Graphic novel

Το graphic novel, ως ένα νέο αφηγηματικό είδος, με τη σύνδεση λογοτεχνίας και τέχνης, λέξεων και εικόνων, αποτελεί μία ακολουθία εικόνων, υιοθετώντας τη γνωστή φόρμα των κόμικς, έχοντας απαιτητική πλοκή και προσεγμένη εικονογράφηση. Κυκλοφορεί και πρέπει να αντιμετωπίζεται όχι ως αναλώσιμο περιοδικό αλλά ως βιβλίο (Καραντώνα & Τσιλιμένη, 2022). Ως όρος, το graphic novel, έγινε δημοφιλής μετά την έκδοση του Contract with God του Will Eisner το 1978 και απευθυνόμενο όχι μόνο σε παιδιά καλύπτει ευρύτερες θεματικές, με πεδίο ενασχόλησης δύσκολα κοινωνικά θέματα, συγκρουσιακά, με σαφή προτίμηση θέματα εμπνευσμένα από την ιστορία.

Πέρα του όρου graphic novel, ευρέως συναντιόνται και οι όροι sequential art ή διαδοχική τέχνη, ο όρος graphic narrative (στην αγγλική βιβλιογραφία) και οι όροι sequential narrative, sequential pictorial narrative, sequential storytelling και sequential literature (Καραντώνα & Τσιλιμένη, 2022). Ως υποκατηγορία των graphic novel υπάρχει και το graphic memoir, η αυτοβιογραφική ιστορία, όπως στο Persepolis της Marjane Satrapi. Αν και στην Ελλάδα τα πρώτα graphic novel κυκλοφόρησαν το 2008 δεκάδες, πλέον, graphic novel κάνουν την εμφάνιση τους, όπως τα ξενόγλωσσα μεταφρασμένα Palestine, V for Vendetta, Περσέπολις, αρκετά παιδικά εικονογραφημένα βιβλία και αρκετές διασκευές λογοτεχνικών έργων. Μία σωρεία εκδόσεων που μετέτρεψε το graphic novel σ’ ενδιαφέρον αντικείμενο έρευνας – και για εκπαιδευτικούς σκοπούς –με αφιερώματα σε περιοδικά, συνέδρια και διδακτορικές διατριβές: στα ελληνικά διδακτορική διατριβή Ζέσου, Α. (2015). Γραφιστική αφήγηση (graphic novel): ένα νέο είδος για παιδιά. ΤΕΑΠΗ, ΕΚΠΑ.        

Η καινοτομία του graphic novel, λαμβάνοντας υπόψιν τη θεωρία της διπλής κωδικοποίησης του Paivio, ενυπάρχει στη σύζευξη εικόνας και κειμένου, την κινητοποίηση δηλαδή ταυτόχρονα πολλών πτυχών του ανθρώπινου εγκεφάλου, η οποία συντελεί στην εύκολη και γρήγορη αποκωδικοποίηση της λεκτικής και της οπτικής πληροφορίας. Όπως αναφέρει ο Zuckerman (2008), χάρη στην εικονοπλαστική φύση των εικόνων ο/η αναγνώστης μπορεί να βιώσει γεγονότα στο παρόν παρά να φανταστεί πως μπορεί να συνέβησαν στο παρελθόν (όπ. αναφ. στο Καραντώνα & Τσιλιμένη, 2022).

Συνεπώς, η φόρμα του graphic novel επιτρέπει την παρουσίαση ακόμα και δύσκολων ιστορικών θεμάτων, όπως το Ολοκαύτωμα, χωρίς να στερείται ευαισθησίας και οξυδέρκειας. εξυπηρετώντας την αποτύπωση τραυματικών εμπειριών και τη διαχείριση της μνήμης και της λήθης. Οι Καραντώνα & Τσιλιμένη (2022), αναφέρουν πως «Ο διακεκομμένος, σκακάτος ρυθμός της εικονιστικής αφήγησης που δημιουργείται από τη διαδοχή καρέ που συλλαμβάνουν ασύνδετες στιγμές, προσιδιάζει στη φύση του τραύματος, το οποίο επιζητά μια διεσπαρμένη ή κατακερματισμένη αφηγηματική φωνή». 

Η Ιστορία αλλιώς!

Από τη δεκαετία του ’90 αρκετές έρευνες επισήμαναν τη σημασία ενίσχυσης του οπτικού γραμματισμού για τη βελτίωση της μαθησιακής ικανότητας. Σ’ αυτήν την ενίσχυση στοχεύουν τα graphic novel, όπου μέσω της ανάλυσης των σημειωτικών κωδίκων των εικόνων οι μαθητές εντέλει κατακτούν έναν οπτικό γραμματισμό και μια αξιόλογη κριτική θέαση των εικόνων. Νέες γνώσεις αρωγοί στην προσπάθεια των εκπαιδευτικών για τη βελτίωση αφομοίωσης της ιστορίας και των παραμέτρων της. Αν η ιστορία επαναλαμβάνεται, ο/η σύγχρονος μαθητής/τρια καλούνται να ενισχυθούν γνωστικά και ενσυναισθηματικά, ανταποκρινόμενοι  στο εναλλασσόμενο πολυπολιτισμικό περιβάλλον, κατανοώντας πως τα ιστορικά θέματα συντελούν στην κατανόηση του παρόντος και την ερμηνεία του μέλλοντος. Όπως αναφέρει η Κουλούρη (2008), στόχος της διδασκαλίας της ιστορίας είναι η κατανόηση των άλλων, ώστε να καλλιεργηθεί  ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο, τις αξίες που μεταδίδουμε στις επόμενες γενιές αλλά και από τις οποίες εμπνέονται οι δικές μας πράξεις. Η διδασκαλία της ιστορίας αποκτά οπότε διττό χαρακτήρα: να μην ξεχαστούν ποτέ κάποια γεγονότα και να μην επαναληφθούν. Μία διδασκαλία, όπως καταθέτει η επιζήσασα του Άουσβιτς Heidi Fried (2019), όπου οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να μην ξεχνούν πως «η γνώση πρέπει να αγγίζει την καρδιά, όπου δύναται να προωθεί την ενσυναισθηματική μάθηση» (όπ. αναφ. στο Καραντώνα & Τσιλιμένη, 2022). 

Πέρα της ιστορικής γνώσης, με τη χρήση του graphic novel ενισχύεται η φιλαναγνωσία και η γνωριμία με άλλες τέχνες, όπως η ζωγραφική. Ειδικότερα, στη λογοτεχνία οι μαθητές με κατάλληλες διδακτικές παρεμβάσεις γνωρίζουν με ελκυστικό τρόπο τόσο την ιστορία και τις προσωπικές ιστορίες των ανθρώπων που βίωσαν το γεγονός όσο και κλασικά έργα. Επιπροσθέτως, ενισχύουν μία θετική στάση για το διάβασμα, καλλιεργούν αναγνωστική συνήθεια και βελτιώνουν τις όποιες αναγνωστικές και αντιληπτικές δεξιότητες τους, συμμετέχουν στη συζήτηση κριτικά και αναστοχαστικά, επιτυγχάουν την καλλιέργεια του κριτικού γραμματισμού και εξοπλίζονται με κριτικές δεξιότητες. Τέλος, η χρήση του graphic novel αποτελεί φαρέτρα βοηθείας και στη διδασκαλία μαθητών με ειδικές ανάγκες ή μαθητών που έχουν την ελληνική ως δεύτερη/ξένη γλώσσα. 

Εκδόσεις

Στην ελληνική εκδοτική αγορά κυκλοφορούν αρκετά graphic novel. Ένας εκδοτικός  αναβρασμός, που ενδέχεται να συνεχίσει να κεντρίζει την προσοχή του αναγνώστη. Ακολούθως προτείνονται ενδεικτικά graphic novel για το μάθημα της Ιστορίας. 

Για την περίοδο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας κυκλοφορούν: α) για την περίοδο του Α΄ Π. Π. στα ελληνικά κυκλοφορεί το graphic novel του Πέτερ Αικμάγιερ Ουδέν Νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο, όπου με εντυπωσιακές εικόνες καταφέρνει να αποτυπώσει την ουσία του έργου του Έριχ Ρεμάρκ, το graphic novel των Ζαφειριάδης Τ. & Χριστουλιάς Π. Χαρακώματα. Ιστορίες από την Οδό Γάγγραινας, το Οι όμηροι του Οι όμηροι του Γκαίρλιτς του Πέτρου Θ. και η ανθολογία Σιγή Ασυρμάτου, στην οποία οι δημιουργοί προσπαθούν να αποτυπώσουν σε λίγα καρέ την φρίκη του Μεγάλου Πολέμου και τα τραύματα που αφήνει πίσω της, με τόνους δραματικούς αλλά και χιουμοριστικούς, προβάλλοντας το διαχρονικό ειρηνιστικό τους μήνυμα,  β) για την περίοδο του Β’ Π. Π. κυκλοφορεί το graphic novel των Χαραλαμπίδης Μ. & Κουκουλάς Γ. Ένα γλυκό Ξημέρωμα. Δεκατέσσερις Ιστορίες για την Αθήνα της Κατοχής, όπου οι ιστορίες επικεντρώνονται στους ανθρώπους που έβλεπαν ή ονειρεύονταν γλυκά ξημερώματα αλλά βίωναν επαναληπτικά σκοτεινές μέρες, ζοφερές εποχές. Στα ελληνικά έχουμε αξιόλογες ξενόγλωσσες μεταφράσεις όπως τον Μποξέρ του Ραίνχαρντ Κλάιστ, το εξαιρετικό Maus του Art Spiegelman, το μοναδικό με θέμα το Ολοκαύτωμα (οι Εβραίοι απεικονίζονται σαν ποντίκια και οι Γερμανοί σαν γάτες), γ) στην εποχή του memory boom, της έκρηξης και της παγκοσμιοποίησης της μνήμης για τη Μικρασιατική Καταστροφή στα ελληνικά ενδεικτικά κυκλοφορούν το graphic novel των Θεοχάρης Σ. & Σακελλαροπούλου Χρ. 1914-1922: Το χρονικό της Μικρασιατικής Καταστροφής σε Κόμιξ, το graphic novel Αϊβαλί του Soloup και τα δύο πρόσφατα graphic novel του Πέτρου Θ. 1922 – Το τέλος ενός ονείρου και το 1923 – Εχθρική Πατρίδα. 

Για άλλες ιστορικές περιόδους και γεγονότα κυκλοφορούν, επίσης, αρκετά αξιόλογα graphic novel, όπως το 21 Η Μάχη Της Πλατείας του Soloup, το  1821:Τα Παιδιά της Επανάστασης του Chris Jaymes και οι πέντε (5) τόμοι της σειράς 1800 του Θανάση Καραμπάλιου, κ.α. ή τα πρόσφατα Αριστοτέλης του Αποστολίδης Τ., Το Sapiens: Μια εικονογραφημένη ιστορία του Γιουβάλ Νώε Χαράρι και τα μεταφρασμένα No Pasarán! και No Pasarán 2: Rio de Sangre του Giardino Vittorio, για τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο και το Φαξ Από Το Σαράγεβο του Joe Kubert, για τον πόλεμο στο Σαράγεβο της Βοσνίας.  

Μια Ιστορία αλλιώς λοιπόν, οδός για τους μαθητές να διεισδύσουν σε διάφορες πτυχές της ιστορίας με έναν καινοτόμο και προσιτό τρόπο κι όχι μόνο, μέσω μιας δυναμικής εναλλακτικής επιλογής διδασκαλίας έναντι της παραδοσιακής. 

Βιβλιογραφία 

Καραντώνα, Γ. & Τσιλιμένη, Τ., (2022). Graphic Novel και Ολοκαύτωμα. Διδακτικές προτάσεις και εφαρμογές για την Πρωτοβάθμια και τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Αθήνα: Ροπή.  

Κουλούρη, Χ. (2008). Η διδασκαλία του Ολοκαυτώματος. Το Βήμα. Στο https://www.tovima.gr/2008/11/25/opinions/i-didaskalia-toy-olokaytwmatos (Προσπελάστηκε 29 Ιουλίου 2007, 00:00.).

Γράφει ο Κεφαλάς Πάνος, Υποψήφιος Διδάκτορας Ιστορίας του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου του ΠΤΔΕ του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας

Ιούλιος 1917.

Ο στρατιώτης Ζίγκφριντ Σασούν δημοσιεύει τη «Διακήρυξη του Στρατιώτη» (επιστολή στο διοικητή του με τίτλο Finishedwith the War: A Soldier’sDeclaration) ενάντια στη συνέχιση του πολέμου. Γράφει: «Πιστεύω ότι ο πόλεμος στον οποίο μπήκα ως πόλεμος άμυνας και απελευθέρωσης έχει γίνει τώρα πόλεμος επιθετικότητας και κατάκτησης».11 Νοεμβρίου 2023 «την ενδέκατη ώρα, της ενδέκατης μέρας, του ενδέκατου μήνα» θα εορταστεί η 105^η επέτειος του τερματισμού του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το τέλος μίας «ανώφελης σφαγής» διαφορετικής από τους προηγούμενους πολέμους,τεσσάρων φριχτών χρόνων στα χαρακώματα με εκατομμύρια άνδρες ναυποφέρουν σε αυτά και να παίρνουν επιτέλους το δρόμο της επιστροφής για τα σπίτια τους. Τίποτε, όμως, δεν θα ήταν το ίδιο! Το τέλος ενός εφιάλτη ο οποίος αποτέλεσε την αυλαία της πρώτης πράξης μιας τραγωδίας που θα λήξει τον Μάιο του 1945.

______

O Ζίγκφριντ Σασούν (Siegfried Loraine Sassoon) (1886 –1967), ήταν Άγγλος πολεμικός ποιητής, συγγραφέας και στρατιώτης, γνωστός για τα αντιπολεμικά του ποιήματα για τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αποφεύγοντας τον συναισθηματισμό και την πατριδοκαπηλεία άλλων ποιητών της εποχής, έγραψε για τη φρίκη και την αγριότητα των χαρακωμάτων, σατιρίζοντας παράλληλα τις πατριωτικές αξιώσεις εκείνων (στρατηγών, πολιτικών, ανθρώπων της εκκλησίας), που, κατά την άποψη του, ήταν υπεύθυνοι για έναν πόλεμο που πυροδότησε τον τζινγκοϊσμό[1]. Με το έργο του αποτέλεσε έναν από τους κορυφαίους ποιητές του Μεγάλου Πολέμου.

Ο Σασούν έγινε επίκεντρο της διαφωνίας εντός των ενόπλων δυνάμεων όταν τον Ιούλιο του 1917δημοσιεύσε τη «Διακήρυξη του Στρατιώτη». Γλύτωσε το στρατοδικείο, χάρη στην παρέμβαση του φίλου του Ρόμπερτ Γκρέιβς,με τον υφυπουργό Εξωτερικών για θέματα Πολέμου IanMacphersonνα τον χαρακτηρίζει ακατάλληλο και να τον στέλνει για «θεραπεία» στο Πολεμικό Νοσοκομείο Craiglockhart κοντά στο Εδιμβούργο με συμπτώματανευρασθένειας “shellshock “.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου γνώρισε και έκανε φιλία με τον ποιητή και στρατιώτη WilfredEdwardSalterOwen[2], ο οποίος επηρεάστηκε πολύ από αυτόν. Ο Σασούν κέρδισε αργότερα την αναγνώριση για το πεζογραφικό του έργο, ιδίως την τρίτομη, μυθιστορηματική αυτοβιογραφία του, γνωστή ως η τριλογία του Sherston[3].Την 1η Νοεμβρίουτου 1915, ο μικρότερος αδερφός του Χάμο σκοτώθηκε στην εκστρατεία της Καλλίπολης (από τις 19 Φεβρουαρίου 1915 μέχρι τις 9 Ιανουαρίου 1916).

______

Οι επιζήσαντες

Καμιά αμφιβολία πως σύντομα θα γίνουν καλά. Το σοκ και η ένταση

Τους προκάλεσαν τραύλισμα, τους αποσυντόνισαν τα λόγια.

Φυσικά λαχταρούν να ‘βγουν έξω και πάλι’, –

Αυτά τα αγόρια με τα παλιά, φοβισμένα πρόσωπα, μαθαίνουν να περπατούν.

Θα ξεχάσουν γρήγορα τις στοιχειωμένες νύχτες τους. Την τρομαγμένη τους

Υποταγή στα φαντάσματα των φίλων που πέθαναν, –

Στα όνειρά τους που στάζουν φονικό. Και θα είναι περήφανοι

Για τον ένδοξο πόλεμο που τσάκισε ολάκαιρη την περηφάνια τους …

Άνδρες που πήγαν στη μάχη, φοβεροί και χαρούμενοι

Παιδιά, με μάτια που σας μισούν, τσακισμένα και τρελά.

Επίθεση

Στο ξημέρωμα η κορυφογραμμή αναδύεται ογκώδης και γκρίζα

Μέσα στο άγριο πορφυρό χρώμα του πυρωμένου ήλιου,

Σιγοκαίοντας μέσα από κρουνούς παρασυρόμενου καπνού που σκεπάζει

Τη φοβερή σημαδεμένη πλαγιά και, ένα προς ένα,

Τανκς έρπουν και αναποδογυρίζουν μπροστά το σύρμα.

Πυκνό πυρ βρυχάται και ανεβαίνει. Έπειτα, σκυμμένοι αδέξια

Με βόμβες και όπλα και φτυάρια και σύνεργα μάχης,

Οι άνδρες σπρώχνονται κι αναρριχώνται ν’ αντιμετωπίσουν τη μεγάλη πυρκαγιά.

Σκιές από γκρίζα, βουβά πρόσωπα, σκεπασμένα από φόβο

Αφήνουν τα χαρακώματα, σκαρφαλώνοντας στο σκέπασμα

Μονότονος και πολυάσχολος ο χρόνος χτυπά στους καρπούς τους

Κι ελπίζουν, με μάτια χαμηλωμένα και σφιγμένες γροθιές

Τσαλαβουτώντας μες τη λάσπη. Ω, Χριστέ μου, δώσε ένα τέλος σε όλο αυτό!

Βομβαρδισμός

Τέσσερις ημέρες ξεσχιζόταν η γη

από το ατσάλι που έσκαγε,

τα σπίτια πέφταν γύρω μας:

Τρεις νύχτες δεν τολμούσαμε να κοιμηθούμε,

ιδρώνοντας και περιμένοντας ν’ ακούσουμε τον επικείμενο κρότο

που θα σήμαινε το θάνατό μας.

Την τέταρτη νύχτα οι άνδρες,

με νεύρα σπασμένα, βασανισμένοι  μέχρι εξαντλήσεως,

κοιμήθηκαν, ψελλίζοντας και τρέμοντας,

ενώ πάνω απ’ το κεφάλι μαςέσκαγανοι οβίδες.

Την πέμπτη μέρα,ήρθε μια σιωπή:

Αφήσαμε τις τρύπες μας,

κοιτάξαμε πάνω απ’ της γης τα συντρίμμια,

εκεί όπου τα λευκά σύννεφα γλιστρούσαν σε σιωπηλές γραμμές

επάνω στο αδιατάραχτο γαλάζιο.

[1]Ο Τζινγκοϊσμός είναι εθνικισμός με τη μορφή επιθετικής και προορατικής εξωτερικής πολιτικής, όπως η υπεράσπιση μιας χώρας για χρήση απειλών ή πραγματικής βίας, σε αντίθεση με τις ειρηνικές σχέσεις, σε προσπάθειες διασφάλισης αυτού που αντιλαμβάνεται ως εθνικά της συμφέροντα. Στην καθομιλουμένη, ο τζινγκοϊσμός είναι υπερβολική μεροληψία στο να κρίνει κανείς τη χώρα του ως ανώτερη από άλλες – ένας ακραίος τύπος εθνικισμού (πρβλ . σοβινισμός και υπερεθνικισμός).

[2]Η πολεμική του ποίηση για τη φρίκη των χαρακωμάτων και τον πόλεμο αερίων επηρεάστηκε πολύ από τον μέντορά του Ζίγκφριντ Σασούν και στάθηκε σε αντίθεση με τη δημόσια αντίληψη για τον πόλεμο εκείνη την εποχή και με τον σίγουρα πατριωτικό στίχο που γράφτηκε από προηγούμενους πολεμικούς ποιητές όπως ο RupertBrooke . Από τα πιο γνωστά έργα του –τα περισσότερα εκ των οποίων δημοσιεύθηκαν μεταθανάτια– είναι τα “DulceetDecorum est”, “Insensibility”, “Anthem for DoomedYouth”, “Futility”, “SpringOffensive” and “StrangeMeeting”. Ο Όουεν σκοτώθηκε σε δράση στις 4 Νοεμβρίου 1918, μια εβδομάδα πριν το τέλος του πολέμου, σε ηλικία 25 ετών.

[3]Η τριλογία του Sherston είναι μια σειρά βιβλίων του Ζίγκφριντ Σασούν αποτελούμενα από τα Memoirs of a Fox-HuntingMan, Memoirs of anInfantryOfficer και Sherston’s Progress. Πήραν το όνομά τους από τον πρωταγωνιστή, GeorgeSherston – έναν νεαρό Άγγλο της ανώτερης μεσαίας τάξης, που έζησε πριν και κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου.

Σαν σήμερα το 1998, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα για το «Μία Αιωνιότητα και Μία Μέρα». Μία από τις σημαντικότερες βραβεύσεις του ελληνικού σινεμά. 

—

Λεπτό: 47. 52

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος με ένα μεγάφωνο στο χέρι φωνάζει προς το συνεργείο και τους ηθοποιούς της ταινίας του δυνατά: «Πάμε!». Στο βάθος, ο Μαρτσέλο Μαστρογιάννι και η Ζαν Μορό, συναντιούνται στον Σακουλέβα ποταμό της Φλώρινας. «Στόπ!». Χειροκροτήματα και χαμόγελα. Επιτέλους. Η ολοκλήρωση των γυρισμάτων της ταινίας. Λίγα λεπτά αργότερα, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, ευδιάθετος, με ένα ζεστό καφέ στο χέρι και ένα τσιγάρο στο άλλο, σχολιάζει: «Πιστεύω πως ο πληθυσμός της πόλης εκτιμά το φιλμ. Αλλά φοβούνται».

Τρία τέταρτα νωρίτερα. Μακρινό ψηλό πλάνο πάνω από τον χιονισμένο Σακουλέβα. Τα σκηνικά «κάποιας» ταινίας παραταγμένα και κόσμος να πηγαινοέρχεται σε μια ομιχλώδη αναστάτωση.

Έτος 1991. 29 χρόνια πίσω.

Ο Γάλλος αφηγητής του ντοκιμαντέρ  παρουσιάζει τα γυρίσματα του Έλληνα σκηνοθέτη διεθνούς φήμης Τέο Αγγελόπουλου στην πόλη της Φλώρινας, στη Βόρεια Ελλάδα, σχολιάζοντας: «Όλοι θα έπρεπε να είναι χαρούμενοι. Όμως όχι. Στη Φλώρινα δεν επικρατεί η χαρά. Το γύρισμα παίρνει διαστάσεις εμφυλίου πολέμου». Ο τίτλος της νέας ταινίας του Θόδωρου Αγγελόπουλου με τον ποιητικό τίτλο θα είναι: “Το μετέωρο βήμα του πελαργού”.

Ο τίτλος του γαλλικού ντοκιμαντέρ: «Film au bord de la crise de nerf (1991) – Στα πρόθυρα της νευρικής κρίσης».  

Το 1991 τα κινηματογραφικά γυρίσματα της ταινίας του Θόδωρου Αγγελόπουλου στη Φλώρινα ήταν συγκρουσιακά, προκαλώντας το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης και του τύπου για μεγάλο χρονικό διάστημα, πέρα του κινηματογραφικού ενδιαφέροντος, παίρνοντας διεθνείς διαστάσεις.

Η αιτία: η αντίδραση του τότε Μητροπολίτη της πόλης, Αυγουστίνου Καντιώτη με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο, με αφορμή το σενάριο της ταινίας. 

Στην πόλη της Φλώρινας, εκτός του συνεργείου του Θόδωρου Αγγελόπουλου, είχε σταλεί κι ένα γαλλικό κινηματογραφικό συνεργείο, για να αποτυπώσει την όλη συγκρουσιακή κατάσταση στα παρασκήνια.

Η κάμερα ως ιστορικός λαμβάνει θέση, καταγράφει και αποτυπώνει το παρελθόν, επιτρέποντάς του 29 χρόνια μετά να φαίνεται παρόν και να συγκεντρώνει το πνεύμα μιας παρελθούσας εποχής. Ένα τεκμήριο για την κινηματογραφική ιστορία της Ελλάδας και την τοπική ιστορία της Φλώρινας, για την σχέση ιστορίας και σινεμά, πολιτισμού και ιδεολογικών διαμεσολαβήσεων. 

Στο ντοκιμαντέρ καταγράφονται τα σκηνικά και το συνεργείο του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Σε ώρα εργασίας αλλά και χαλάρωσης, αρκετοί διάσημοι ξένοι και Έλληνες ηθοποιοί, κομπάρσοι πολίτες και κάτοικοι της πόλης, πρόσφυγες που χρησιμοποιήθηκαν στην ταινία.

Βλέπουμε ομάδες ανθρώπων να έρχονται αντιμέτωπες με άλλες κουλτούρες και η κάμερα ως αυτόπτης ιστορικός εντοπίζει στοιχεία της πολιτισμικής ταυτότητας και των πολιτισμικών συγκρούσεων, απόρροια των μορφών κοινωνικής συμπεριφοράς και ανάγνωσης των δομών της σκέψης. Φυσικά, δεν μπορεί να αγνοηθεί η «προκατάληψη» του δημιουργού και η ξεκάθαρη κοινωνικοπολιτισμική απόσταση.

Μια και ο κινηματογραφιστής είναι ξένος προς την κουλτούρα την οποία απεικονίζει, αλλά και διαφορετικών αντιλήψεων για τον Άλλο.

 Ο Μαρτσέλο Μαστρογιάννι και η Ζαν Μορό στον ελεύθερο από τα κινηματογραφικά γυρίσματα χρόνο βρίσκουν την ευκαιρία να περπατήσουν στην πόλη ή να ταξιδέψουν για να γνωρίσουν τις ομορφιές της ευρύτερης περιοχής. Η κάμερα ως ιστορικός τους ακολουθεί και το ντοκιμαντέρ γίνεται στο παρόν ένα πολύτιμο τεκμήριο ανακατασκευής του παρελθόντος για τον υλικό πολιτισμό, για την ανάπλαση της καθημερινότητας των ανθρώπων ως προς τα πολιτισμικά στοιχεία και την ιστορία της πόλης.

Η χριστουγεννιάτικη χιονισμένη Φλώρινα του 1991 μεταδίδει γρήγορα και ξεκάθαρα λεπτομέρειες του υλικού πολιτισμού και πτυχές της. Απεικονίσεις από την καθημερινή ζωή στην πόλη, απεικονίσεις τοπίων, μνήμες του παρελθόντος από την μορφή των δρόμων και των σπιτιών, μία άλλη κεντρική πλατεία, καταστήματα και τόποι συνεύρεσης· όλα προσφέρουν μία αίσθηση άμεσης επαφής με τη ζωή στο παρελθόν. 

Ιδιαίτερα η κάμερα επιτρέπει αυτές τις μικρές λεπτομέρειες. Αυτές που στο «εδώ μα τότε» (στο τοπικό παρελθόν) οι άνθρωποι μπορεί να αγνοούσαν, αλλά στο παρόν (στο «εδώ και τώρα») αποτελούν χρήσιμα τεκμήρια για την ιστορική ανακατασκευή του παρελθόντος.

Στο ντοκιμαντέρ καταγράφονται λεπτομέρειες από τα εσωτερικά των σπιτιών, των καφενείων, των καταστημάτων, της λαϊκής τοπικής αγοράς, των ξενοδοχείων όπου διέμεναν οι ηθοποιοί και το προσωπικό της ταινίας. Καθημερινές μικρο-λεπτομέρειες, που στο άμεσο παρόν δεν υπάρχουν, έρχονται στο φως. Από τις αγοροπωλησίες και την χρήση (ατομική και συλλογική) χρημάτων ή αντικειμένων, από τις αντιλήψεις γύρω από τα προϊόντα και της χρήσης τους.

Η συνισταμένη τους συνιστά την μακρο-λεπτομέρεια στη ιστορική διάρκεια του τόπου. Την τελική αίσθηση που αφήνει το ντοκιμαντέρ.

Τέλος, η κάμερα ως ιστορικός παρέχει αποδείξεις για την οργάνωση και την τέλεση μικρών και μεγάλων γεγονότων, όπως είναι οι διαδηλώσεις των κατοίκων της πόλης, οι διαμάχες στο ποτάμι, η λειτουργία του ραδιοφωνικού σταθμού της εκκλησίας. Κυρίως, όμως, γεγονότων που αφορούν την ταινία, όπως η ετοιμασία του σεναρίου, η ετοιμασία του συνεργείου για τα γυρίσματα, οι συζητήσεις των συντελεστών της ταινίας για τη διαδικασία των γυρισμάτων και την ολοκλήρωσή τους.

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος είναι κομμάτι της ιστορίας της πόλης της Φλώρινας. Σημαδεύοντας τις ταινίες του με το σκηνικό της Φλώρινας. Την Φλώρινα με το βλέμμα του. Κομμάτι αυτού του παρελθόντος και το ντοκιμαντέρ αυτό, το οποίο όντας στα αζήτητα, το ξαναδημοσιεύουμε με ελληνικούς υπότιτλους. Με την ελπίδα να αποτελέσει εύκολα προσβάσιμο τεκμήριο-πηγή και να αξιοποιηθεί ως κομμάτι της τοπικής πολιτισμικής ιστορίας. 

«Δε ξέρω αν διαλέγει κανείς τους χώρουςή οι χώροι μας διαλέγουν. Είναι σαν τον έρωτα. Διαλέγεις ή σε διαλέγουν». Το 2008 ο Θόδωρος Αγγελόπουλος είχε αναγορευτεί επίτιμος διδάκτορας του τμήματος Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών Φλώρινας, ενώ δύο χρόνια πριν το 2006 η αίθουσα του Πολιτιστικού Κέντρου Φλώρινας ονομάστηκε «Αίθουσα Θεόδωρος Αγγελόπουλος. 

—

Εσείς με ποιες λέξεις κλειδιά θα μπορούσατε να δώσετε ζωή σε ένα καινούργιο συλλογικό όνειρο;

Δείτε το βίντεο σε υψηλή ανάλυση με ελληνικούς υπότιτλους.

Μετάφραση – Επιμέλεια: Σταύρος Ε. Καμαρούδης, Γλωσσολόγος. Αναπλ. Καθηγητής ΠΤΔΕ – Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Φλώρινα

Επιμέλεια: Πάνος Κεφαλάς, Εκπαιδευτικός. Υποψ. Διδάκτωρ Ιστορίας ΠΤΔΕ – Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Φλώρινα

Επιμέλεια: Πέτρος Σκυθιώτης, Εκπαιδευτικός. Υποψ. Διδάκτωρ ΠΤΔΕ – Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Φλώρινα

Επεξεργασία Βίντεο: Στεφανία Αλτίνη,  Πληροφορικός. Απόφοιτη τμήματος Εφαρμοσμένης Πληροφορικής – Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη

All copyrights © Agence CAPA – Canal+ 

Υπεύθυνη ντοκιμαντέρ: Isabelle Giordano. 

Σκηνοθεσία: Hervé Chabalier/Erik Gilbert/Claude Chelli. 

Τραγούδι: VIRGINIE OU LE METIER QUI

Ευχαριστούμε, για την πολύτιμη βοήθεια τους, τον Κύριο Κυριάκο Παπουλίδη, Επίκουρο Καθηγητή Νέων Ελληνικών στο Πανεπιστήμιο Adam Mickiewicz του Πόζναν της Πολωνίας και την ΙsabelleTambrun – Kamaroudis (IζαμπέλΤαμπρέν-Καμαρούδη), Καθηγήτρια Γαλλικής και Ελληνικής φιλολογίας. 

Τον Αύγουστο του 1914, συγγραφείς, δημοσιογράφοι και εργαζόμενοι στον έντυπο τύπο κατατάχτηκαν υποχρεωτικά στον πόλεμο, επιφέροντας μείωση της εκδοτικής παραγωγής και αποδιοργάνωση των πρακτικών ανάγνωσης. Το αίσθημα του κοινού βιώματος ενός πολέμου, η συμμετοχή στη «γραφή» της παροντικής ιστορίας και η ανάγκηκατανόησης της σύγκρουσηςαποτέλεσαν μερικούς από τους παράγοντες που διατήρησαν το αναγνωστικό κοινό ενεργό. Ειδικότερα όσοι πολεμούσαν ζούσαν μια ιδιαίτερη εμπειρία ανάγνωσης, μοναδική, αν ληφθεί υπόψη πως η στρατιωτικήδιοίκησημε τη χρήση προπαγάνδας και λογοκρισίας προσπαθούσε – άσκοπα – ναελέγξει την καθημερινή ζωή των στρατιωτών και άρα τον αναγνωστικό τους ενθουσιασμό. Ενθουσιασμό που τροφοδοτούσε οστατικός πόλεμος, με τις μεγάλες περιόδους αδράνειας, η οποία επέφερε αναμονή και πλήξη και σταδιακά ηθική και σωματική αποδυνάμωση, ικανές να πλήξουν το μαχητικό πνεύμα των στρατιωτών.

Υπό αυτή την «αρρώστια» η στρατιωτική ηγεσία έπρεπε να απασχολεί καθημερινά τους στρατιώτες, με πρακτικές αθλητικών δραστηριοτήτων, για ένα υγιές σώμα και μυαλό, κινηματογράφο, θέατρο, μουσική και διάβασμα βιβλίων και εφημερίδων. Πρακτικές οι οποίες δεν ήταν ομοιόμορφες ούτε χρονικά ούτε χωρικά κατά τη διάρκεια του πολέμου, αφού οι επιθετικές φάσεις του 1914 και του 1918 δεν ευνοήσαν την ευρεία χρήση τους, λόγω έλλειψης χρόνου και ενέργειας. Αντίθετα ο πόλεμος θέσεων, στο Δυτικό Μέτωπο, αποτέλεσε ένα ευνοϊκότερο πλαίσιο ανάπτυξης πρακτικών αξιοποίησης ελεύθερου χρόνου. Παραδείγματα ο λοχαγός RobertDubarle, ο οποίος ζήτησε από τη σύζυγο του βιβλία για να περνάει την ώρα του. Σε γράμμα της μεταφέρει πως στο αμπρί του φιλοξενεί μια μικρή βιβλιοθήκη. Ή ο στρατιώτης MarcelEteve, που διάβασε σε δύο χρόνια περισσότερα από 80 βιβλία. Τα χαρακώματα λοιπόν μετατράπηκαν σε χώρο με βιβλία και εφημερίδες.

Με οκτώ εκατομμύρια στρατιώτες και έναν πόλεμο να συνεχίζεται, οι αναγνώστες δεν ήταν οι μόνοι που έπρεπε να προσαρμοστούν στις συγκεκριμένες συνθήκες. Οι εκδοτικοί οίκοι υποχρεώθηκαν να ενσωματώσουν αυτούς τους μετασχηματισμούςώστε να ανταποκριθούν στις προσδοκίεςτων αναγνωστών:«Ο στατικός πόλεμος των χαρακωμάτων προάγει τη ζήτηση για ανάγνωση, ενώ ο επιθετικός πόλεμος την περιορίζει!».Ο πόλεμος  επηρέασε την πράξη της ανάγνωσης όσο και τις δομές που υποστηρίζουν την ανάπτυξη της ανάγνωσης. Για παράδειγμα, η Éditions Larousse πρόσφερε στους στρατιώτες μικρά βιβλία που εμπεριείχαν στρατιωτικές ειδήσεις καιβιβλία του Charpentier, κλασικά σε μορφή τσέπης. Τα βιβλία ÉditionsBerger-Levrault, το 1915, κυκλοφόρησαν συλλογή διάσημων συγγραφέων στο μπιβουάκ (bivouac), ειδικά για στρατιώτες. Οι πρώτοι τίτλοι είχαν τη μορφή ανθολογιών κλασικών συγγραφέων και προσέφερανκείμενα με πατριωτική διάσταση, όπως αποσπάσματα από τα LesChâtimentsτου VictorHugoσε συνδυασμό με αποσπάσματα από το μυθιστόρημα του  Erckmann – ChatrianWaterlo. Κάθε τόμος περιείχε και περίληψη της παρούσης στρατιωτικής κατάστασης, καθώς και ανακοινώσεις του γενικού επιτελείου. Το1916 το περιερχόμενο της ανθολογίαςάλλαξε σημαντικά, όπου τα κλασικά κείμενα επικεντρωμένα στο έθνος και τα ηρωικά  παραδείγματα αντικαταστάθηκαν από ελαφρύτερα έργα, εξαιτίας τα έλλειψης ενδιαφέροντος των αναγνωστών, των πολλαπλών προφίλ, των προσδοκιών των στρατιωτώναλλά και του πολιτιστικού και πνευματικού σύμπαντος. Η επιλογή των βιβλίων τσέπης οφειλόταν στο πρόβλημα με τον περιορισμό χώρου και το βάρος του εξοπλισμού – ο στρατιώτης μεταφέρει κατά Μ.Ο. 25 κιλά καθημερινά.

Ενδιαφέρουσα κρίνεται και η πρακτική δημοσίευσης βιβλίων σε σειρές. Το βιβλίο «Η Φωτιά» του Barbusee εκτυπώθηκε σε 250.000 αντίτυπα. Επειδή όμως ένας εργάτης κέρδιζε από 2 έως 6 φράγκα καθημερινά και το βιβλίο κόστιζε κατά μέσο όρο 3,50 φράγκα έναντι μία δεκάρας της εφημερίδας, πάρα πολλοί στρατιώτες μέσω του τύπου διάβασαν τομυθιστόρημασε σειρά. Το μότο εφημερίδας της εποχής αναγράφει: «Οι ανόητοι δεν διαβάζουν το βιβλίο». Η Φωτιά δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στη σοσιαλιστική εφημερίδα L’oeuvre.Οι δεκάδες επιστολές που έλαβε από τα χαρακώματα ο συγγραφέας μαρτυρούν πως το βιβλίοθα μπορούσε να διαβαστεί με δυο διαφορετικούςτρόπους. Για πολλούςστρατιώτες το έργο αυτό ξεχώρισε εξαιτίας της ρεαλιστικής και αληθινήςζωής των στρατιωτών στα χαρακώματα χρησιμοποιώντας την αργό τους, αλλά και μεταφέροντας τους στα μετόπισθεν ως συνδετικός κρίκος με τις οικογένειες τους. Για άλλους, ειδικότερα μετά το 1918 και την επανάσταση των μπολσεβίκων, το βιβλίο ήταν μια προφητικήανακοίνωση μιας διαφορετικής και καλύτερηςκοινωνάςπαρά μια ειρηνιστική κραυγή. Σε μαρτυρία του ο συγγραφέαςαναφέρειστη γυναίκα του: «Οι Γερμανοί που σκοτώθηκαν από τις οβίδες, στοιβαγμένοι κατά τόπους, έχουν τεταμένες και παρακλητικές συμπεριφορές. Νιώθουμε ότι όλα έχουν γκρεμιστεί από αυτή την απίστευτη επιβάρυνση που μας έδωσε πίσω όλη αυτή την τεράστια περιοχή που εκτείνεται μέχρι εκεί που δεν μπορεί να δει το μάτι».

Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πως εν καιρώ πολέμου η ανάγνωση βιβλίων θα μπορούσε να βρει θέση στη ζωή των στρατιωτών. Οι στρατιώτες επιδόθηκαν με ενθουσιασμό στην ανάγνωση ώστε να καταπολεμήσουν κάποιες συνθήκες, όπως: η καθημερινή φρίκη στο μέτωπο, η φυγή από τα στοιχεία μιας καταστροφικής μοίρας, το καθαρό μυαλό και η φαντασία,  η λησμονιά αγαπημένων προσώπων στα μετόπισθεν, ο φόβος του θανάτου ή η απώλεια των αγαπημένων, η συνέχεια και η κανονικότητα της προπολεμικής περιόδου. Όταν το 1916, μετά την αποτυχία της επίθεσης του Σομμ καταγράφτηκαν 50.000 θάνατοι στρατιωτών σε μια ημέρα, η ανάγκη της ψυχικής εξόδου από την κόλαση του πολέμου, αποτελούσε μονόδρομο. Τα βιβλία αποτέλεσαν αυτή την έξοδο: «Κουνιέμαι, τυλιγμένος στο παλτό μου, σκληρό από τη βροχή, το μέτωπο μου βαρύ από το κράνος. Και παρακολουθώ. Έπειτα, για να σταματήσω να παρακολουθώ οτιδήποτε συμβαίνει τριγύρω μου, διαβάζω ένα πολύ μικρό βιβλίο των 2 λεπτών με τίτλο Επικίνδυνοι σύνδεσμοι. Παράλληλα τρώω ρύζι σοκολάτας που περίσσεψε, βαρύ, παγωμένο, με καπνό, νόστιμο». Επιπλέον, οι στρατιώτες διάβαζαν βιβλία ως μορφή ειρωνείας προς τον ατελείωτο πολεμικό κόσμο, σε μία ανάγκη να κατανοήσουν τα γεγονότα και το νόημα του πολέμου αλλά και για να διατηρήσουν την ψυχολογία τους. Αρκετοί ήταν οι στρατιώτες που κατέφυγαν στα βιβλία για να επιμορφωθούν σχετικά με τεχνικές πολέμου, τα όπλα, την πολεμική στρατηγική και να αποκτήσουν πολεμικές δεξιότητες. Τα περιοδικά και οι εφημερίδες επιλέγονταν για ψυχαγωγία ή ενημέρωση. Ο γιατρός MauriceBedel αναγράφει στο ημερολόγιο του: «Διαβάσαμε πολύ στον πόλεμο. Διαβάσαμε πολλά. Εμμένουμε, φυσικά, σε συγγραφείς με ισχυρή φήμη……Δεν ταιριάζει στο πεδίο της μάχης να διαλογίζεσαι τον πόλεμο….Αυτά τα αξιολύπητα πτώματα σου αφαιρούν όλη την ελευθέρια της κρίσης σου».

Οι αναγνωστικές επιλογές των στρατιωτών ήταν ποικίλες. Οι επιλογές καθορίζονταν από τις διαθέσεις και τα ενδιαφέροντα τους, καθώς και από τη διαθεσιμότητα των βιβλίων στις στρατιωτικές μονάδες και τα πεδία μαχών. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι οι προτιμήσεις των στρατιωτών μπορεί να διαφέραν ανάλογα με την εθνικότητα, την εποχή, το μορφωτικό επίπεδο και τις προσωπικές τους προτιμήσεις. Διακριτή είναι η απουσία γερμανικών έργων στην πλευρά της Αντάντ, ως ίχνος της πολιτισμικής διάστασής της πάλης των δυο αντίπαλων στρατοπέδων (κυρίως Γαλλίας – Γερμανίας) και ένας τρόπος άρνησης του πολιτισμού του άλλου. Βέβαια αυτή η πολιτική απανθρωποποίησης του αντιπάλου ήταν γαλλική. Οι γερμανικές στρατιωτικές βιβλιοθήκες πρόσφεραν στους στρατιώτες βιβλία Γάλλων συγγραφέων όπως Βίκτωρ Ουγκώ και Βολταίρο, αλλά ως πολιτική της ανάγνωσης της κουλτούρας του κατεχόμενου εχθρού. Έργα προπαγάνδας και μελέτες ή έργα που δικαιολογούν τον πόλεμο ή προσπαθούν να κινητοποιήσουν τους στρατιώτες είχαν λιγότερη απήχηση.

Η πρόσβαση σε βιβλία ήταν περιορισμένη στις περισσότερες περιπτώσεις κατά τη διάρκεια του πολέμου, ειδικά στην πρώτη γραμμή. Βιβλία πρόσφεραν διανομείς, φιλανθρωπικές οργανώσεις, φίλοι συμπολεμιστές (ειδικά όσα είχαν λογοκριθεί τα μετέφεραν κρυφά στις άδειες τους) ή έβρισκαν στις τοπικές βιβλιοθήκες των στρατιωτικών μονάδων. Παραδείγματα φιλανθρωπικών οργανώσεων που βοήθησαν στην ίδρυση βιβλιοθηκών ήταν η Franklin Society, που χρηματοδότησε πάνω από 350 βιβλιοθήκες και οργάνωσε χώρους και συλλογές βιβλίων. Το 1917, με την είσοδο των ΗΠΑ στο πλευρό των συμμάχων το L’œuvre des Foyersdusoldat σε συνεργασία με το YMCA (Young Men’s Christian Association) δημιούργησαν 54 βιβλιοθήκες και πάνω από 1000 χώρους ανάγνωσης. Τον κατάλογο των βιβλίων επικύρωνε το Υπουργείο Πολέμου, δημιουργώντας σταδιακά ένα δίκτυο δανεισμού βιβλίων μέσω μητρώου δανεισμού με πάνω από 2400 εγκεκριμένα βιβλία.

Οι αναγνωστικές επιλογές των στρατιωτών περιστρέφονταν σε: Ρομαντική λογοτεχνία, περιπέτειες και μυθιστορήματα, περιοδικά και εφημερίδες, κλασική λογοτεχνία, βιβλία πνευματικής ανάπτυξης (φιλοσοφικά έργα κ.α), αθλητικά βιβλία, ποίηση.

Ενδεικτικά, μερικά από τα δημοφιλή βιβλία που διάβαζαν οι στρατιώτες στα χαρακώματα περιλάμβαναν τα εξής: The Seven Seas του Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, Nelson’s History of the War και The Thirty-Nine Steps του Τζων Μπάκαν,  The Man Who Was Thursday του Τζ. Κ. Τσέστερτον, Ομήρου Οδύσσεια και Ομήρου Ιλιάδα, έργα του Ουίλιαμ Σαίξπηρ (Ρωμαίος και Ιουλιέτα, Οθέλλος, Αντώνιος και Κλεοπάτρα), Φεγγαρόπετρα του Γουίλκι Κόλινς, Πόλεμος και η Ειρήνη του Λέο Τολστόι, Το Κόκκινο και το Μαύρο (χρονικό του 19ου αιώνα) του Σταντάλ, Η Φωτιά του Ανρί Μπαρμπίς, Σκέψεις του Μπλεζ Πασκάλ, Ο ψαράς της Ισλανδίας (γαλλικός τίτλος: Pêcheurd’Islande) του Πιέρ Λοτί, Αδελφοί Καραμάζοφ του Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, Το κόκκινο έμβλημα του θάρρους του Στήβεν Κρέιν, The Scarlet Letter (Το άλικο γράμμα) του Ναθάνιελ Χόθορν, Η Καταγωγή των Ειδών του Τσαρλς Ντάργουιν, The Voyage Out (Το ταξίδι) της Βιρτζίνια Γουλφ, Η ερμηνεία των ονείρων (Die Traumdeutung) του Σίγκμουντ Φρόυντ, Τα βάσανα του νεαρού Βέθρερ του Γκαίτε, Η κατάκτηση του Βόρειου Πόλου του Τσάρλς Γκυνιόν και το La Débâcle (Η Πτώση) του Εμίλ Ζολά.

Επίσης, αγαπητά στο αναγνωστικό κοινό ήταν βιβλία συγγραφέων όπως: του H.C. Witwer για το περιοδικό Collier’s, όπου στάλθηκε ως πολεμικός ανταποκριτής στη Γαλλία,  του ΜπλεζΣαντράρ, ποίηση του Αντρέ Σενιέ, του Μπέρτραντ Ράσελ, βιβλία του Φρανσουά Ραμπελαί, του Μισέλντε Μονταίν, του Σαρλ Μπωντλαίρ, του Γκαστόν Λερού, του ΑντόνΤσέχωφ, του – Ντ. Χ. Λώρενς, του  Κάρολος Ντίκενς, του Φραντς Κάφκα, του Τόμας Χάρντυ, του Θουκυδίδη και του Καρλ Μαρξ. Οι Γερμανοί συγγραφείς εξαφανίστηκαν υπέρ των συμμάχων MarkTwain, HG Wells, EdgarPoe. Από γερμανική πλευρά, το ενδιαφέρον της ανάγνωσης επικεντρώθηκε σε πατριωτική λογοτεχνία.

Οι Έλληνες στρατιώτες με τη σειρά τους διάβασαν βιβλία όπως: Ομήρου Οδύσσεια και Ομήρου Ιλιάδα, Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου από τον Θουκυδίδη, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους από τον  Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο, το Ανάβασις ιστορία της εκστρατείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου από το Φλάβιο Αρριανό. Αγαπητά ήταν και βιβλία του Φωκίων Νέγρη, του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, του Παύλου Νιρβάνα, του Διονύσιου Σολωμού, του ιστορικού Νίκου Σβορώνος, του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, του Κωνσταντίνου Καβάφη, του Άγγελου Σικελιανού, του Κώστα Βάρναλη, του Καζαντζάκη.

Βιβλιογραφία:

Arnold, J. (2015). ‘Please send me Tess of the Dr. Rbyvilles (Harding)’: The Reading Preferences of American Soldiers during the First World War. In: Towheed, S., King, E.G.C. (eds) Reading and the First World War. New Directions in Book History. Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/9781137302717_6

Benjamin Gilles (2013). Lectures de poilus 1914-1918: Livres et journaux dans les tranchées. Autrement.

Benjamin GILLES, « Livres et journaux dans les tranchées : pratiques de lectures sur le front », Bulletin des bibliothèques de France (BBF), 2014, n° 3, p. 54-65.

Black, J. (2015). Reading Behind the Lines: War Artists, War Poets, Reading and Letter Writing, 1917–1919. In: Towheed, S., King, E.G.C. (eds) Reading and the First World War. New Directions in Book History. Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/9781137302717_10

Skrebels, Paul. 2012. “‘Hand me down the book, Mum’: Australian First World War Military Unit Histories and their Readers.” The International Journal of the Book 9 (1): 51-60. doi:10.18848/1447-9516/CGP/v09i01/57860

Οι περισσότεροι παρομοιάζουν τον έρωτα με λεωφορεία και στάσεις αστικών.Με τρένα, που άλλοτε έρχονται κι άλλοτε φεύγουν.

Για εμένα, το καλοκαίρι, ο έρωτας ήταν ένας στίβος γηπέδου και άπειρα χιλιόμετρα, που έκανα καθημερινά για την αγάπη της Όρο.

Πάντα πίστευα, ότι αν αγαπάς πρέπει να τρέχεις, σαν το άλογο της όμορφης κοπέλας των παραμυθιών, νωρίς το πρωί, για να καταφέρεις να είσαι το δυνατότερο και γρηγορότερο άλογο απ’ τα συνομήλικα σου, ώστε στο τέλος της ιστορίας να κερδίσεις την αγάπη της κοπέλας. Να βγεις νικητής! Τώρα αν χάσεις κάθε ίχνος της υπόστασης σου, αυτό είναι μία άλλη ιστορία.

“Θέλω να τρέξω”, μου έλεγε και “θέλω να τρέξεις και εσύ μαζί μου, εντάξει;”. 

“Να τρέξω! Ας τρέξω”, απαντούσα κι έτρεχα.

Με έσερνε για τρέξιμο με την δικαιολογία ότι στο σχολείο της τους έβαζαν να τρέχουνε ένα μίλι το μήνα, για να μη γίνουν, λέει, μαμμόθρεφτα. Υποτίθεται, πως όσο μεγαλύτερα πνευμόνια αποκτάς, τόσο περισσότερο ευκολότερα, με περίσσια αντοχή, τρέχεις στα δύσκολα, που μισείς.

Θεωρούσα ότι το να τρέχεις θα ήταν ένα ευχάριστο, συγκινητικό και γεμάτο αγνότητα σκηνικό,όπου ενώ εγώ θα έτρεχα, αυτή θα με παρακολουθούσε και θα με χρονομετρούσε και θα μου φώναζε: “ένα λεπτό και εικοσιπέντε δευτερόλεπτα“, περιμένοντας με στο τέρμα. Εκεί, αντί να κόψω την κορδέλα, θα έπεφτα φυσικά επάνω στην γλυκιά σάρκα της και τότε θα μου έλεγε κάθε φόρα, ότι μ’ αγαπάει.

“Κάνε μερικές ασκήσεις. Άντε τεμπελάκο!”.

Κάπως έτσι, καθημερινά ξεκινούσαμε με ασκήσεις. Απλώναμε τις πετσέτες μας στο γρασίδι και κάναμε βαθιές επικύψεις, έλξεις,  κάμψεις και μερικά ψαλίδια. Ένιωθα την ευτυχία να με κατακλύζει, κοιτάζοντας την απέναντι μου να γελάει με τις αδέξιες κινήσεις μου.

Έτρεχα, έτρεχα, κάθε ημέρα, και κατάφερα να κάνω σε μια εβδομάδα 35 χιλιόμετρα, μα στο τέλος υπήρχε πάντα το κλικ του χρονομέτρου και όχι η αγκαλιά της Όρο και η αγάπη της.

Δεν τα παράτησα. Ήμουν αποφασισμένος να την πείσω ότι μπορώ να τρέξω για αυτήν χιλιόμετρα και να καταφέρω να την κάνω να μου πει αυτό το σ’ αγαπώ.

Κάθε φορά που έφτανα στο τέρμα, όμως, σταματούσα και έπεφτα στο πλάι της, με τα χέρια μου να βρίσκονται στους γοφούς μου και να κοιτάω το χώμα και να ρουφάω αέρα ή μάλλον ο αέρας να είναι αυτός που με ρουφάει. “Χου, ου…”, ανέπνεα βαθιά.

Ημέρα, με την ημέρα, η Όρο γελούσε σε κάθε αναπνοή που ξεψυχούσα και σε κάθε ατάκα που τολμούσα να ξεστομίσω του στυλ “με πονάνε τα πόδια μου”. Μα ήταν πλέον τόσο συνεπαρμένη και συγκινημένη, που άρχισε να γλιστράει στο γρασίδι και να μου ανεβάζει τις κάλτσες στον αστράγαλο και πιο πάνω στην γάμπα. Στο τέλος μου δάγκωνε τρυφερά την επιγονατίδα.

Σε έναν μήνα κατάφερα να την βλέπω κάθε φορά που τερμάτιζα, να χορεύει κάτι σαν κλακέτες, να σχηματίζει μια μεγάλη καμπύλη και να πέφτει στο έδαφος, έτοιμη να μου δαγκώσει την επιγονατίδα. Σε κάθε πέσιμο της μου φώναζε “ας ξαπλώσουμε λίγο στον ήλιο”. Πλέον με περίμενε καθισμένη στο χώμα, αγκαλιάζοντας τα γόνατα της, με ένα πλατύ χαμόγελο και με ένα φιλί στο στόμα, επιβραβεύοντας με για την κούρσα.

“Είσαι καλός, εσύ! Τελικά είσαι καλός και δεν σου το είχα”.

Αυτό, που μου έμεινε από κάθε φορά που πηγαίναμε για τρέξιμο, ήταν όταν στο τέλος πάντα καθόμασταν στο γρασίδι, ώστε να είμαστε ξαπλωμένοι ακουμπώντας τους αγκώνες μας, έτοιμοι να παρακολουθήσουμε κάποιο ουράνιο φαινόμενο, τη βάφτιση ενός καινούργιου αστεριού, τη διαστολή του φεγγαριού στο μεγαλύτερο δυνατό μέγεθος. Τα σύννεφα που πάνω μας κινούνταν σχηματίζοντας διάφορες μορφές και την Όρο να ξαπλώνει επάνω στο στήθος μου.

Το καλοκαίρι πέρασε γρηγορότερα, απ’ ότι περίμενα. Τα χιλιόμετρα άπειρα! Εγώ έμεινα πίσω, σχεδόν υπνωτισμένος απ’ την κούρσα, την ανάλυση, την αναθεώρηση και την ανασύνδεση του τετριμμένου. Η Όρο, έφυγε για να σπουδάσει. Το σ’ αγαπώ δεν το άκουσα ποτέ από τα χείλη της. Φεύγοντας, μου είπε: “Αν μ’ αγαπάς, δεν πρέπει να ανησυχείς για τίποτα”. Μα δεν την ξαναείδα ποτές μου.

Τουλάχιστον, πλέον, δεν ήμουν μαμμόθρεφτο για την Όρο και είχα γερά και δυνατά πνευμόνια, για να τρέξω σε κάθε δυσκολία που θα μου χτυπούσε την πόρτα.

Και η πόρτα χτύπησε από την Λαύρα του Καλοκαιριού.

Άγιο καλοκαίρι/Ζάκυνθος 2021

Κεντρική φωτογραφία  Joe Webb

Πόλεμος και κοινωνία συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους με μια σχέση επικίνδυνη αλλά και δυνητικά παραγωγική: ο πόλεμος ωθεί σε αλλαγές και σε προσαρμογές, αλλά και οι αλλαγές στην κοινωνία επηρεάζουν τον πόλεμο.Για να νοηματοδοτήσουμε το παρελθόν και να μελετήσουμε σε βάθος την ανθρώπινη ιστορία του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τη θέση της γυναίκας.

Στη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου οι πολιτικές που σχετίστηκαν με τη θέση των γυναικών ήταν αρκετές. Μία από τις πιο σημαντικές από αυτές τις πολιτικές ήταν η στράτευση  τους στο στρατό. Σε ορισμένες χώρες, όπως τη Ρωσία και τη Γαλλία, επετράπη στις γυναίκες να ενταχθούν στο στρατό και να υπηρετήσουν σε ρόλους μάχης. Σε άλλες χώρες, όπως τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Βρετανία, οι γυναίκες επιτρεπόταν να υπηρετήσουν μόνο σε μη μάχιμους ρόλους (παρείχαν υποστήριξη στην πρώτη γραμμή ως νοσοκόμες, γιατροί, οδηγοί ασθενοφόρων, μεταφράστριες). Πρόσφατη έρευνα δείχνει επίσης ότι ένας περιορισμένος αριθμός Αφροαμερικανίδων υπηρέτησαν στο εξωτερικό ως εθελόντριες με την YMCA. Πολλές από τις γυναίκες οδηγούς της Υπηρεσίας Ασθενοφόρων του Ερυθρού Σταυρού και άλλων ομάδων ασθενοφόρων χρησιμοποιούσαν τα δικά τους αυτοκίνητα, συμπεριλαμβανομένης της Μαρί Κιουρί.Η Κιουρί εφηύρε μια κινητή μονάδα αυτοκινήτων με ακτίνων Χ, με το παρατσούκλι “μικρές Κιουρί”, εκπαίδευσε 150 γυναίκες ως χειρίστριες ακτίνων Χ στο μέτωπο της μάχης, συμπεριλαμβανόμενης της ιδίας.

Μια άλλη πολιτική αφορούσε την επέκταση της γυναικείας εργασίας σε εργοστάσια και άλλες βιομηχανίες. Οι γυναίκες κλήθηκαν να αναλάβουν δουλειές και ευθύνες που παραδοσιακά επιφυλάσσονταν στους άνδρες. Αυτό οδήγησε στη δημιουργία πολλών νέων θέσεων εργασίας για τις γυναίκες και σε σημαντική αύξηση της συμμετοχής τους στο εργατικό δυναμικό. Το ποσοστό των γυναικών που εργάζονταν εκτός σπιτιού αυξήθηκε σημαντικά στις περισσότερες εμπόλεμες χώρες. Παράδειγμα, στη Βρετανία το 1914 οι γυναίκες αποτελούσαν το 23,6 % του εργατικού δυναμικού στη βιομηχανία και στις μεταφορές, ενώ το 1918 το 37,7 %. Μέχρι το 1917, εργοστάσια πυρομαχικών, τα οποία απασχολούσαν κυρίως γυναίκες εργάτριες, παρήγαγαν το 80% των όπλων και των οβίδων που χρησιμοποιούσε ο Βρετανικός Στρατός. Γνωστά ως «καναρίνια» επειδή έπρεπε να χειρίζονται TNT (τη χημική ένωση τρινιτροτολουόλιο που χρησιμοποιείται ως εκρηκτικός παράγοντας στα πυρομαχικά) που έκανε το δέρμα τους να κιτρινίσει  – όπως και το δέρμα των παιδιών που γεννούσαν – αυτές οι γυναίκες ρίσκαραν τη ζωή τους δουλεύοντας με δηλητηριώδεις ουσίες χωρίς επαρκή προστατευτικό ρουχισμό ή τα απαιτούμενη μέτρα ασφαλείας. Περίπου 400 γυναίκες πέθαναν από υπερβολική έκθεση σε TNT κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Στη Γαλλία, τέλος του 1917, 13.000 γυναίκες παρήγαγαν 10.000 οβίδες την ημέρα στο εργοστάσιο Quai de Javel Citroën. Αντίστοιχα, στο εργοστάσιο Siemens του Βερολίνου, το ίδιο έτος, 47.000 γυναίκες εργάζονταν, ενώ στο Woolwich Royal Arsenal του Λονδίνου 28.000 γυναίκες. Το 1914, ο Γερμανός κατασκευαστής εξοπλισμών Krupp δεν απασχολούσε σχεδόν καμία γυναίκα. Μέχρι το 1917, οι γυναίκες αποτελούσαν σχεδόν το 30 τοις εκατό των 175.000 εργαζομένων της και ένα σύνολο σχεδόν 1,4 εκατομμυρίων Γερμανίδων σε εθνικό επίπεδο απασχολούνταν στο εργατικό δυναμικό του πολέμου. Ο Alice Dunbar Nelson αναφέρει: «Οι γυναίκες δούλευαν ως ελεγκτές πυρομαχικών, χειριστές σε πίνακες διανομής, σε αποθετήρια. Πήγαν σε κάθε είδους εργοστάσιο σχετικό στην παραγωγή πολεμικού υλικού, από τις πιο επικίνδυνες θέσεις σε εργοστάσια πυρομαχικών μέχρι τη ραπτική σε εργοστάσια αεροπλάνων».

Αλλά ακόμη και γυναίκες με πιο παραδοσιακούς ρόλους συνέβαλαν στην πολεμική προσπάθεια, όπως η Γκρέις Μπάνκερ, ένα από τα λεγόμενα «HelloGirls», τηλεφωνήτριες του Σώματος Σημάτων Στρατού των ΗΠΑ. Στο λεγόμενο εσωτερικό μέτωπο, κάθε νοικοκυρά στις ΗΠΑ κλήθηκε να υπογράψει μια κάρτα δέσμευσης που δήλωνε ότι «θα εκτελώ τις οδηγίες και τις συμβουλές του Διαχειριστή Τροφίμων στη συμπεριφορά του νοικοκυριού μου, εφόσον το επιτρέπουν οι περιστάσεις μου». Η δήλωση αυτή αφορούσε την κονσερβοποίηση τροφίμων για μελλοντική χρήση, την καλλιέργεια λαχανικών στην αυλή και τον περιορισμό της κατανάλωσης κρέατος, σιταριού και λιπών.

Ο πόλεμος είχε επίσης αντίκτυπο στα πολιτικά δικαιώματα των γυναικών. Σε πολλές χώρες, οι γυναίκες είχαν το δικαίωμα ψήφου κατά τη διάρκεια ή λίγο μετά τον πόλεμο. Ήδη πριν το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου η βρετανική κυβέρνηση, με το Representation of the People Act του 1918, επέκτεινε το δικαίωμα ψήφου σε όσους δε διέθεταν καν κάποιο περιουσιακό στοιχείο (ουσιαστικά στην εργατική τάξη), αλλά και στις γυναίκες άνω των 30 ετών. Μετά το τέλος του πολέμου και άλλες χώρες, όπως ο Καναδάς, η Δανία, η Γερμανία, η Πολωνία, οι ΗΠΑ εξέφρασαν την παραχώρηση του δικαιώματος ψήφου των γυναικών λόγω της σημαντικής συνεισφοράς τους στην πολεμική προσπάθεια.

Σε αρκετές χώρες η συμμετοχή των γυναικών στην πολεμική προσπάθεια τους άνοιξε τον δρόμο προς την ανώτερη εκπαίδευση και την επιτυχημένη σταδιοδρομία, επεκτείνοντας παράλληλα τα εργασιακά και άλλα δικαιώματα τους. Ωστόσο, εξακολουθούσαν να υπάρχουν σημαντικά εμπόδια στην ισότητα και την πλήρη συμμετοχή των γυναικών σε πολλές πτυχές της κοινωνίας. Για παράδειγμα έντονες ήταν οι συγκρούσεις όταν τοποθετήθηκαν το 1915 γυναίκες ως επόπτριες σε εργοστάσια πυρομαχικών και άντρες θεωρούσαν παράλογο το γεγονός να παίρνουν εντολές από γυναίκες ή να έχουν την ίδια αμοιβή για τις ίδιες ώρες εργασίας. Επίσης  στη διάρκεια του πολέμου οι βρετανοί αφαίρεσαν τις τσέπες που υπήρχαν στο ύψος του στήθους από τις στολές των γυναικών οι οποίες υπηρετούσαν στα βοηθητικά σώματα προκειμένου να μην στρέφεται το βλέμμα των αντρών στο επίμαχο σημείο. Τέλος, επικρατούσε η προκατάληψη πως οι γυναίκες δεν μπορούσαν να εμπλακούν  στις καθαυτό πολεμικές δραστηριότητες με τα επιχειρήματα πως δεν είναι φτιαγμένες από τη φύση να πολεμούν αλλά για να μεγαλώνουν παιδιά, πως τυχόν παρουσία τους στο πεδίο της μάχης θα λειτουργήσει εις βάρος της πειθαρχίας και πως οι άντρες συμπολεμιστές τους θα προσπαθήσουν να τις προστατέψουν μιας και τις θεωρούν περισσότερο ευάλωτες.

Στην Ελλάδα οι ρόλοι των γυναικών επηρεάστηκαν σημαντικά από τις απαιτήσεις της πολεμικής προσπάθειας. Ωστόσο, η κατάσταση τους αυτή την περίοδο ήταν διαφορετική από άλλων χωρών. Οι Ελληνίδες γυναίκες κλήθηκαν να αναλάβουν νέους ρόλους στο εργατικό δυναμικό, ιδιαίτερα στη γεωργία και τη βιομηχανία. Ωστόσο, οι ευκαιρίες ήταν περιορισμένες και η εργασία τους ήταν συχνά υπαμειβόμενη και υποτιμημένη. Εκτός από τις προκλήσεις στο εργατικό δυναμικό, έπρεπε επίσης να αντιμετωπίσουν τα δεινά του πολέμου στην προσωπική τους ζωή. Πολλές γυναίκες έχασαν συζύγους, γιους και άλλα μέλη της οικογένειας τους. Αυτό οδήγησε σε σημαντική αύξηση του αριθμού των γυναικείων  – αρχηγών – νοικοκυριών, τα οποία συχνά δυσκολεύονταν να ανταπεξέλθουν. Παρά αυτές τις προκλήσεις, υπήρξαν ευκαιρίες για τις γυναίκες να εμπλακούν στον πολιτικό και κοινωνικό ακτιβισμό κατά τη διάρκεια του πολέμου. Γυναικείες οργανώσεις έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην υποστήριξη της πολεμικής προσπάθειας και στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων των γυναικών.

Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, οι αφίσες ήταν ένα σημαντικό εργαλείο για τις κυβερνήσεις και τους οργανισμούς στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και στην ενθάρρυνση της υποστήριξης για την πολεμική προσπάθεια. Επίκεντρο αυτής της προπαγανδιστικής πολιτικής αποτέλεσαν οι γυναίκες, μέσα από το σχεδιασμόεκατοντάδωναφισών που απεικόνιζαν γυναίκες σε διάφορους ρόλους παίζοντας με τη σειρά τους σημαντικό ρόλο στην ενθάρρυνση των γυναικών να συμμετάσχουν στην πολεμική προσπάθεια και να αναλάβουν νέους ρόλους στο εργατικό δυναμικό και την κοινωνία. Ρόλων ως προς τη διαμόρφωση της κοινής αντίληψης για τις δυνατότητες και τη συνεισφορά των γυναικών, ανοίγοντας το δρόμο για περαιτέρω πρόοδο τα επόμενα χρόνια.

Ωστόσο, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η απεικόνιση των γυναικών στην προπαγάνδα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου δεν ήταν πάντα θετική ή ενδυναμωτική. Μερικές φορές στόχος ήταν η ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΟΠΟΙΗΣΗ -ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟΠΟΙΗΣΗ τους μέσω της προπαγάνδας και οι ρόλοι τους στην πολεμική προσπάθεια συχνά υποτιμήθηκαν και απορρίφτηκαν μετά το τέλος του πολέμου. Συνολικά, η χρήση των γυναικών στην προπαγάνδα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου αντανακλούσε τους μεταβαλλόμενους ρόλους και τις προσδοκίες των γυναικών κατά τη διάρκεια του πολέμου, αλλά υπογραμμίζει επίσης τους περίπλοκους και συχνά προβληματικούς τρόπους με τους οποίους οι γυναίκες απεικονίζονταν και αντιμετωπίζονταν κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Χαρακτηριστική η ατάκα του στρατηγού JosephJoffre : «Aν οι γυναίκες σταματήσουν να δουλεύουν για 20 λεπτά, οι σύμμαχοι θα χάσουν τον πόλεμο».

Ορισμένες αφίσες ήταν πιο ρητά πολιτικές, ενθαρρύνοντας τις γυναίκες να υποστηρίξουν την πολεμική προσπάθεια και να προωθήσουν τον πατριωτισμό. Οι γυναίκες απεικονίζονταν ως δυνατές και ηρωικές, ως σύμβολα εθνικής υπερηφάνειας, συχνά κρατώντας όπλα ή κυματίζοντας σημαίες. Σε άλλες αφίσες γυναίκες εμφανίζονται να αναλαμβάνουν νέους ρόλους στο εργατικό δυναμικό, ιδιαίτερα σε βιομηχανίες που παραδοσιακά κυριαρχούνταν από άνδρες. Οι γυναίκες απεικονίζονταν ως δυνατές και ικανές εργάτριες, φορώντας συχνά φόρμες ή άλλα ρούχα εργασίας. Τέλος, αρκετές αφίσες επικεντρώθηκαν στον ρόλο των γυναικών στην υποστήριξη των στρατευμάτων και στην πολεμική προσπάθεια από το σπίτι. Οι γυναίκες απεικονίζονταν να φροντίζουν και να φροντίζουν, συχνά παρουσιάζονταν να πλέκουν κάλτσες ή να γράφουν γράμματα σε στρατιώτες.

Ενδεικτικές αφίσες:

• «Women of Britain Say – «Go!». Η αφίσα δημιουργήθηκε το 1914 από τον καλλιτέχνη AlfredLeete ως μέρος μιας σειράς αφισών που ενθάρρυναν τους άνδρες να καταταγούν στο στρατό. Στην αφίσα βλέπουμε μια γυναίκα να δείχνει το δάχτυλό της απευθείας στον θεατή και να λέει: “Πήγαινε!” Το μήνυμα είχε σκοπό να ντροπιάσει τους άνδρες που δεν επιστρατεύονταν επιτελώντας το πατριωτικό τους καθήκον.
• «JointheArmy – NurseintheCEF Ο σχεδιασμός της αφίσας έγινε στον Καναδά το 1915 και απεικόνιζε μια γυναίκα με στολή νοσοκόμας να κρατάει έναν τραυματισμένο στρατιώτη. Η αφίσα σχεδιάστηκε ώστε να ενθαρρύνει τις γυναίκες να ενταχθούν στην Καναδική Εκστρατευτική Δύναμη ως νοσοκόμες και να παίξουν ζωτικό ρόλο στη φροντίδα των τραυματισμένων στρατιωτών.
• “Enlist – Onwhichsideofthewindowareyou?;” Ο καλλιτέχνης SavileLumley δημιουργήθηκε το 1915 την σχετική αφίσα όπου κεντρικό της στοιχείο ήταν μια γυναίκα να στέκεται σε ένα παράθυρο και να κοιτάζει έξω μια παρέλαση στρατιωτών. Το μήνυμα έχει σκοπό να ντροπιάσει τις γυναίκες που δεν κάνουν τον ρόλο τους στην πολεμική προσπάθεια και να τις ενθαρρύνει να υποστηρίξουν τα στρατεύματα στρατεύοντας ή εθελοντικά με κάποιο τρόπο.
• “The girl on the land serves the Nation’s Needs». Αυτή η αφίσα, που δημιουργήθηκε στη Βρετανία το 1918, έδειχνε μια νεαρή γυναίκα να εργάζεται σε μια φάρμα. Το μήνυμα της αφίσας στόχευε στις γυναίκες που εργάζονταν σε αγροκτήματα και συνέβαλαν στην πολεμική προσπάθεια παράγοντας τρόφιμα για τα στρατεύματα και το έθνος.

Η πλησιέστερη δυνατή αναπαράσταση της γέννησης του νου είναι η απορία της στιγμή που
κοιτάς ένα κυκλικό χωματοσωρό μπρος στα ωχρά στραβά σου πόδια, εγγενείς αρμονίες
πτυχώσεων χώματος ομβρικής γης. Μιας γης, που αδιάκοπα συγκροτεί τη ζωτική
αναθύμηση πτυχών του παρελθόντος, συνοδός της ζωή μας. «Πατρίδα είναι το παρελθόν
μας», διαλαλεί στα αυτιά η Rodina, μετατρέποντας τη νοσταλγία της μητρικής γης στον
εξαϋλωμένο φορέα των σημερινών μου αναμνήσεων.
Την πρώτη φορά που έπιασα τσάπα, πρέπει να ήμουν πέντε – έξι ετών. Περιέργεια της
τρυφερής παιδικής ηλικίας! Ολόγιομη αταραξία μιας προγενέθλιας αβύσσου, που
σχηματιζόταν δίχως τη δική μου συναίνεση. Καθισμένος σ΄ ένα πολύχρωμο νάιλον,
κρυμμένος στη σκιά, προφυλαγμένος από τον καυτό ήλιο, μπροστά στη θαλασσί καρότσα
του τρακτέρ του παππού μου. Μόνος! Εγώ, η φύση και τα ερπετά. Ανάθεμα κι αν
κατανοούσα την αξία των αντικειμένων που είχαν τοποθετήσει εμπρός μου, καταγωγής στο
χώμα. Την αξία της Νadezhda (ελπίδας), που έναν ολάκερο χρόνο οι άνθρωποι
επικαλούνται διαρκώς, μπας και ξαναφυτρώσει κάτι σ’ αυτήν την καψαλισμένη γη.
Μια κίτρινη πατάτα κι ένα ξερό κρεμμύδι, παιχνίδια απασχόλησης στη θέση της
κουδουνίστρας, εν ώρα συγκομιδής. Γνωρίζουμε ένα σωρό πράγματα για τα χέρια, καθώς
ζουν και κινούνται στο ύψος του αναστήματος. Μα ως παιδιά δεν κατανοούμε την υφή
ενός κρεμμυδιού, των πτυχώσεων του, στα ταλαιπωρημένα χέρια του γεωργού. Μόνος,
περιτριγυρισμένος από ψίχουλα και κομματάκια ζυμωμένου ψωμιού, να χαμογελάω με τα
ερπετά του χωραφιού καθώς σχηματίζουν ουρές, για να κλέψουν από την αφελή αταξία
μου, το χειμώνα τους. Πάλευα ως παιδί να τα αιχμαλωτίσω, μα δεν καταλάβαινα πως δεν
ήταν παρά μεμβρανοειδείς σκιές επάνω στο νωχελικό χέρι μου, απλά αθώα μερμηγκάκια,
όπου το καθένα μέσα από το δικό του μαγικό φανό διακυμάνσεις μιας εντύπωσης για τη
ζωή και την κίνηση. Μπορεί να μην είχα τη νόηση, αλλά είχα την υφή. Την υφή του
ηλικιωμένου χώματος, αναμιγμένο με πετραδάκια, ξερό σιτάρι, υπολείμματα από τσόφλια
αυγού, ζουμιών ντομάτας. Ιδρώτα! Ιδρώτα χρονισμένων αναμνήσεων ενός κόσμου που
πλάστηκε μια Κυριακή.
Στο βάθος, θερμικές αστραπές να φωτογραφίζουν τα παιδικά μου ίχνη. Δύο άλογα,
θηρία άγρια στα παιδικά μου μάτια, να ταλαντεύουν τη χαίτι τους, μασώντας ξερό σιτάρι,
φτύνοντας ανάσες κόπου της γης που δάμασαν. Η δύναμη του όπλου εξαρτάται από τον
χειριστή του. Κι αν θεριά φαινόντουσαν μέσα στην πρωινή καταχνιά, ils ressemblaient à
une idée bénie, για ένα παιδί πως κοίταζε πάντα προς εκεί που έπρεπε. Στο βάθος οι
παππούδες με τους γονείς μου, αμυδρές σκιές, φαντάζαν παράξενα πλάσματα, όπου
ανάμεσα στις αυλακώσεις της γης, βαστώντας τενεκέδες κινούνταν σαν αρπακτικά,
γραπώνοντας την παραγωγή. Με πλοίο πάντα την οδύνη και πυξίδα την επιθυμία! Κι εγώ
αφού τινάζοντας τη βρώμα του χώματος από τα ξανθά μαλλιά μου, ήθελα σώνει και καλά
να καταφέρω με τα πεν νε γυαλιά της γιαγιάς να δω τον κόκκο του σιταριού, σε μια
ανέλπιστη προσπάθεια να φανώ τρανός και γενναίος στα μερμήγκια. Μα το σιτάρι τότε δεν
μου μαρτυρούσε την γλυκιά ιστορία του, συνέχιζε παρά ως έλικας στον έλικα, ως κάθε

σύνθεση να αποτελεί τη θέση της επόμενης σειράς. Τη σπείρα της πνευματικότητας του
κύκλου. Ενός κύκλου, ετών μετά, ενώ οι παππούδες λείπουν, τα φώτα στο σπίτι να είναι
ορθάνοιχτα, το σιτάρι να κοιτά το ολόγιομο φεγγάρι αφήνοντας με την αίσθηση πόσο
μικρός κι ασήμαντος είναι ο κόσμος στην ανθρώπινη συνείδηση, μπροστά σε μία και μόνη
προσωπική ανάμνηση, εκφρασμένη με λόγια. Πόσο μπορεί να πονέσει μία σπασμένη
ψευδαίσθηση;

Ποιος ήταν ο Σελεστέν Φρενέ;

Ο Σελεστέν Φρενέ (Célestin Baptistin Freinet), ήταν διακεκριμένος Γάλλος παιδαγωγός και εκπαιδευτικός μεταρρυθμιστής. Το 1909 εισήχθη με υποτροφίακαι σπούδασε στην σχολή ανωτέρων σπουδών στο Grasse και μετέπειτα στην σχολή κατάρτισης εκπαιδευτικών της Νίκαιας, έως το 1914. Στις 26 Οκτωβρίου 1914 κατέλαβε την θέση του προσωρινού δασκάλου στο σχολείο Σαιντ-Σεζάρ, αντικαθιστώντας τον προηγούμενο δάσκαλο ο οποίος κατετάγη στο στρατό. Η σειρά κατάταξης του Σελεστέν Φρενέ ήρθε στις 10 Απριλίου 1915, με τον τίτλο του αξιωματικού του πεζικού την 1η Ιανουαρίου 1916. Συμμετείχε στην επίθεση στο Chemin des Dames. Στις 27 Οκτωβρίου 1917 τραυματίστηκε σοβαρά από σφαίρα στον πνεύμονα, μια εμπειρία που τον οδήγησε να γίνει αποφασιστικός πασιφιστής – ειρηνιστής. Μετά από επτά μήνες στο στρατιωτικό νοσοκομείο του Soissons, ανάπηρος πολέμου σε ποσοστό 70%, επέστρεψεμε την τιμή τουτου σταυρού του πολέμου και το μετάλλιο του στρατού. Τον Ιανουάριο του 1919 διορίστηκε στην κοινότητα La CroixVillard,στη νοτιοανατολική Γαλλία και τέλος του ίδιου έτουςαποσπάστηκεστην κοινότηταBar-sur-Loup.

Στο Bar-sur-Loup και έπειτα στην Βανς, ανέπτυξε με την βοήθεια της συζύγου του Ελίζ Φρενέ, και σε συνεργασία με ένα δίκτυο εκπαιδευτών, μια σειρά παιδαγωγικών τεχνικών. Η παιδαγωγική Φρενέ έχει βασικό σκοπό ένα ελεύθερο, ανοιχτό και συνεργατικό σχολείο.

Γιατί παιδαγωγική Φρενέ;

Η παιδαγωγική Φρενέ εφαρμόζεται μέχρι και σήμερα μέσω του «Κινήματος του Μοντέρνου Σχολείου» (Mouvement de l’École Moderne), και συγκροτείται από θεμελιακές αρχές, όπως: συνεργασία και πολιτειότητα, κοινοτική –συνεταιριστική οργάνωση της σχολικής ζωής, ελεύθερη έκφραση και επικοινωνία, «φυσική» μέθοδος μάθησης, έρευνα- πειραματικός ψηλαφισμός, σύνδεση του σχολείου με την κοινότητα-κοινωνία, σεβασμός στο παιδί και στα δικαιώματά του. Ο Φρενέ προκειμένου να εφαρμόσει τις αρχές αυτές εισήγαγε παιδαγωγικές καινοτομίες και εκπαιδευτικές τεχνικές που άλλαξαν τον τρόπο λειτουργίας και την φιλοσοφία του παραδοσιακού σχολείου και διατηρούν στο ακέραιο, ακόμη και τώρα, την αξία τους.

Χαρακτηριστικές από τις τεχνικές του που προάγουν τη φυσική μέθοδο μάθησης, τη συνεργατική και συμμετοχική μάθηση, την ελευθερία έκφρασης και λόγου και την πολιτειότητα είναι: Τυπογραφείο (εφημερίδα, μικρά βιβλία), Ελεύθερα κείμενα, Τι νέα;, Έρευνες, Σχέδια εργασίας, Κινηματογράφος, Αλληλογραφία, Συμβούλια, Σχολικοί συνεταιρισμοί, Έξοδος στην κοινότητα, Εργαστήρια τέχνης.

Η Παιδαγωγική Φρενέ συναντά την Κριτική Παιδαγωγική, σύμφωνα με την οποία, δάσκαλοι και μαθητές μπορούν να εργαστούν κριτικά ώστε να αλλάξουν σε μικρό ή μεγάλο βαθμό την πραγματικότητα που τους περιβάλλει προς το καλύτερο .

Το ΣΚΑΣΙΑΡΧΕΙΟ!

Στην Ελλάδα το 2012 συγκροτήθηκεη παιδαγωγική ομάδα-σωματείο με την ονομασία «Το ΣΚΑΣΙΑΡΧΕΙΟ – Πειραματικοί ψηλαφισμοί για ένα σχολείο της Κοινότητας». Σκοπός της είναι η ανταλλαγή απόψεων, ιδεών και προτάσεων συγκεντρώνοντας ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών,εκπαιδευτικών όλων των βαθμίδων για ένα σχολείο της κοινότητας, στο οποίο, οι τεχνικές του Σελεστάν Φρενέ, η κριτική και η θεσμική παιδαγωγική, βρίσκουν τη θέση τους.

Σε υποστήριξη – καθοδήγηση του Σκασιαρχείου λειτουργούν αρκετά Δίκτυα Παιδαγωγικής Φρενέ σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας, όπου πραγματοποιώντας μηνιαίες συναντήσεις παρουσιάζονται οι βασικές αρχές – τεχνικές, οργανώνονται παρουσιάσεις – ομιλίες, παρουσιάσεις εκπαιδευτικών οι οποίοι εφάρμοσαν – εφαρμόζουν τις τεχνικές του Φρενέ στις σχολικές μονάδες του. Ενδεικτικά οι πόλεις: Αθήνα, Χανιά, Ηράκλειο, Λαμία, Πάτρα, Ζάκυνθος, Μυτιλήνη, Πάρος, Βόλος, Πύργος/Αμαλιάδα.

«Η γλώσσα είναι το μοίρασμα της εμπειρίας και η δικαιοσύνη αυτών που λέγονται. Και δεν σταματά να μιλά μέχρι να επέλθει η δικαιοσύνη. Γι’ αυτό στη σιωπή οι άνθρωποι δεν μπορούν να νιώσουν ησυχία. Αυτή η έξοδος από τη σιωπή χαρακτηρίζει και τη προσπάθειά μας εδώ. Αυτό το σχολείο που έχουμε καλείται να αλλάξει τώρα, αυτή είναι η ιαχή του στήθους μας στον αέρα».

Περισσότερα για το Σκασιαρχείο στον ιστότοπο:https://skasiarxeio.wordpress.com/

Εφαρμογή παιδαγωγικής Φρενέ στην Ε΄ τάξη σχολείου της Ζακύνθου από τον Δάσκαλο Κεφαλά Πάνο στο: https://padlet.com/panosozi/xlbhzfcy3w24iney?fbclid=IwAR33VgmrgKUuTe5ZsEHajlR_sPpvLYNfUKPAzwH3RsJffO0RHQb4aLtezhg