Ο Λευτέρης Τοπάλογλου, Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Χημικών Μηχανικών της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, με αντικείμενο τις Πολιτικές Ενεργειακής Μετάβασης και Αναπτυξιακού Μετασχηματισμού, βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της συζήτησης. Από τον Μάιο του 2023 είναι Διευθυντής του Ινστιτούτου Ενεργειακής Ανάπτυξης & Μετάβασης στη Μεταλιγνιτική Εποχή του ΠΑΚΕΚ ΤΗΜΕΝΟΣ και επικεφαλής του Εργαστηρίου ENTRA Lab.

Με αφετηρία τόσο τη θεωρητική γνώση όσο και τη βιωματική εμπλοκή του στον μετασχηματισμό της περιοχής, φωτίζει τη Δίκαιη Μετάβαση ως μια κοινωνική και αναπτυξιακή στρατηγική, στενά συνδεδεμένη με τον τόπο και τους ανθρώπους του.

Παρατηρητήριο Δίκαιης Μετάβασης & εικόνα της περιοχής

Ως Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας και επιστημονικά υπεύθυνος του Παραρτήματος Παρατηρητηρίου Μετάβασης για τη Δυτική Μακεδονία, ποια εικόνα σχηματίζεται σήμερα για τη Δυτική Μακεδονία; Τι σας προβληματίζει και τι σας δίνει αισιοδοξία;

Η εικόνα που αναδύεται σήμερα για τη Δυτική Μακεδονία είναι πολύπλευρη και αντιφατική, όπως συμβαίνει σε όλες τις ευρωπαϊκές περιφέρειες που βιώνουν μια βαθιά διαρθρωτική μετάβαση. Από τη μία πλευρά, η περιοχή βρίσκεται ακόμη σε μια φάση κοινωνικοοικονομικής απορρύθμισης, με εμφανείς πιέσεις στην απασχόληση, στη δημογραφική δυναμική και στη συνοχή των τοπικών οικονομιών. Η ταχύτητα της απολιγνιτοποίησης, σε συνδυασμό με τη χρονική υστέρηση ωρίμανσης εναλλακτικών παραγωγικών δραστηριοτήτων, δημιουργεί εύλογες ανησυχίες για τη βιωσιμότητα της μετάβασης, εάν αυτή παραμείνει μονοδιάστατη ή αποσπασματική.

Αυτό που με προβληματίζει περισσότερο δεν είναι μόνο τα μακροοικονομικά μεγέθη, αλλά κυρίως ο κίνδυνος μιας μετάβασης που θα περιοριστεί σε επενδυτικούς δείκτες και απορροφήσεις πόρων, χωρίς να ενσωματώνει ουσιαστικά τις τοπικές ανάγκες, τις δεξιότητες του ανθρώπινου δυναμικού και τη χωρική ιδιαιτερότητα της περιοχής. Η Δίκαιη Μετάβαση δεν μπορεί να είναι απλώς μια τεχνική άσκηση∙ είναι πρωτίστως μια κοινωνική και θεσμική διαδικασία, που απαιτεί χρόνο, συντονισμό και εμπιστοσύνη.

Ταυτόχρονα, υπάρχουν στοιχεία που μου δίνουν βάσιμη αισιοδοξία. Πρώτον, η Δυτική Μακεδονία διαθέτει πλέον μια άνευ προηγουμένου συγκέντρωση γνώσης, δεδομένων και χρηματοδοτικών εργαλείων, μέσα από εθνικές και ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες για τη Δίκαιη Μετάβαση. Δεύτερον, παρατηρείται μια σταδιακή ωρίμανση στον δημόσιο διάλογο: περισσότεροι τοπικοί φορείς αντιλαμβάνονται ότι η μετάβαση δεν είναι ένα «έργο υποδομής», αλλά μια μακρόπνοη αναπτυξιακή στρατηγική.

Ιδιαίτερα ενθαρρυντική είναι η ενεργοποίηση νέων ανθρώπων, ερευνητών και επαγγελματιών, που επιλέγουν να παραμείνουν ή να επιστρέψουν στην περιοχή, εφόσον δημιουργηθούν οι κατάλληλες προϋποθέσεις. Εκεί ακριβώς εστιάζει και ο ρόλος του Τοπικού Παρατηρητηρίου: στη συστηματική παρακολούθηση της μετάβασης, στην τεκμηριωμένη αποτίμηση των πολιτικών και στη γεφύρωση της έρευνας με τη λήψη αποφάσεων, ώστε η Δυτική Μακεδονία να μην αποτελέσει απλώς ένα «παράδειγμα απολιγνιτοποίησης», αλλά ένα ευρωπαϊκό παράδειγμα δίκαιης και ανθεκτικής περιφερειακής ανασυγκρότησης.

Πανεπιστήμιο, δεδομένα και τεκμηρίωση πολιτικών

Πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας στη συλλογή, ανάλυση και ερμηνεία των δεδομένων που αφορούν τη Δίκαιη Μετάβαση της περιοχής;

Ο ρόλος του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας στη συλλογή, ανάλυση και ερμηνεία των δεδομένων που αφορούν τη Δίκαιη Μετάβαση είναι καθοριστικός και πολυεπίπεδος, και αποτελεί έναν από τους λίγους θεσμούς που μπορούν να εγγυηθούν επιστημονική εγκυρότητα, θεσμική συνέχεια και τοπική ενσωμάτωση της γνώσης.

Καταρχάς, το Πανεπιστήμιο λειτουργεί ως ουδέτερος και αξιόπιστος κόμβος δεδομένων. Σε μια περίοδο όπου η μετάβαση συνοδεύεται από μεγάλο όγκο πληροφοριών, κοινωνικών, οικονομικών, περιβαλλοντικών και χωρικών, είναι κρίσιμο να υπάρχει ένας φορέας που να μπορεί όχι μόνο να τα συλλέγει, αλλά κυρίως να τα φιλτράρει, να τα συσχετίζει και να τα ερμηνεύει με επιστημονικούς όρους. Η αξία δεν βρίσκεται στα ίδια τα δεδομένα, αλλά στη δυνατότητα να μετατρέπονται σε τεκμηριωμένη γνώση για τη λήψη αποφάσεων.

Δεύτερον, το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας διαθέτει ένα μοναδικό πλεονέκτημα: βρίσκεται εντός της μετάβασης. Δεν παρατηρεί την περιοχή εξ αποστάσεως, αλλά συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία, με συνεχή επαφή με την τοπική κοινωνία, τους θεσμούς, τους εργαζόμενους και τις επιχειρήσεις. Αυτό επιτρέπει την παραγωγή χωρικά και κοινωνικά ευαίσθητων αναλύσεων, που λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαιτερότητες της περιοχής και αποφεύγουν γενικεύσεις.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι και ο ρόλος του Πανεπιστημίου στη γεφύρωση διαφορετικών τύπων γνώσης: ποσοτικών δεδομένων, ποιοτικών ευρημάτων και πολιτικών εργαλείων. Αυτή η συνθετική προσέγγιση είναι απαραίτητη ώστε η Δίκαιη Μετάβαση να μη μετριέται μόνο με οικονομικούς δείκτες, αλλά και με όρους κοινωνικής συνοχής, θεσμικής ικανότητας και μακροπρόθεσμης ανθεκτικότητας.

Τέλος, το Πανεπιστήμιο μπορεί  και οφείλει  να λειτουργεί ως μεταφραστής της γνώσης: να μετατρέπει τα επιστημονικά αποτελέσματα σε εργαλεία χρήσιμα για την αυτοδιοίκηση, τη δημόσια διοίκηση και τους κοινωνικούς εταίρους. Με αυτόν τον τρόπο, η έρευνα γίνεται αναπόσπαστο μέρος της στρατηγικής για μια πραγματικά δίκαιη και βιώσιμη μετάβαση.

Έρευνα, γνώση και ευρωπαϊκή εμπειρία

Πώς αξιοποιείται η ερευνητική σας εμπειρία σε ευρωπαϊκά προγράμματα και δίκτυα μέσα από το Πανεπιστήμιο προς όφελος της τοπικής κοινωνίας;

Η αξιοποίηση της ερευνητικής μου εμπειρίας σε ευρωπαϊκά προγράμματα και θεματικά δίκτυα, μέσα από το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, ακολουθεί μια σαφή λογική διασύνδεσης της ευρωπαϊκής γνώσης με τις πραγματικές ανάγκες της περιοχής. Η συμμετοχή σε ευρωπαϊκά σχήματα δεν αντιμετωπίζεται ως αυτοσκοπός, αλλά ως εργαλείο για τη μεταφορά τεχνογνωσίας, μεθοδολογιών και πολιτικών εργαλείων σε τοπικό επίπεδο.

Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία έχει η συμμετοχή μου ως ένα από τα 14 μέλη του Academic Sounding Board που συνέστησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (DG Regio), στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Cohesion for Transition (C4T). Το συγκεκριμένο δίκτυο συγκροτήθηκε από ακαδημαϊκούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης που ασχολούνται συστηματικά με τα ζητήματα της δίκαιης μετάβασης, με στόχο να υποστηρίξει επιστημονικά τη διαμόρφωση και την αξιολόγηση των πολιτικών συνοχής σε περιοχές υπό διαρθρωτικό μετασχηματισμό.

Η εμπειρία αυτή επιτρέπει στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας να βρίσκεται σε άμεση επαφή με τις ευρωπαϊκές συζητήσεις αιχμής, όχι εκ των υστέρων, αλλά κατά το στάδιο της διαμόρφωσης των πολιτικών. Έτσι, ζητήματα όπως η αποτίμηση των κοινωνικών επιπτώσεων, η χωρική δικαιοσύνη, οι δυναμικές στην αγορά εργασίας και η σύνδεση των επενδύσεων με την απασχόληση, μεταφέρονται έγκαιρα και τεκμηριωμένα στον δημόσιο διάλογο της Δυτικής Μακεδονίας.

Παράλληλα, η συμμετοχή μέσω του Εργαστηρίου ENTRA Lab του Πανεπιστημίου σε ευρωπαϊκά έργα και δίκτυα (Interreg, Horizon Europe, Erasmus+ κ.λπ.) λειτουργεί ως εργαστήριο πολιτικής για την περιοχή. Μέσα από συγκριτικές αναλύσεις με άλλες μεταλιγνιτικές περιφέρειες της Ευρώπης, το Πανεπιστήμιο συμβάλλει στην ανάπτυξη προσαρμοσμένων εργαλείων στρατηγικού σχεδιασμού, αποφεύγοντας την άκριτη μεταφορά «καλών πρακτικών» που δεν ανταποκρίνονται στα τοπικά χαρακτηριστικά.

Τελικά, η ευρωπαϊκή ερευνητική εμπειρία αποκτά ουσιαστικό νόημα όταν μεταφράζεται σε τοπική γνώση, θεσμική ικανότητα και καλύτερη λήψη αποφάσεων. Αυτός είναι και ο ρόλος που επιδιώκουμε: το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας να λειτουργεί ως ενεργός κόμβος ανάμεσα στην ευρωπαϊκή πολιτική σκέψη και την καθημερινή πραγματικότητα της μετάβασης, προς όφελος της τοπικής κοινωνίας και της μακροπρόθεσμης ανθεκτικότητας της περιοχής.

Υπάρχουν παραδείγματα από άλλες ευρωπαϊκές περιοχές που θεωρείτε πιο κοντά στα δεδομένα της Δυτικής Μακεδονίας και θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως χρήσιμα σημεία αναφοράς;

Ναι, υπάρχουν ορισμένες ευρωπαϊκές περιφέρειες που, παρά τις επιμέρους διαφορές τους, παρουσιάζουν ουσιαστικές αναλογίες με τη Δυτική Μακεδονία και μπορούν να λειτουργήσουν ως χρήσιμα σημεία αναφοράς, όχι ως πρότυπα προς αντιγραφή, αλλά ως πεδία μάθησης.

Ένα πρώτο παράδειγμα είναι η Σιλεσία στην Πολωνία. Πρόκειται για μια περιοχή με μακρά εξάρτηση από τον άνθρακα, ισχυρή βιομηχανική ταυτότητα και έντονες κοινωνικές προσδοκίες γύρω από τη μετάβαση. Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία για τη Δυτική Μακεδονία είναι ο τρόπος με τον οποίο η Σιλεσία επένδυσε στη σταδιακή μετάβαση, στη σύνδεση των πολιτικών απασχόλησης με τον χωρικό σχεδιασμό και στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής, ακόμη και όταν οι οικονομικοί δείκτες δεν ήταν άμεσα θετικοί.

Αντίστοιχα, οι Αστουρίες στην Ισπανία προσφέρουν ένα πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα, ιδιαίτερα ως προς τη διαχείριση της κοινωνικής διάστασης της μετάβασης. Εκεί, η έμφαση δόθηκε όχι μόνο στις νέες επενδύσεις, αλλά και στην ενεργή εμπλοκή των τοπικών κοινωνιών, των εργαζομένων και των συνδικάτων στον σχεδιασμό της επόμενης ημέρας. Για τη Δυτική Μακεδονία, αυτό αναδεικνύει τη σημασία της κοινωνικής συναίνεσης και της θεσμικής εμπιστοσύνης ως βασικών προϋποθέσεων για μια βιώσιμη μετάβαση.

Ένα τρίτο παράδειγμα είναι η περιοχή της Λάουζιτς (Lausitz) στη Γερμανία. Εκεί, η μετάβαση αντιμετωπίστηκε ως μακροχρόνιο εθνικό και περιφερειακό σχέδιο, με σαφή χρονικό ορίζοντα, σταθερούς πόρους και ισχυρή διακυβέρνηση. Το κρίσιμο μάθημα για τη Δυτική Μακεδονία δεν αφορά μόνο το ύψος των επενδύσεων, αλλά κυρίως τη συνέχεια των πολιτικών και τον συντονισμό μεταξύ διαφορετικών επιπέδων διοίκησης, κάτι που συχνά απουσιάζει σε πιο αποσπασματικές προσεγγίσεις.

Κοινό στοιχείο όλων αυτών των περιπτώσεων είναι ότι η μετάβαση δεν αντιμετωπίστηκε ως ένα τεχνικό έργο ταχείας υλοποίησης, αλλά ως μια κοινωνικο-χωρική διαδικασία μετασχηματισμού. Αυτό είναι και το βασικό δίδαγμα για τη Δυτική Μακεδονία: οι ευρωπαϊκές εμπειρίες είναι πολύτιμες όταν μας βοηθούν να σχεδιάσουμε ρεαλιστικές, δίκαιες και προσαρμοσμένες πολιτικές, που λαμβάνουν υπόψη την ιστορία, τους ανθρώπους και τις πραγματικές δυνατότητες της περιοχής.

Η Στάρα Ζαγόρα στη Βουλγαρία, από την άλλη πλευρά, παρουσιάζει σαφείς αναλογίες με τη Δυτική Μακεδονία: έντονη εξάρτηση από τον λιγνίτη, υψηλή συγκέντρωση θέσεων εργασίας στον ενεργειακό τομέα και περιορισμένη διαφοροποίηση της τοπικής οικονομίας. Αυτό που την καθιστά κρίσιμη περίπτωση αναφοράς είναι ότι, παρά τη διαθεσιμότητα πόρων και το θεσμικό πλαίσιο της μετάβασης, η διαδικασία αντιμετώπισε σοβαρές δυσκολίες εφαρμογής.

Ακριβώς γι’ αυτό, η Στάρα Ζαγόρα μάς υπενθυμίζει ότι η Δίκαιη Μετάβαση δεν κρίνεται μόνο από το πόσοι πόροι διατίθενται, αλλά από το πώς, πότε και με ποιους όρους αυτοί μετατρέπονται σε τοπική αξία. Για τη Δυτική Μακεδονία, η σύγκριση αυτή ενισχύει την ανάγκη για ισχυρή διακυβέρνηση, ουσιαστική συμμετοχή της κοινωνίας και συνεχή αξιολόγηση των πολιτικών, ώστε να αποφευχθούν παγίδες που έχουν ήδη φανεί αλλού στην Ευρώπη.

Ανάπτυξη, απασχόληση και τοπική ετοιμότητα

Πού εντοπίζετε σήμερα τις βασικές προκλήσεις αλλά και τις δυνατότητες για βιώσιμη ανάπτυξη και απασχόληση στην περιοχή;

Οι βασικές προκλήσεις και δυνατότητες για βιώσιμη ανάπτυξη και απασχόληση στη Δυτική Μακεδονία συνυπάρχουν σήμερα με έναν έντονα μεταβατικό και ασταθή τρόπο, γεγονός που καθιστά αναγκαία μια συνολική και ρεαλιστική προσέγγιση.

Από την πλευρά των προκλήσεων, το πιο κρίσιμο ζήτημα είναι το χρονικό κενό μεταξύ απώλειας θέσεων εργασίας και δημιουργίας νέων. Η απολιγνιτοποίηση υπήρξε ταχεία, ενώ η ωρίμανση νέων παραγωγικών δραστηριοτήτων απαιτεί χρόνο, δεξιότητες και θεσμική ετοιμότητα. Αυτό δημιουργεί πιέσεις στην τοπική αγορά εργασίας, ιδιαίτερα για εργαζόμενους με εξειδικευμένες δεξιότητες στον ενεργειακό τομέα, οι οποίοι δυσκολεύονται να επανατοποθετηθούν άμεσα σε νέους κλάδους. Παράλληλα, η δημογραφική συρρίκνωση και η φυγή νέων επιβαρύνουν περαιτέρω τη βιωσιμότητα της τοπικής οικονομίας.

Μια δεύτερη πρόκληση αφορά τη δομή της τοπικής επιχειρηματικότητας. Η Δυτική Μακεδονία χαρακτηρίζεται από μικρές και πολύ μικρές επιχειρήσεις, οι οποίες συχνά δεν διαθέτουν την απαιτούμενη κεφαλαιακή βάση ή την τεχνογνωσία για να επενδύσουν σε καινοτομία, εξωστρέφεια και πράσινες τεχνολογίες. Χωρίς στοχευμένη υποστήριξη, υπάρχει ο κίνδυνος οι μεγάλες επενδύσεις της μετάβασης να μην ενσωματωθούν ουσιαστικά στην τοπική οικονομία.

Ταυτόχρονα, όμως, οι δυνατότητες είναι υπαρκτές και σημαντικές. Η περιοχή διαθέτει ισχυρό ενεργειακό και βιομηχανικό υπόβαθρο, το οποίο μπορεί να αποτελέσει βάση για νέες δραστηριότητες σε τομείς όπως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η ενεργειακή αποθήκευση, η κυκλική οικονομία και η πράσινη βιομηχανία. Επιπλέον, ο αγροδιατροφικός τομέας, εφόσον συνδεθεί με την καινοτομία, την ποιότητα και τη μεταποίηση, μπορεί να δημιουργήσει σταθερές θέσεις εργασίας με τοπικό αποτύπωμα.

Ιδιαίτερη δυναμική παρουσιάζουν επίσης τομείς που συνδέονται με τη γνώση και τις υπηρεσίες, όπως η έρευνα, η εκπαίδευση, η τεχνική υποστήριξη έργων μετάβασης και οι ψηφιακές εφαρμογές. Σε αυτό το πεδίο, το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης, ενισχύοντας δεξιότητες, στηρίζοντας την καινοτομία και δημιουργώντας γέφυρες ανάμεσα στην εκπαίδευση και την αγορά εργασίας.

Συνολικά, η βιώσιμη ανάπτυξη και η απασχόληση στη Δυτική Μακεδονία δεν θα προκύψουν από μία και μόνο «μεγάλη λύση», αλλά από τον συνδυασμό στοχευμένων επενδύσεων, αναβάθμισης δεξιοτήτων και ισχυρής τοπικής διακυβέρνησης. Το κρίσιμο ζητούμενο είναι οι νέες θέσεις εργασίας να είναι ποιοτικές, ανθεκτικές και κοινωνικά δίκαιες, ώστε η μετάβαση να γίνει πραγματικά ευκαιρία και όχι απλώς διαχείριση μιας απώλειας.

Πώς αξιολογείτε την ετοιμότητα των τοπικών φορέων να συνεργαστούν με το Πανεπιστήμιο και να αξιοποιήσουν τα εργαλεία και τους πόρους της μετάβασης;

Η ετοιμότητα των τοπικών φορέων να συνεργαστούν με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας και να αξιοποιήσουν τα εργαλεία και τους πόρους της μετάβασης βρίσκεται σήμερα σε ένα ενδιάμεσο και άνισο στάδιο ωρίμανσης. Δεν πρόκειται για μια ομοιογενή εικόνα∙ συνυπάρχουν περιπτώσεις ουσιαστικής συνεργασίας με περιπτώσεις δισταγμού ή περιορισμένης αξιοποίησης των διαθέσιμων δυνατοτήτων.

Από τη μία πλευρά, διαπιστώνεται αυξανόμενη αναγνώριση του ρόλου του Πανεπιστημίου ως στρατηγικού εταίρου. Ορισμένοι φορείς της αυτοδιοίκησης, αναπτυξιακοί οργανισμοί και υπηρεσίες αντιλαμβάνονται πλέον ότι η μετάβαση απαιτεί τεκμηρίωση, δεδομένα και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, και όχι μόνο διαχειριστικές λύσεις βραχυπρόθεσμου χαρακτήρα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η συνεργασία με το Πανεπιστήμιο αξιοποιείται για ανάλυση επιπτώσεων, σχεδιασμό παρεμβάσεων και υποστήριξη ωρίμανσης έργων.

Ταυτόχρονα, όμως, παραμένουν δομικές αδυναμίες που περιορίζουν την πλήρη αξιοποίηση αυτής της συνεργασίας. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι τοπικοί φορείς λειτουργούν υπό έντονη πίεση χρόνου και απορρόφησης πόρων, γεγονός που ευνοεί αποσπασματικές επιλογές εις βάρος πιο σύνθετων, τεκμηριωμένων προσεγγίσεων. Επιπλέον, υπάρχουν ακόμη ελλείψεις σε θεσμική ικανότητα, εξειδικευμένο προσωπικό και μηχανισμούς συντονισμού, που δυσκολεύουν τη συστηματική συνεργασία με ακαδημαϊκά ιδρύματα.

Σε αυτό το περιβάλλον, το Πανεπιστήμιο μπορεί να διαδραματίσει έναν διευρυμένο ρόλο υποστήριξης, όχι μόνο ως πάροχος γνώσης, αλλά και ως ενδιάμεσος μηχανισμός που βοηθά τους τοπικούς φορείς να κατανοήσουν, να προσαρμόσουν και να αξιοποιήσουν τα εργαλεία της μετάβασης. Αυτό προϋποθέτει όμως και από την πλευρά των φορέων μια μετατόπιση κουλτούρας: από τη λογική της απλής ανάθεσης προς τη λογική της συνδιαμόρφωσης και της μακροχρόνιας συνεργασίας.

Συνολικά, θα έλεγα ότι η ετοιμότητα υπάρχει, αλλά δεν είναι ακόμη ομοιόμορφη ούτε πλήρως ενεργοποιημένη. Η πρόκληση για το επόμενο διάστημα είναι να μετατραπεί αυτή η μερική ετοιμότητα σε σταθερές συνεργασίες με θεσμικό βάθος, ώστε οι πόροι της μετάβασης να αξιοποιηθούν με τρόπο στρατηγικό, διαφανή και με πραγματικό όφελος για την τοπική κοινωνία.

Άνθρωποι, δεξιότητες και νέες προοπτικές

Ποιες δεξιότητες θεωρείτε ότι μπορούν να ενισχυθούν μέσα από τον ρόλο του Πανεπιστημίου, ώστε οι κάτοικοι και οι εργαζόμενοι της περιοχής να ανταποκριθούν στη νέα πραγματικότητα;

Οι δεξιότητες που χρειάζεται να ενισχυθούν στη Δυτική Μακεδονία, ώστε οι κάτοικοι και οι εργαζόμενοι να ανταποκριθούν στη νέα πραγματικότητα της μετάβασης, δεν περιορίζονται σε στενά τεχνικά αντικείμενα. Αντίθετα, αφορούν ένα ευρύτερο και συνδυαστικό φάσμα γνώσεων, στο οποίο το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας μπορεί να διαδραματίσει καταλυτικό ρόλο.

Σε πρώτο επίπεδο, είναι κρίσιμη η ενίσχυση τεχνικών και επαγγελματικών δεξιοτήτων που συνδέονται άμεσα με τη νέα παραγωγική βάση της περιοχής. Αυτό περιλαμβάνει δεξιότητες στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, την ενεργειακή αποδοτικότητα, την αποθήκευση ενέργειας, την κυκλική οικονομία και τις πράσινες τεχνολογίες. Ωστόσο, η εμπειρία από άλλες ευρωπαϊκές περιοχές δείχνει ότι αυτές οι δεξιότητες αποδίδουν μόνο όταν συνοδεύονται από συνεχή αναβάθμιση και προσαρμογή στις ανάγκες της αγοράς εργασίας.

Εξίσου σημαντικές είναι οι οριζόντιες και μεταβιβάσιμες δεξιότητες. Η ικανότητα ανάλυσης δεδομένων, η ψηφιακή επάρκεια, η διαχείριση έργων, η κατανόηση κανονιστικών πλαισίων και η βασική γνώση χρηματοδοτικών εργαλείων της ΕΕ είναι δεξιότητες που επιτρέπουν στους εργαζόμενους και στους τοπικούς φορείς να συμμετέχουν ενεργά στη μετάβαση, αντί να την παρακολουθούν παθητικά. Σε αυτό το πεδίο, το Πανεπιστήμιο μπορεί να προσφέρει ευέλικτα μεταπτυχιακά προγράμματα ή προγράμματα κατάρτισης και επανακατάρτισης, προσαρμοσμένα σε διαφορετικές ηλικιακές και επαγγελματικές ομάδες.

Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί και στις δεξιότητες στρατηγικής σκέψης και προσαρμοστικότητας. Η μετάβαση δημιουργεί ένα περιβάλλον αβεβαιότητας, στο οποίο η ικανότητα κατανόησης αλλαγών, λήψης αποφάσεων και συνεργασίας σε διεπιστημονικά σχήματα είναι καθοριστική. Το Πανεπιστήμιο μπορεί να καλλιεργήσει αυτές τις δεξιότητες μέσα από διεπιστημονικά προγράμματα, εργαστήρια πολιτικής και ζωντανά εργαστήρια (living labs) που συνδέουν τη θεωρία με πραγματικά τοπικά προβλήματα.

Τέλος, δεν πρέπει να υποτιμάται η σημασία των κοινωνικών και συμμετοχικών δεξιοτήτων. Η Δίκαιη Μετάβαση απαιτεί διάλογο, συνεργασία και κοινωνική κατανόηση. Δεξιότητες όπως η διαμεσολάβηση, η συμμετοχική λήψη αποφάσεων και η επικοινωνία μεταξύ διαφορετικών ομάδων μπορούν να ενισχυθούν μέσα από τον ρόλο του Πανεπιστημίου, συμβάλλοντας όχι μόνο στην απασχολησιμότητα, αλλά και στη συνοχή της τοπικής κοινωνίας.

Συνολικά, ο στόχος δεν είναι απλώς η παραγωγή νέων ειδικοτήτων, αλλά η δημιουργία ενός ανθρώπινου δυναμικού ανθεκτικού, προσαρμοστικού και ενεργού, ικανού να συνδιαμορφώσει τη νέα αναπτυξιακή πορεία της Δυτικής Μακεδονίας.

Σε ποιους αναπτυξιακούς τομείς βλέπετε τις πιο ρεαλιστικές προοπτικές για τη Δυτική Μακεδονία τα επόμενα χρόνια;

Οι πιο ρεαλιστικές αναπτυξιακές προοπτικές για τη Δυτική Μακεδονία τα επόμενα χρόνια δεν βρίσκονται σε έναν και μόνο τομέα, αλλά σε έναν συνδυασμό δραστηριοτήτων που αξιοποιούν το υπάρχον παραγωγικό υπόβαθρο της περιοχής, τις νέες ανάγκες της μετάβασης και τις πραγματικές δυνατότητες της τοπικής κοινωνίας.

Πρώτα απ’ όλα, ο ενεργειακός τομέας παραμένει κομβικός, αλλά με διαφορετικούς όρους από το παρελθόν. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η αποθήκευση, τα δίκτυα και η ενεργειακή αποδοτικότητα μπορούν να δημιουργήσουν προοπτικές, εφόσον συνδεθούν ουσιαστικά με την τοπική απασχόληση, τη βιομηχανία και την έρευνα, και όχι μόνο με εξωτερικές επενδύσεις χαμηλής ενσωμάτωσης. Η πρόκληση εδώ είναι η μετάβαση από την απλή εγκατάσταση έργων στην ανάπτυξη ενός τοπικού ενεργειακού οικοσυστήματος.

Ένας δεύτερος κρίσιμος τομέας είναι η πράσινη και μεταποιητική βιομηχανία. Η Δυτική Μακεδονία διαθέτει τεχνικές δεξιότητες, υποδομές και βιομηχανική εμπειρία που μπορούν να υποστηρίξουν δραστηριότητες σχετικές με την κυκλική οικονομία, τα υλικά, την ανακύκλωση, την επαναχρησιμοποίηση και τη βιομηχανική καινοτομία. Εδώ εντοπίζονται και οι πιο ρεαλιστικές δυνατότητες για ποιοτικές και σχετικά σταθερές θέσεις εργασίας, εφόσον υπάρξει στρατηγικός σχεδιασμός και στήριξη της τοπικής επιχειρηματικότητας.

Ιδιαίτερη δυναμική παρουσιάζει και ο αγροδιατροφικός τομέας, όχι με όρους πρωτογενούς παραγωγής χαμηλής προστιθέμενης αξίας, αλλά μέσα από τη σύνδεση με τη μεταποίηση, την ποιότητα, την τοπική ταυτότητα και την καινοτομία. Προϊόντα με πιστοποίηση, μικρές αλυσίδες αξίας και συνεργατικά σχήματα μπορούν να ενισχύσουν την τοπική οικονομία και να συγκρατήσουν πληθυσμό, ειδικά σε αγροτικές περιοχές.

Παράλληλα, αναδύονται σημαντικές προοπτικές στους τομείς της γνώσης και των υπηρεσιών: έρευνα, εκπαίδευση, τεχνική υποστήριξη έργων μετάβασης, ψηφιακές εφαρμογές και συμβουλευτικές υπηρεσίες. Σε αυτό το πεδίο, το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης, συνδέοντας την επιστημονική γνώση με την αγορά εργασίας και ενισχύοντας την τοπική ικανότητα σχεδιασμού και υλοποίησης πολιτικών.

Τέλος, πιο ήπιες αλλά όχι αμελητέες προοπτικές υπάρχουν στον βιώσιμο τουρισμό, τον πολιτισμό και τις δημιουργικές δραστηριότητες, ιδιαίτερα όταν συνδέονται με το φυσικό περιβάλλον, την ιστορία της περιοχής και τη νέα αφήγηση της μετάβασης. Αυτοί οι τομείς δεν μπορούν να αποτελέσουν τον βασικό πυλώνα ανάπτυξης, αλλά μπορούν να συμπληρώσουν το αναπτυξιακό μίγμα και να ενισχύσουν την ποιότητα ζωής.

Συνολικά, οι ρεαλιστικές προοπτικές για τη Δυτική Μακεδονία βρίσκονται σε ένα πολυκεντρικό και διαφοροποιημένο μοντέλο ανάπτυξης, όπου η ενέργεια, η βιομηχανία, ο αγροδιατροφικός τομέας και η γνώση λειτουργούν συμπληρωματικά. Το ζητούμενο δεν είναι η γρήγορη αντικατάσταση του παρελθόντος, αλλά η σταδιακή οικοδόμηση μιας ανθεκτικής και κοινωνικά δίκαιης οικονομίας, με σαφή τοπικό αποτύπωμα.

Ο ρόλος του Πανεπιστημίου στη Δίκαιη Μετάβαση

Πώς μπορεί το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας να λειτουργήσει ως σημείο σύνδεσης ανάμεσα στην έρευνα, την τοπική κοινωνία και τη λήψη αποφάσεων;

Το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας μπορεί να λειτουργήσει ως ουσιαστικό σημείο σύνδεσης ανάμεσα στην έρευνα, την τοπική κοινωνία και τη λήψη αποφάσεων, ακριβώς επειδή συνδυάζει τρία κρίσιμα χαρακτηριστικά: επιστημονική εγκυρότητα, θεσμική ανεξαρτησία και χωρική εγγύτητα στη διαδικασία της μετάβασης.

Καταρχάς, το Πανεπιστήμιο έχει τη δυνατότητα να μετατρέπει την ακαδημαϊκή έρευνα σε χρήσιμη και εφαρμόσιμη γνώση για τους φορείς χάραξης πολιτικής. Μέσα από αναλύσεις δεδομένων, αξιολόγηση επιπτώσεων και ανάπτυξη δεικτών, μπορεί να υποστηρίξει τη λήψη αποφάσεων με τεκμηριωμένο τρόπο, περιορίζοντας τον κίνδυνο αποσπασματικών ή πολιτικά ευκαιριακών επιλογών. Σε αυτό το πλαίσιο, η έρευνα δεν λειτουργεί αποκομμένα, αλλά εντάσσεται σε έναν κύκλο συνεχούς ανατροφοδότησης με την πράξη.

Παράλληλα, το Πανεπιστήμιο μπορεί να λειτουργήσει ως ασφαλής χώρος διαλόγου. Η Δίκαιη Μετάβαση συνοδεύεται από αντικρουόμενα συμφέροντα, ανησυχίες και προσδοκίες. Ένα δημόσιο ακαδημαϊκό ίδρυμα μπορεί να φιλοξενήσει δομημένες διαδικασίες συμμετοχής (εργαστήρια, ανοιχτές συζητήσεις, ζωντανά εργαστήρια – living labs) όπου η τοπική κοινωνία, οι εργαζόμενοι και οι θεσμοί μπορούν να συνδιαμορφώσουν λύσεις με βάση δεδομένα και όχι μόνο εντυπώσεις.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι και ο ρόλος του Πανεπιστημίου ως ενδιάμεσου μηχανισμού μεταξύ τοπικού και υπερτοπικού επιπέδου. Μέσα από τη συμμετοχή του σε ευρωπαϊκά δίκτυα και θεσμικά όργανα, μεταφέρει έγκαιρα στη Δυτική Μακεδονία τις ευρωπαϊκές εξελίξεις και, ταυτόχρονα, διοχετεύει προς τα έξω τις τοπικές εμπειρίες και ανάγκες. Έτσι, η περιοχή δεν παραμένει απλός αποδέκτης πολιτικών, αλλά γίνεται ενεργός συνομιλητής στον ευρωπαϊκό διάλογο για τη μετάβαση.

Τέλος, το Πανεπιστήμιο μπορεί να ενισχύσει τη θεσμική μνήμη και συνέχεια της μετάβασης. Σε ένα περιβάλλον όπου οι πολιτικές και οι διοικήσεις αλλάζουν, η ύπαρξη ενός σταθερού επιστημονικού πυλώνα διασφαλίζει ότι η γνώση, τα δεδομένα και τα διδάγματα δεν χάνονται, αλλά αξιοποιούνται διαχρονικά. Με αυτόν τον τρόπο, το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας δεν λειτουργεί απλώς ως παρατηρητής, αλλά ως ενεργός διαμεσολαβητής γνώσης, κοινωνίας και πολιτικής, συμβάλλοντας σε μια Δίκαιη Μετάβαση με βάθος, συνέχεια και κοινωνική νομιμοποίηση.

Σε ποιους τομείς θεωρείτε ότι η συμβολή του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας είναι πιο κρίσιμη για τη Δίκαιη Μετάβαση;

Η συμβολή του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας στη Δίκαιη Μετάβαση είναι κρίσιμη σε ορισμένους κομβικούς τομείς, όπου η επιστημονική γνώση, η θεσμική συνέχεια και η τοπική κατανόηση δεν μπορούν να υποκατασταθούν ούτε από την αγορά ούτε από τη διοίκηση.

Πρώτος και πιο καθοριστικός τομέας είναι η τεκμηρίωση και αξιολόγηση των πολιτικών της μετάβασης. Το Πανεπιστήμιο μπορεί να παρακολουθεί συστηματικά τις κοινωνικές, οικονομικές και χωρικές επιπτώσεις των παρεμβάσεων, να αναδεικνύει αστοχίες και να προτείνει διορθωτικές κινήσεις. Χωρίς έναν τέτοιο μηχανισμό γνώσης, η Δίκαιη Μετάβαση κινδυνεύει να περιοριστεί σε μια λογική απορρόφησης πόρων, χωρίς ουσιαστικό κοινωνικό αποτύπωμα.

Δεύτερος κρίσιμος τομέας είναι η ανάπτυξη δεξιοτήτων και ανθρώπινου κεφαλαίου. Το Πανεπιστήμιο δεν καλείται απλώς να εκπαιδεύσει νέους αποφοίτους, αλλά να λειτουργήσει ως διαρκής φορέας επανακατάρτισης, αναβάθμισης δεξιοτήτων και δια βίου μάθησης, προσαρμοσμένης στις ανάγκες της μετάβασης. Αυτό αφορά τόσο τεχνικές δεξιότητες όσο και οριζόντιες ικανότητες που ενισχύουν την απασχολησιμότητα και την προσαρμοστικότητα των εργαζομένων.

Τρίτος τομέας είναι η υποστήριξη του στρατηγικού σχεδιασμού και της διακυβέρνησης. Η μετάβαση απαιτεί συντονισμό μεταξύ διαφορετικών πολιτικών, επιπέδων διοίκησης και τοπικών φορέων. Το Πανεπιστήμιο μπορεί να συμβάλει με εργαλεία ανάλυσης, σενάρια ανάπτυξης και μεθοδολογίες συμμετοχικού σχεδιασμού, ενισχύοντας τη συνοχή και τη μακροπρόθεσμη κατεύθυνση των παρεμβάσεων.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι επίσης ο ρόλος του Πανεπιστημίου ως κόμβου διασύνδεσης με την ευρωπαϊκή εμπειρία. Μέσα από τη συμμετοχή σε ευρωπαϊκά δίκτυα και θεσμούς, μεταφέρει στη Δυτική Μακεδονία γνώση αιχμής, αλλά και αναδεικνύει την περιοχή ως ενεργό πεδίο πολιτικής και έρευνας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αυτό ενισχύει τη θεσμική θέση της περιοχής και τη δυνατότητά της να επηρεάζει – και όχι απλώς να υιοθετεί – πολιτικές.

Τέλος, η συμβολή του Πανεπιστημίου είναι κρίσιμη στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής και της θεσμικής εμπιστοσύνης. Σε περιόδους βαθιάς αλλαγής, ένας δημόσιος ακαδημαϊκός θεσμός μπορεί να λειτουργήσει ως σταθερός, αξιόπιστος συνομιλητής, που ενισχύει τον διάλογο, αποφορτίζει εντάσεις και συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας κοινής αφήγησης για το μέλλον της περιοχής.

Συνολικά, η σημασία του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας δεν έγκειται σε έναν μεμονωμένο ρόλο, αλλά στη δυνατότητά του να λειτουργεί ως θεσμικός πυλώνας γνώσης, συνέχειας και κοινωνικής νομιμοποίησης της Δίκαιης Μετάβασης. Αυτό είναι και το σημείο στο οποίο η συμβολή του καθίσταται πραγματικά αναντικατάστατη.

TOGETHER X THE GREEN TANK

Καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση επιταχύνει την εφαρμογή πολιτικών για την κλιματική ουδετερότητα, η πράσινη μετάβαση παύει να είναι μόνο τεχνικό ή περιβαλλοντικό ζήτημα. Σε πολλές χώρες, κοινωνικές ομάδες, επαγγελματικοί κλάδοι και πολιτικοί φορείς εκφράζουν αυξανόμενη αντίδραση απέναντι στην ταχύτητα, το κόστος και την εμβέλεια των αλλαγών. Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται διεθνώς ως greenlash, η «πράσινη αντίδραση».

Η συζήτηση δεν αφορά την ανάγκη για κλιματική δράση καθαυτή, αλλά τον τρόπο με τον οποίο αυτή υλοποιείται και το ποιος καλείται να επωμιστεί το βάρος της μετάβασης.

Τι είναι το greenlash

Ο όρος greenlash χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη συσσωρευμένη κοινωνική και πολιτική αντίδραση απέναντι σε πολιτικές πράσινης μετάβασης που θεωρούνται από ορισμένες ομάδες άδικες, βεβιασμένες ή οικονομικά δυσβάστακτες. Η αντίδραση αυτή εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους: κινητοποιήσεις, πολιτική πίεση, ενίσχυση ευρωσκεπτικιστικών ή αντι-πράσινων αφηγήσεων, αλλά και επαναδιαπραγμάτευση πολιτικών σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο.

Σύμφωνα με ανάλυση του Carnegie Endowment for International Peace, το greenlash δεν αποτελεί περιθωριακό φαινόμενο, αλλά σύμπτωμα βαθύτερων κοινωνικών ανησυχιών που σχετίζονται με την οικονομική ασφάλεια, την αγροτική παραγωγή, τη βιομηχανία και την καθημερινότητα των πολιτών.

Από την πολιτική συναίνεση στην κοινωνική κόπωση

Για χρόνια, η πράσινη μετάβαση απολάμβανε ευρεία πολιτική αποδοχή στην Ευρώπη. Ωστόσο, καθώς οι πολιτικές περνούν από τον σχεδιασμό στην εφαρμογή, οι επιπτώσεις γίνονται πιο απτές: αυξημένο κόστος παραγωγής, αλλαγές σε παραδοσιακούς κλάδους, νέες ρυθμίσεις για επιχειρήσεις και νοικοκυριά.

Σε αυτό το πλαίσιο, η κοινωνική κόπωση λειτουργεί ως καταλύτης αντίδρασης. Ορισμένες ομάδες αισθάνονται ότι καλούνται να αλλάξουν τον τρόπο ζωής ή εργασίας τους χωρίς επαρκή στήριξη ή χωρίς να συμμετέχουν ουσιαστικά στη λήψη αποφάσεων. Το greenlash, επομένως, δεν είναι απλώς άρνηση της κλιματικής πολιτικής, αλλά έκφραση αίσθησης αποκλεισμού.

Πολιτικές συνέπειες και αναπροσαρμογές

Η αυξανόμενη πίεση έχει ήδη αρχίσει να επηρεάζει τον ευρωπαϊκό πολιτικό διάλογο. Σε αρκετές περιπτώσεις, κυβερνήσεις και θεσμοί επανεξετάζουν χρονοδιαγράμματα, εξαιρέσεις ή τον βαθμό αυστηρότητας ορισμένων μέτρων. Η συζήτηση μετατοπίζεται από το «αν» στην κλιματική δράση, στο «πώς» και «με ποιους όρους».

Αυτή η εξέλιξη αναδεικνύει ένα κρίσιμο δίλημμα: πώς μπορεί η Ευρώπη να διατηρήσει τη φιλοδοξία της για κλιματική ουδετερότητα, χωρίς να υπονομεύσει την κοινωνική συνοχή και τη δημοκρατική νομιμοποίηση των πολιτικών της.

Γιατί το greenlash αφορά άμεσα τη Δίκαιη Μετάβαση

Το greenlash λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η μετάβαση δεν είναι μόνο περιβαλλοντική, αλλά βαθιά κοινωνική διαδικασία. Εκεί όπου απουσιάζουν μηχανισμοί στήριξης, διάλογος και δίκαιη κατανομή κόστους και οφέλους, η αντίδραση είναι αναμενόμενη.

Η έννοια της Δίκαιης Μετάβασης επανέρχεται στο προσκήνιο ακριβώς για να απαντήσει σε αυτές τις εντάσεις: με πολιτικές που λαμβάνουν υπόψη τις τοπικές ιδιαιτερότητες, τις κοινωνικές ανισότητες και την ανάγκη σταδιακής προσαρμογής.

Το greenlash δεν συνιστά εμπόδιο που πρέπει απλώς να ξεπεραστεί. Αντίθετα, αποτελεί σήμα προειδοποίησης για τα όρια μιας μετάβασης που προχωρά χωρίς επαρκή κοινωνική συναίνεση. Η πρόκληση για την Ευρώπη το 2025 και μετά δεν είναι μόνο να επιταχύνει την πράσινη αλλαγή, αλλά να τη σχεδιάσει με τρόπο που να είναι κατανοητός, συμμετοχικός και κοινωνικά βιώσιμος.

Mε πληροφορίες

Carnegie Endowment for International Peace
Confronting Backlash Against Europe’s Green Transition
https://carnegieendowment.org/

Η μετάβαση των ευρωπαϊκών περιφερειών συχνά αποτυπώνεται μέσα από χάρτες, δείκτες και διαγράμματα. Περιοχές με υψηλή εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα, ενεργοβόρες βιομηχανίες και μονοδιάστατα παραγωγικά μοντέλα εμφανίζονται σε infographics ως «regions in transition». Πίσω όμως από αυτές τις απεικονίσεις βρίσκονται πραγματικοί τόποι, με ιστορία, μνήμη και ανθρώπους που καλούνται να επαναπροσδιορίσουν το μέλλον τους.

Τα ευρωπαϊκά εργαλεία οπτικοποίησης πολιτικής επιχειρούν να κάνουν ορατό το εύρος αυτής της αλλαγής. Δείχνουν πού συγκεντρώνεται το βάρος της μετάβασης, ποιες περιοχές επηρεάζονται περισσότερο και πού κατευθύνονται οι χρηματοδοτικοί πόροι. Όμως η ουσιαστική πρόκληση ξεκινά όταν αυτά τα δεδομένα συναντούν την τοπική καθημερινότητα.

Από τον ευρωπαϊκό σχεδιασμό στην περιφερειακή εμπειρία

Σε πολλές ευρωπαϊκές περιοχές, η μετάβαση δεν είναι απλώς μια τεχνική διαδικασία απεξάρτησης από τον άνθρακα. Είναι μια βαθιά κοινωνική και οικονομική αλλαγή, που αγγίζει την απασχόληση, την ταυτότητα των τόπων και τον τρόπο με τον οποίο οι κοινότητες αντιλαμβάνονται το μέλλον τους.

Οι πολιτικές μετάβασης καλούνται να απαντήσουν σε ερωτήματα που δεν χωρούν εύκολα σε πίνακες δεδομένων:
Τι σημαίνει αλλαγή μοντέλου για μια περιοχή που επί δεκαετίες στήριξε την εθνική ανάπτυξη;
Πώς μεταφράζονται οι επενδύσεις σε νέες ευκαιρίες για τους κατοίκους;
Και πώς χτίζεται εμπιστοσύνη σε περιόδους αβεβαιότητας;

Η σημασία των δεδομένων – και τα όριά τους

Οι ευρωπαϊκοί χάρτες και τα infographics έχουν αναμφίβολα αξία. Προσφέρουν συγκριτική εικόνα, ενισχύουν τη διαφάνεια και βοηθούν στη χάραξη στοχευμένων πολιτικών. Ωστόσο, δεν μπορούν από μόνοι τους να αποτυπώσουν την πολυπλοκότητα των τοπικών μεταβάσεων.

Η εμπειρία δείχνει ότι τα δεδομένα αποκτούν πραγματικό νόημα όταν συνδυάζονται με τοπική γνώση, κοινωνικό διάλογο και ενεργή συμμετοχή των φορέων και των πολιτών. Η μετάβαση δεν είναι μόνο ζήτημα χρηματοδότησης, αλλά και διαχείρισης της αλλαγής σε κοινωνικό επίπεδο.

Μια περιοχή που αναγνωρίζει τον εαυτό της στον χάρτη

Υπάρχουν περιφέρειες στην Ευρώπη που, κοιτώντας αυτούς τους χάρτες, αναγνωρίζουν άμεσα τον εαυτό τους. Περιοχές με ισχυρό ενεργειακό αποτύπωμα, με πόλεις και κοινότητες που διαμορφώθηκαν γύρω από τη βιομηχανία και την εξόρυξη, και που σήμερα βρίσκονται στο επίκεντρο του μετασχηματισμού.

Σε αυτές τις περιοχές, η μετάβαση δεν αφορά μόνο το «τι θα έρθει μετά», αλλά και το πώς διαχειρίζεται κανείς το παρελθόν. Η πρόκληση είναι να μετατραπεί η εμπειρία και η τεχνογνωσία δεκαετιών σε πλεονέκτημα για το νέο παραγωγικό μοντέλο, χωρίς να χαθεί η κοινωνική συνοχή.

Infographic: Περιφέρειες σε μετάβαση στην Ευρώπη

Coal Regions in Transition – Just Transition Fund
Το διαδραστικό infographic αποτυπώνει τις ευρωπαϊκές περιφέρειες που εξαρτώνται από τον άνθρακα και τη βαριά βιομηχανία και βρίσκονται σε διαδικασία μετάβασης, προσφέροντας μια συνολική εικόνα του γεωγραφικού και κοινωνικού αποτυπώματος της αλλαγής.

Πηγή: European Parliament – Think Tank
https://www.europarl.europa.eu/thinktank/infographics/JTF/index.html#/coal-regions-in-transition

Η Δυτική Μακεδονία ως μέρος μιας ευρωπαϊκής ιστορίας

Η Δυτική Μακεδονία εντάσσεται ακριβώς σε αυτό το ευρωπαϊκό τοπίο των περιφερειών σε μετάβαση. Όπως και άλλες περιοχές στην Ευρώπη, βιώνει ταυτόχρονα την ανάγκη οικονομικού μετασχηματισμού, κοινωνικής προσαρμογής και επαναπροσδιορισμού της αναπτυξιακής της ταυτότητας.

Η παρουσία της σε ευρωπαϊκούς χάρτες και εργαλεία πολιτικής δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική καταγραφή. Αποτελεί υπενθύμιση ότι η μετάβαση είναι κοινή ευρωπαϊκή πρόκληση, αλλά με έντονα τοπικά χαρακτηριστικά. Το στοίχημα για περιοχές όπως η Δυτική Μακεδονία είναι να αξιοποιήσουν τα διαθέσιμα εργαλεία όχι μόνο ως πηγές χρηματοδότησης, αλλά ως αφετηρία για ουσιαστικό διάλογο, σχεδιασμό και συμμετοχή της κοινωνίας.

Από την απεικόνιση στην πράξη

Οι χάρτες δείχνουν πού βρισκόμαστε. Η πράξη όμως καθορίζει πού πηγαίνουμε. Η επιτυχία της μετάβασης στις ευρωπαϊκές περιφέρειες –και στη Δυτική Μακεδονία– θα κριθεί από το κατά πόσο οι πολιτικές θα μπορέσουν να μετατραπούν σε καθημερινές, χειροπιαστές αλλαγές που δημιουργούν προοπτική και όχι απλώς διαχειρίζονται την απώλεια.

Η Δίκαιη Μετάβαση αποτελεί σήμερα έναν από τους πιο κρίσιμους πυλώνες της ευρωπαϊκής πολιτικής για το κλίμα και την περιφερειακή ανάπτυξη. Καθώς η Ευρώπη επιταχύνει τη μετάβαση προς μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία, οι περιφέρειες που εξαρτώνται από τον άνθρακα, τον λιγνίτη ή άλλες ενεργοβόρες δραστηριότητες καλούνται να επαναπροσδιορίσουν το παραγωγικό και κοινωνικό τους μοντέλο.

Η συνάντηση της Just Transition Platform, που πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 2025, ανέδειξε βασικούς άξονες πολιτικής και εφαρμογής της Δίκαιης Μετάβασης, δίνοντας έμφαση όχι μόνο στη χρηματοδότηση, αλλά και στην κοινωνική διάσταση, τη χρήση δεδομένων και τον ρόλο της επικοινωνίας στη διαμόρφωση εμπιστοσύνης.

Ο ρόλος του Just Transition Fund στη χρηματοδότηση δομικών μεταρρυθμίσεων

Το Just Transition Fund (JTF) αποτελεί το βασικό χρηματοδοτικό εργαλείο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη στήριξη των περιφερειών που πλήττονται περισσότερο από την ενεργειακή και βιομηχανική μετάβαση. Ο ρόλος του ξεπερνά την απλή οικονομική ενίσχυση, καθώς στοχεύει στη χρηματοδότηση δομικών μεταρρυθμίσεων που αλλάζουν τον αναπτυξιακό προσανατολισμό των περιοχών.

Μέσω του JTF, ενισχύονται επενδύσεις σε νέες οικονομικές δραστηριότητες, προγράμματα επανεκπαίδευσης και αναβάθμισης δεξιοτήτων, καθώς και δράσεις που ενδυναμώνουν τη θεσμική ικανότητα των τοπικών και περιφερειακών φορέων. Στόχος είναι η μετάβαση να είναι βιώσιμη, μακροπρόθεσμη και κοινωνικά ισορροπημένη.

Μετατροπή της περιφερειακής οικονομίας με επενδύσεις σε καθαρές τεχνολογίες

Η Δίκαιη Μετάβαση συνδέεται άρρηκτα με τη μετατροπή της περιφερειακής οικονομίας μέσα από επενδύσεις σε καθαρές και καινοτόμες τεχνολογίες. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η πράσινη βιομηχανία, η κυκλική οικονομία και οι ψηφιακές εφαρμογές χαμηλού περιβαλλοντικού αποτυπώματος αποτελούν βασικούς άξονες αυτής της νέας αναπτυξιακής κατεύθυνσης.

Οι επενδύσεις αυτές δημιουργούν νέες θέσεις εργασίας, ενισχύουν την επιχειρηματικότητα και συμβάλλουν στη διαφοροποίηση της τοπικής οικονομίας, μειώνοντας την εξάρτηση από μονοδιάστατα παραγωγικά μοντέλα του παρελθόντος.

Η χρήση δεδομένων και αξιολόγησης πολιτικών για καλύτερη στήριξη

Η αποτελεσματική εφαρμογή της Δίκαιης Μετάβασης απαιτεί τεκμηριωμένες πολιτικές. Η συλλογή και ανάλυση δεδομένων, καθώς και η συστηματική αξιολόγηση των παρεμβάσεων, επιτρέπουν την καλύτερη κατανόηση των κοινωνικών και οικονομικών επιπτώσεων της μετάβασης.

Η χρήση εργαλείων παρακολούθησης και αξιολόγησης ενισχύει τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και τη δυνατότητα προσαρμογής των πολιτικών στις πραγματικές ανάγκες των περιφερειών, συμβάλλοντας σε πιο στοχευμένη και αποτελεσματική στήριξη.

Κοινωνική δικαιοσύνη και ανθεκτικότητα στις μεταβάσεις

Στον πυρήνα της Δίκαιης Μετάβασης βρίσκεται η κοινωνική δικαιοσύνη. Η μετάβαση προς μια πράσινη οικονομία δεν μπορεί να είναι επιτυχής αν αφήνει πίσω εργαζόμενους, τοπικές κοινωνίες ή ευάλωτες ομάδες.

Η ενίσχυση της κοινωνικής ανθεκτικότητας περιλαμβάνει πολιτικές απασχόλησης, κοινωνικής προστασίας, επανεκπαίδευσης και ενεργής συμμετοχής των πολιτών. Η μετάβαση οφείλει να λειτουργεί ως μοχλός κοινωνικής συνοχής και όχι ως παράγοντας νέων ανισοτήτων.

Η επικοινωνία ως εργαλείο εμπιστοσύνης και αποδοχής των αλλαγών

Η επικοινωνία αναγνωρίζεται ως καθοριστικός παράγοντας επιτυχίας της Δίκαιης Μετάβασης. Η σαφής, έγκαιρη και συμμετοχική ενημέρωση των πολιτών συμβάλλει στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης και στη διαμόρφωση κοινωνικής αποδοχής των αλλαγών.

Η επικοινωνία δεν περιορίζεται στην ενημέρωση, αλλά περιλαμβάνει τον διάλογο και τη συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών στον σχεδιασμό και την υλοποίηση των πολιτικών, ενισχύοντας τη δημοκρατική νομιμοποίηση της μετάβασης.

Με πληροφορίες

European Commission – DG REGIO
Just Transition Platform Meeting, Οκτώβριος 2025
https://ec.europa.eu/regional_policy/whats-new/conferences/just-transition-platform-meeting-october-2025_en

Σε αυτό το πεδίο παρεμβαίνει το The Green Tank, ένας ανεξάρτητος οργανισμός πολιτικής τεκμηρίωσης που δραστηριοποιείται στους τομείς της κλιματικής, ενεργειακής και περιβαλλοντικής πολιτικής, με σταθερή έμφαση στη Δίκαιη Μετάβαση.

Ο Νίκος Μάντζαρης, Partner & Senior Policy Analyst του The Green Tank, μιλά στο Together για το τι σημαίνει Δίκαιη Μετάβαση στην πράξη: πότε μια πολιτική μπορεί να θεωρηθεί επιτυχημένη, πού εντοπίζονται τα βασικά ελλείμματα στον σημερινό σχεδιασμό και γιατί η απουσία ουσιαστικής εμπλοκής των νέων υπονομεύει την ίδια τη μετάβαση. Χωρίς ωραιοποιήσεις αλλά και χωρίς μηδενισμό, αναδεικνύει τόσο τις καθυστερήσεις και τον συγκεντρωτισμό που χαρακτηρίζουν την εφαρμογή των πολιτικών, όσο και τις δυνατότητες που παραμένουν ανοιχτές, εφόσον οι νέοι αντιμετωπιστούν ως συνδιαμορφωτές και όχι ως παθητικοί ωφελούμενοι.

The Green Tank _ ρόλος & ταυτότητα

Ποιος είναι σήμερα ο βασικός ρόλος του Green Tank στον δημόσιο διάλογο για την κλιματική και ενεργειακή πολιτική;

Ο ρόλος μας είναι η κατάθεση καλά τεκμηριωμένων προτάσεων προς την Πολιτεία και σε όσους χαράσσουν πολιτική στους τομείς στους οποίους δραστηριοποιούμαστε, δηλαδή την ενεργειακή & κλιματική πολιτική, τη Δίκαιη Μετάβαση, τη Βιώσιμη Ανάπτυξη και την Προστασία της Βιοποικιλότητας,

Ποια είναι τα βασικά εργαλεία παρέμβασης του Green Tank στη χάραξη πολιτικής;

Οι αναλύσεις δεδομένων και οι προσομοιώσεις, οι εκθέσεις τεκμηρίωσης προτάσεων πολιτικής, η συμμετοχή σε δημόσιες διαβουλεύσεις στην Ελλάδα και στην ΕΕ-27, οι συναντήσεις με όσους χαράσσουν πολιτική στα πεδία της δράσης μας, σε ευρωπαϊκό, εθνικό και τοπικό επίπεδο, η συνεργασία με άλλες περιβαλλοντικές οργανώσεις και δεξαμενές σκέψης, καθώς και με επιστημονικούς και ερευνητικούς φορείς και ινστιτούτα, η αρθρογραφία και η εν γένει παρουσία σε Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας όπως η τηλεόραση και το ραδιόφωνο.

Γιατί η Δίκαιη Μετάβαση αποτελεί κεντρικό άξονα του έργου σας, ιδιαίτερα σε σχέση με τις λιγνιτικές περιοχές;

Από την αρχή της ενασχόλησής μας με την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης μέσω του περιορισμού της χρήσης ορυκτών καυσίμων, συνειδητοποιήσαμε ότι ένας τέτοιος περιορισμός θα έχει σημαντικές οικονομικές επιπτώσεις στις τοπικές κοινωνίες, ειδικά στις λιγνιτικές περιοχές, των οποίων η οικονομία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη λιγνιτική δραστηριότητα. Προκειμένου οι κοινωνίες των λιγνιτικών περιοχών να αποκτήσουν ένα ανθεκτικό δίχτυ προστασίας κατά την αναπόφευκτη διαδικασία της μετάβασης, καταστήσαμε τον αναπροσανατολισμό των τοπικών οικονομιών προς βιώσιμη κατεύθυνση, δηλαδή τη Δίκαιη Μετάβαση, κεντρικό πυλώνα του έργου μας.

Η έννοια της Δίκαιης Μετάβασης

Η «δίκαιη μετάβαση» έχει καθιερωθεί ως όρος. Ποιο είναι το ουσιαστικό της περιεχόμενο και πώς αποφεύγεται να μένει αφηρημένη έννοια;

Για να αποκτήσει ουσιαστικό περιεχόμενο ο όρος «Δίκαιη Μετάβαση» πρέπει να μεταφραστεί σε συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα και κυρίως μετρήσιμους στόχους για δημιουργία μόνιμων θέσεων εργασίας σε βιώσιμες οικονομικές δραστηριότητες, ενίσχυση τοπικού ΑΕΠ, συγκράτηση φυγής νέων, βελτίωση της ποιότητας της ατμόσφαιρας και των υδάτων, συμμετοχής των πολιτών στην ενεργειακή μετάβαση μέσω έργων αυτοπαραγωγής και ενεργειακές κοινότητες κ.α.

Υπάρχει απόσταση ανάμεσα στον πολιτικό σχεδιασμό και την εμπειρία των τοπικών κοινωνιών; Πού εντοπίζετε αυτή την απόσταση αλλά και πού βλέπετε σύγκλιση;

Αυτή είναι μια ερώτηση που πρέπει να απευθυνθεί περισσότερο σε κατοίκους των λιγνιτικών περιοχών. Ωστόσο η αίσθησή μου είναι ότι υπάρχει μεγάλη απόσταση. Ο βασικότερος λόγος είναι ο συγκεντρωτικός χαρακτήρας με τον οποίο όχι μόνο σχεδιάστηκε αλλά και υλοποιείται το Πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΠΔΑΜ) που δεν ενημερώνει και κυρίως δεν επιδιώκει να εμπλέξει μεγαλύτερο τμήμα των τοπικών κοινωνιών με πρώτους και βασικότερους τους νέους.

Πολιτικές επιλογές & συνέπειες

Πώς μπορεί να διασφαλιστεί ισορροπία ανάμεσα στον ρυθμό της μετάβασης και στις κοινωνικές αντοχές των περιοχών, χωρίς να χαθούν ευκαιρίες ανάπτυξης;

Με την ανάπτυξη νέων οικονομικών δραστηριοτήτων που θα υποκαταστήσουν τις θέσεις εργασίας, άμεσες και έμμεσες, που χάθηκαν και θα συνεχίσουν να χάνονται λόγω της απολιγνιτοποίησης. Εδώ ακριβώς καταγράφονται μεγάλες καθυστερήσεις. Η αποκατάσταση εδαφών που θα επιτρέψει σε εταιρείες να προχωρήσουν στην ανάπτυξη των δραστηριοτήτων τους, βρίσκονται ακόμα σε πολύ προκαταρκτικό στάδιο, ενώ η χρηματοδότηση έργων που θα μπορούσαν να προσφέρουν άμεση και ουσιαστική οικονομική ανακούφιση στα νοικοκυριά, όπως η συμμετοχή σε έργα αυτοπαραγωγής -είτε μεμονωμένα, είτε μέσω ενεργειακών κοινοτήτων- ή η αγορά και εγκατάσταση αντλιών θερμότητας, απέχουν ακόμα πολύ από την υλοποίηση.

Νέοι/ες και Δίκαιη Μετάβαση

Οι νέοι/ες παρουσιάζονται συχνά ως ωφελούμενοι της μετάβασης. Έχουν σήμερα ουσιαστικό ρόλο στη διαμόρφωσή της;

Υπάρχει εκπροσώπηση των νέων στην Επιτροπή Παρακολούθησης του ΠΔΑΜ 2021-27 μέσω του ΟΕΝΕΦ. Ωστόσο η διαβούλευση στο πλαίσιο της Επιτροπής Παρακολούθησης είναι πολύ περιορισμένη οπότε η δυνατότητα ουσιαστικών παρεμβάσεων σε αυτό το θεσμικό όργανο είναι αντιστοίχως περιορισμένη. Επίσης, έγιναν δύο ημερίδες της ΕΥΔΑΜ για τους νέους το 2024 στην Κοζάνη και τη Μεγαλόπολη αλλά η δράση δεν είχε συνέχεια, ούτε εξελίχθηκε σε κάποιο πρόγραμμα χρηματοδότησης επιχειρηματικών σχεδίων από νέους των λιγνιτικών περιοχών.

Οπότε η πραγματική συμμετοχή των νέων στη μετάβαση είναι πολύ περιορισμένη παρά το γεγονός ότι όλοι συμφωνούν πώς οι νέοι και η συγκράτηση της φυγής τους, είναι κεντρικό ζητούμενο της μετάβασης.

Ποιες πραγματικές επαγγελματικές ή κοινωνικές ευκαιρίες βλέπετε να ανοίγονται για τους νέους μέσα από τη μετάβαση;

Θεωρητικά πολλές είναι οι ευκαιρίες που ανοίγονται για τους νέους στις λιγνιτικές περιοχές. Με μία θεμελιώδη προϋπόθεση: ότι η ανάπτυξη των νέων οικονομικών δραστηριοτήτων που παρουσιάστηκαν το 2020-2021 στο Σχέδιο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΣΔΑΜ ή Master Plan) θα μετουσιωθούν σε πράξη. Με βάση τη μέχρι σήμερα πορεία του ΠΔΑΜ και κυρίως την έλλειψη συμμετοχής όχι μόνο των νέων αλλά των τοπικών κοινωνιών στην ολότητά τους, στην υλοποίησή του, δυστυχώς κάτι τέτοιο δεν πρέπει να θεωρείται διόλου δεδομένο.

Τοπικές κοινωνίες & συμμετοχή

Τι σημαίνει στην πράξη ουσιαστική συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών και πώς μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο ενδυνάμωσης;

Σημαίνει αυξημένη εκπροσώπηση στο σύστημα διακυβέρνησης όσων πιο πολλών φορέων της τοπικής κοινωνίας. Σημαίνει διαρκή ενημέρωση διπλής κατεύθυνσης, από τις αρχές προς τις τοπικές κοινωνίες αλλά και τούμπαλιν. Σημαίνει συστηματική αλληλεπίδραση των αρχών που διαχειρίζονται τα σημαντικά κονδύλια της μετάβασης, με όλα τα «κύτταρα» των τοπικών κοινωνιών που γεννούν ιδέες για δράσεις και επιχειρηματικά σχέδια τα οποία μπορούν να δημιουργήσουν μόνιμες και βιώσιμες θέσεις εργασίας. Και φυσικά σημαίνει χρηματοδότηση αυτών των ιδεών, καινοτόμων και μη.

Πώς αξιολογείτε σήμερα το επίπεδο εμπιστοσύνης των τοπικών κοινωνιών απέναντι στον λόγο για τη Δίκαιη Μετάβαση;

Aν η ερώτηση αφορά το κατά πόσο οι τοπικές κοινωνίες έχουν πειστεί αν η απολιγνιτοποίηση είναι απαραίτητη, τότε επιτρέψτε μου να πω ότι η αναγκαιότητα της απολιγνιτοποίησης δεν αποτελεί θέμα άποψης αλλά αντικειμενική πραγματικότητα.  Με βάση την ευρωπαϊκή κλιματική και ενεργειακή πολιτική σε ισχύ, τα οικονομικά του λιγνίτη στην Ελλάδα είναι σε αδιέξοδο. Τονίζω την εθνική διάσταση διότι εξακολουθούν να υπάρχουν κάποιες λίγες φωνές που μιλούν για άλλες χώρες οι οποίες αργούν περισσότερο στη δική τους μετάβαση. Ξεχνούν ωστόσο ότι ο ελληνικός λιγνίτης έχει -με διαφορά- τη χειρότερη ποιότητα στην Ευρώπη και άρα είναι πολύ πιο ευάλωτος στις ευρωπαϊκές πολιτικές που έχουν οικονομικό πρόσημο.

Δημόσιος διάλογος & μέλλον

Ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε για τη μετάβαση είναι κατανοητός και ελκυστικός για τη νεολαία των λιγνιτικών περιοχών; Τι χρειάζεται να αλλάξει;

Διόλου ελκυστικός όχι μόνο για τους νέους αλλά και για κάθε «φυσιολογικό» άνθρωπο που δεν ασχολείται με χρηματοδοτικά προγράμματα, προσκλήσεις, εντάξεις, νομικές δεσμεύσεις, απορροφήσεις κονδυλίων ή δείκτες.

Σε ό,τι αφορά το τι χρειάζεται να αλλάξει, αν διάλεγα ένα, αυτό θα ήταν η πολιτική βούληση όχι μόνο σε εθνικό αλλά και σε τοπικό επίπεδο. Κι αυτό το λέω διότι δεν θεωρώ «πυρηνική φυσική» το να εξηγήσει κανείς με απλά λόγια στους πολίτες, και δη στους νέους, ότι υπάρχουν οι Χ ευκαιρίες ή να δημιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες ώστε να προτείνουν οι ίδιοι οι νέοι τις δικές τους ιδέες, τις οποίες, με τη βοήθεια ειδικών, να τις μετουσιώσουν σε τεχνικά άρτιες υποβολές προτάσεων με σοβαρές πιθανότητες επιτυχίας.

Ουσία και προοπτική

Ποια θετική αλλαγή θα θέλατε να θεωρείται δεδομένη αν επιστρέφαμε σε αυτή τη συζήτηση σε λίγα χρόνια;

Την αντικατάσταση της κατήφειας, της στενοχώριας, της αίσθησης εγκατάλειψης, και της πικρίας που εκφράζουν σήμερα οι νέοι στις λιγνιτικές περιοχές, από την αισιοδοξία που θα βασίζεται στις δικές τους συγκεκριμένες ιδέες και στις δυναμικές τους διεκδικήσεις.

Ο Δημήτρης, νέος επαγγελματίας στην εστίαση και ιδιοκτήτης καφέ-μπαρ στα Σέρβια, μιλά για την πραγματικότητα της καθημερινότητας μετά την απολιγνιτοποίηση. Με λόγια απλά, ανθρώπινα, γεμάτα παράπονο αλλά και πείσμα, περιγράφει μια περιοχή που αλλάζει, και μια γενιά που προσπαθεί να μη χαθεί μέσα σε αυτή την αλλαγή.

Κάποτε, τα Σέρβια είχαν ζωή. Η ΛΑΡΚΟ έδινε δουλειές, η ΜΕΤΕ λειτουργούσε κανονικά και η περιοχή είχε κίνηση, κόσμο, εισόδημα. «Θυμάμαι όταν έβγαινες στον δρόμο και έβλεπες μαγαζιά γεμάτα. Υπήρχε παλμός», λέει. Σήμερα, ο ρυθμός έχει πέσει. Οι νέοι/εες άνθρωποι λιγοστεύουν, ορισμένες επιχειρήσεις έχουν κλείσει και η τοπική οικονομία παλεύει να βρει νέο βηματισμό.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Δημήτρης είναι ένας από αυτούς που επέλεξαν να μείνουν και να επενδύσουν στον τόπο τους.

Πώς είναι η ζωή στα Σέρβια σήμερα για έναν νέο/α που δουλεύει στην εστίαση;

«Είναι δύσκολα. Ο κόσμος έχει μειωθεί, τα έξοδα τρέχουν και τα έσοδα συχνά δεν φτάνουν. Αλλά δεν τα παρατάμε. Εμείς που μείναμε, παλεύουμε όπως μπορούμε. Περιμένουμε τις μέρες που θα έρθει λίγος περισσότερο κόσμος – ένα πανηγύρι, ένα τριήμερο, μια εκδήλωση – για να πάρουμε μια ανάσα. Η καθημερινότητα είναι απαιτητική, όμως η δουλειά πρέπει να συνεχίζεται».

Πώς θυμάσαι την εποχή που δούλευε η ΛΑΡΚΟ;

«Ήταν αλλιώς. Τα Σέρβια ζούσαν. Ο κόσμος είχε δουλειά και διάθεση. Η κίνηση στα μαγαζιά ήταν σταθερή. Τώρα, με τη ΜΕΤΕ να υπολειτουργεί και τον λιγνίτη να φεύγει πλέον εκτός Ελλάδας, εδώ δεν μένει τίποτα. Μόνο η σκόνη από τα φορτηγά και μια αίσθηση εγκατάλειψης».

Γιατί αποφάσισες να μείνεις;

«Γιατί αγαπάω τον τόπο μου. Γιατί ήθελα να κάνω κάτι δικό μου εδώ, στη γειτονιά που μεγάλωσα. Δεν είναι εύκολο, αλλά αν φύγουμε όλοι, δεν θα μείνει τίποτα. Και αν κάποτε αλλάξει κάτι —αν έρθουν νέες δουλειές, νέες προοπτικές— πρέπει να υπάρχουν άνθρωποι εδώ για να το κρατήσουν ζωντανό».

Πιστεύεις πως υπάρχει μέλλον μετά την απολιγνιτοποίηση;

«Υπάρχει, αλλά χρειάζεται δουλειά. Θέλει σχέδιο, επενδύσεις που να μένουν στον τόπο και όχι μόνο υποσχέσεις. Θέλει στήριξη σε εμάς που προσπαθούμε να κρατήσουμε τις επιχειρήσεις μας ανοιχτές. Αν υπάρξει πραγματικό ενδιαφέρον, μπορούν να γίνουν πολλά. Δεν ζητάμε θαύματα· ζητάμε ένα περιβάλλον που να δίνει ευκαιρίες».

Τι θα έλεγες σε έναν νέο που σκέφτεται να ανοίξει επιχείρηση στα Σέρβια;

«Να μην το φοβηθεί, αλλά να είναι προετοιμασμένος. Θέλει όρεξη, επιμονή και υπομονή. Αν αγαπάει τον τόπο και έχει πλάνο, αξίζει. Εμείς που μείναμε αυτό κάνουμε: δημιουργούμε λίγο λίγο, κάθε μέρα. Είναι δύσκολο, αλλά όταν βλέπεις ότι υπάρχει ακόμη κόσμος που στηρίζει τις τοπικές επιχειρήσεις, παίρνεις δύναμη».

Τι είναι αυτό που σε κρατάει εδώ;

«Το χαμόγελο του ανθρώπου που έρχεται κάθε πρωί για καφέ. Οι φίλοι που μαζεύονται το βράδυ για ένα ποτό. Η αίσθηση ότι, όσο και αν αλλάζουν όλα, κάποιοι εξακολουθούν να πιστεύουν ότι ο τόπος μας έχει αξία. Όσο υπάρχει αυτή η μικρή σπίθα ζωής, θα προσπαθώ κι εγώ».

]]> https://togethermag.gr/dikaii-metavasi/nea_ekselikseis_apopseis/proteraiotites-metavasis-kai-viosimi-energeia/ Tue, 21 Oct 2025 10:35:30 +0000 https://togethermag.gr/?p=52943 Η βιώσιμη ενεργειακή μετάβαση είναι μια μετασχηματιστική αλλαγή στον τρόπο παραγωγής, διανομής και κατανάλωσης της ενέργειας με στόχο την απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα προς ένα σύστημα που επικεντρώνεται στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Αυτή η ενεργειακή μετάβαση είναι κρίσιμη για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, καθώς τα ορυκτά καύσιμα εξακολουθούν να παρέχουν το 80% του παγκόσμιου ενεργειακού εφοδιασμού. Κεντρικό στοιχείο της ενεργειακής μετάβασης είναι η έννοια της δίκαιης μετάβασης που δίνει προτεραιότητα στην ισότητα, την ένταξη και την ανθρώπινη ανάπτυξη.

Η βιώσιμη ενεργειακή μετάβαση μπορεί να φέρει ανατρεπτικές αλλαγές, όπως υψηλότερο κόστος ζωής, μετατόπιση θέσεων εργασίας και απώλεια εισοδήματος ή αυξημένη ενεργειακή ανασφάλεια. Είναι σημαντικό οι χώρες να ενεργήσουν για τον μετριασμό αυτών των ακούσιων επιπτώσεων, για παράδειγμα, σε περιοχές με συγκεντρωμένη εκβιομηχάνιση και σε ευάλωτους πληθυσμούς. Μερικοί τομείς που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τα ορυκτά καύσιμα και συμβάλλουν σημαντικά στις παγκόσμιες εκπομπές περιλαμβάνουν τις μεταφορές (13,7%), τη μεταποίηση και τις κατασκευές (12,7%) και τα κτίρια (6,6%). Η ηλεκτροδότηση που τροφοδοτείται από καθαρή ενέργεια είναι η πιο αποτελεσματική οδός για την απαλλαγή από τον άνθρακα ορισμένων από αυτούς τους τομείς. Ωστόσο, η ραγδαία επέκταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και η άνοδος των ηλεκτρικών οχημάτων απαιτούν αντίστοιχη αύξηση των τεχνολογιών αποθήκευσης ενέργειας για να διασφαλιστεί η σταθερότητα και η αξιοπιστία του δικτύου. Μια άλλη κρίσιμη πτυχή της βιώσιμης ενεργειακής μετάβασης που θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη είναι η ενεργειακή απόδοση – η χρήση λιγότερης ενέργειας για την επίτευξη του ίδιου επιπέδου παραγωγής ή απόδοσης, είτε σε κτίρια, βιομηχανίες, μεταφορές είτε σε οικιακές συσκευές.

Για να μπορέσει να υπάρξει μετάβαση η οποία θα πρέπει να είναι από τα θεμέλια της δίκαιη είναι απαραίτητη η δημιουργία ενός ευνοϊκού περιβάλλοντος. Η ενεργειακή μετάβαση στις αναδυόμενες αγορές και τις αναπτυσσόμενες οικονομίες (εκτός της Κίνας), οι οποίες επί του παρόντος προσελκύουν μόνο το ένα πέμπτο των παγκόσμιων επενδύσεων σε καθαρή ενέργεια, περιορίζεται από συστημικά εμπόδια που απαιτούν ισχυρή, συντονισμένη δράση. Η δημιουργία ενός σταθερού ευνοϊκού περιβάλλοντος με μείωση του κινδύνου στις πολιτικές είναι κεντρικής σημασίας για την προσέλκυση επενδύσεων σε καθαρή ενέργεια σε αυτές τις αγορές και οικονομίες. Συνδέοντας ένα ευνοϊκό περιβάλλον είναι απαραίτητο να υιοθετηθούν καινοτόμοι μηχανισμοί χρηματοδότησης. Ενώ η δημόσια χρηματοδότηση είναι απαραίτητη για την προώθηση έργων υποδομών, ιδίως εκείνων που ενδέχεται να μην είναι εμπορικά βιώσιμα από μόνα τους, οι καινοτόμοι χρηματοοικονομικοί μηχανισμοί είναι απαραίτητοι για την τόνωση των επενδύσεων του ιδιωτικού τομέα.

Τέλος, η επίτευξη των στόχων της συμφωνίας του Παρισιού απαιτεί τολμηρές δράσεις που αξιοποιούν τις δυνατότητες της ψηφιακής καινοτομίας, των δεδομένων και της τεχνητής νοημοσύνης. Με την ενεργειακή ζήτηση να προβλέπεται να αυξηθεί κατά 18% έως το 2050 και την αναποτελεσματικότητα της διαχείρισης της ενέργειας στο 60%, η ψηφιοποίηση προσφέρει πολλές δυνατότητες για τη βελτιστοποίηση ολόκληρης της αλυσίδας αξίας της ενέργειας, από την παραγωγή και αποθήκευση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας έως την πιο αποτελεσματική διανομή και κατανάλωση.

Η Δίκαιη Μετάβαση δεν πρέπει απλώς να μετατοπίσει τις τεχνολογίες (π.χ., από τον άνθρακα στην ηλιακή ενέργεια), αλλά να μετασχηματίσει τις δομές ενέργειας, τα μοντέλα διακυβέρνησης και τα συστήματα διανομής. Σε παγκόσμιο επίπεδο, αυτό σημαίνει να γίνει ενσωμάτωση της δικαιοσύνης στη χρηματοδότηση για το κλίμα και στη διεθνή ενεργειακή συνεργασία. Θα πρέπει να γίνει ανάδειξη μοντέλων με επικεφαλής την κοινότητα και την πολυεπίπεδη διακυβέρνηση, αναγνωρίζοντας ότι δεν μπορεί να υπάρξει μια ενιαία προσέγγιση για όλους, το πλαίσιο έχει σημασία.

Οι νέοι βρίσκονται στο επίκεντρο της ενεργειακής μετάβασης, όχι μόνο ως η γενιά που θα βιώσει τις συνέπειες των επιλογών του σήμερα, αλλά και ως βασικοί συντελεστές που μπορούν να οδηγήσουν την αλλαγή. Παρότι η συμμετοχή τους είναι κρίσιμη για μια δίκαιη και αποτελεσματική μετάβαση, οι νέοι συχνά παραμένουν αόρατοι στις πολιτικές για την ενέργεια.

Στην Ευρώπη, εμφανίζονται από τη βάση καινοτόμες δράσεις που εμπλέκουν νέους και νέες, αποδεικνύοντας ότι δεν είναι απλοί αποδέκτες πολιτικών αλλά ενεργοί συμμετέχοντες. Ωστόσο, οικονομικά και θεσμικά εμπόδια εμποδίζουν τη συμμετοχή τους. Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι η νέα γενιά δε μένει στο περιθώριο αλλά ενδυναμώνεται ουσιαστικά;

Οι νέοι ως ευάλωτη ενεργειακή ομάδα

Οι νέοι αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες προκλήσεις στην πρόσβαση σε προσιτή και βιώσιμη ενέργεια. Όπως επισημαίνει το European Youth Energy Network (EYEN), πολλοί ζουν με περιορισμένα εισοδήματα σε ενοικιαζόμενες κατοικίες χωρίς μέτρα ενεργειακής απόδοσης. Παρόλο που επηρεάζονται δυσανάλογα από την ενεργειακή φτώχεια, δεν αναγνωρίζονται επισήμως ως «ευάλωτη κατηγορία» ούτε στην Ε.Ε. ούτε στις περισσότερες εθνικές πολιτικές.

Ένα βασικό εμπόδιο είναι το υψηλό αρχικό κόστος συμμετοχής σε ενεργειακές κοινότητες. Σε αρκετές χώρες, οι νέοι αδυνατούν να ανταποκριθούν στις οικονομικές απαιτήσεις για να συμμετάσχουν, χωρίς στήριξη όπως επιδοτήσεις ή ευνοϊκά δάνεια. Παράλληλα, το θεσμικό πλαίσιο σε πολλές περιπτώσεις δεν επιτρέπει στους ενοικιαστές να επωφεληθούν από ενεργειακές αναβαθμίσεις, ενώ οι ιδιοκτήτες δεν έχουν κίνητρα να επενδύσουν.

Για να ξεπεραστούν αυτά τα εμπόδια, απαιτείται αναγνώριση της νεολαίας ως ιδιαίτερα ευάλωτης ενεργειακής ομάδας και ανάλογες πολιτικές παρεμβάσεις.

Παραδείγματα καλών πρακτικών

Παρά τις δυσκολίες, σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες καταγράφονται παραδείγματα ενεργητικής συμμετοχής των νέων στην ενεργειακή μετάβαση:

• Ελλάδα: Ο συνεταιρισμός Electra Energy Cooperative προσφέρει νομική και τεχνική υποστήριξη σε ενεργειακές κοινότητες. Αν και δεν απευθύνεται αποκλειστικά σε νέους, προσελκύει σημαντικό ποσοστό λόγω του ενδιαφέροντός τους για την κλιματική κρίση. Ωστόσο, η συμμετοχή απαιτεί επένδυση €1.500–€3.500, ένα σοβαρό εμπόδιο για πολλούς νέους.
• Πολωνία: Η συνεταιριστική startup CoopTech Hub υποστηρίζει τη δημιουργία ενεργειακών κοινοτήτων παρέχοντας ρυθμιστική και επιχειρηματική καθοδήγηση. Παρότι οι πολιτικές περιορίζουν τη συμμετοχή τρίτων, η πρωτοβουλία αξιοποιεί τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να προσεγγίσει νέους καταναλωτές.
• Πορτογαλία: Ο μη κερδοσκοπικός οργανισμός Just a Change ανακαινίζει σπίτια ατόμων που ζουν σε ενεργειακή φτώχεια με τη συμμετοχή 2.000 εθελοντών ετησίως — κυρίως νέων. Μέσα από τη δράση, οι νέοι αποκτούν πρακτικές εμπειρίες και ευαισθητοποιούνται γύρω από το ζήτημα της ενεργειακής φτώχειας, ενισχύοντας παράλληλα την ανθεκτικότητα των κοινοτήτων.

Τα παραδείγματα αυτά αποδεικνύουν πως όταν αρθούν τα χρηματοδοτικά και θεσμικά εμπόδια, οι νέοι μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην ενεργειακή μετάβαση.

Πολιτικές συστάσεις για την ενδυνάμωση των νέων

Η Ομάδα Εργασίας Νέων Ενεργειακών Καταναλωτών (YEC Task Force) του EYEN προτείνει τις παρακάτω παρεμβάσεις πολιτικής:

• Αναγνώριση της νεολαίας ως ευάλωτης ομάδας στις ενεργειακές πολιτικές, με στόχο την άρση οικονομικών και δομικών φραγμών.
• Επέκταση των χρηματοδοτικών μηχανισμών (επιδότηση ενοικιαστών, απλουστευμένη πρόσβαση σε ενεργειακές κοινότητες).
• Διασφάλιση συμμετοχής των νέων στη λήψη αποφάσεων σε τοπικό, εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.
• Ενίσχυση της εκπαίδευσης και ευαισθητοποίησης ώστε οι νέοι να αποκτήσουν τις δεξιότητες για ουσιαστική συμμετοχή.
• Προώθηση χωρίς αποκλεισμούς ενεργειακών κοινοτήτων με στήριξη σε συνεργατικά σχήματα συμμετοχής.

Για μια δίκαιη και συμμετοχική μετάβαση

Καθώς η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαμορφώνει την ατζέντα της για τα επόμενα χρόνια, είναι αναγκαίο να αναγνωριστεί ότι οι νέοι δεν είναι απλώς μελλοντικοί καταναλωτές ενέργειας — είναι ήδη φορείς αλλαγής. Η επένδυση στη συμμετοχή τους είναι απαραίτητη για να αποφευχθεί η κοινωνική αντίδραση που προκαλείται όταν οι πολιτικές αγνοούν τις ανάγκες και τις φωνές τους.

Πληροφορίες

Η Halina Jagielska είναι υπεύθυνη της Ομάδας Εργασίας Νέων Ενεργειακών Καταναλωτών του EYEN. Η ομάδα διεξάγει έρευνες, χαρτογραφεί εμπειρίες και συμμετέχει ενεργά σε διαλόγους πολιτικής σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Το έργο της αποσκοπεί στην ενίσχυση της φωνής των νέων στις πολιτικές ενέργειας και στην καταπολέμηση της ενεργειακής φτώχειας μέσα από πρακτικές και συμμετοχικές δράσεις.