Ο Λευτέρης Τοπάλογλου, Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Χημικών Μηχανικών της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, με αντικείμενο τις Πολιτικές Ενεργειακής Μετάβασης και Αναπτυξιακού Μετασχηματισμού, βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της συζήτησης. Από τον Μάιο του 2023 είναι Διευθυντής του Ινστιτούτου Ενεργειακής Ανάπτυξης & Μετάβασης στη Μεταλιγνιτική Εποχή του ΠΑΚΕΚ ΤΗΜΕΝΟΣ και επικεφαλής του Εργαστηρίου ENTRA Lab.

Με αφετηρία τόσο τη θεωρητική γνώση όσο και τη βιωματική εμπλοκή του στον μετασχηματισμό της περιοχής, φωτίζει τη Δίκαιη Μετάβαση ως μια κοινωνική και αναπτυξιακή στρατηγική, στενά συνδεδεμένη με τον τόπο και τους ανθρώπους του.

Παρατηρητήριο Δίκαιης Μετάβασης & εικόνα της περιοχής

Ως Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας και επιστημονικά υπεύθυνος του Παραρτήματος Παρατηρητηρίου Μετάβασης για τη Δυτική Μακεδονία, ποια εικόνα σχηματίζεται σήμερα για τη Δυτική Μακεδονία; Τι σας προβληματίζει και τι σας δίνει αισιοδοξία;

Η εικόνα που αναδύεται σήμερα για τη Δυτική Μακεδονία είναι πολύπλευρη και αντιφατική, όπως συμβαίνει σε όλες τις ευρωπαϊκές περιφέρειες που βιώνουν μια βαθιά διαρθρωτική μετάβαση. Από τη μία πλευρά, η περιοχή βρίσκεται ακόμη σε μια φάση κοινωνικοοικονομικής απορρύθμισης, με εμφανείς πιέσεις στην απασχόληση, στη δημογραφική δυναμική και στη συνοχή των τοπικών οικονομιών. Η ταχύτητα της απολιγνιτοποίησης, σε συνδυασμό με τη χρονική υστέρηση ωρίμανσης εναλλακτικών παραγωγικών δραστηριοτήτων, δημιουργεί εύλογες ανησυχίες για τη βιωσιμότητα της μετάβασης, εάν αυτή παραμείνει μονοδιάστατη ή αποσπασματική.

Αυτό που με προβληματίζει περισσότερο δεν είναι μόνο τα μακροοικονομικά μεγέθη, αλλά κυρίως ο κίνδυνος μιας μετάβασης που θα περιοριστεί σε επενδυτικούς δείκτες και απορροφήσεις πόρων, χωρίς να ενσωματώνει ουσιαστικά τις τοπικές ανάγκες, τις δεξιότητες του ανθρώπινου δυναμικού και τη χωρική ιδιαιτερότητα της περιοχής. Η Δίκαιη Μετάβαση δεν μπορεί να είναι απλώς μια τεχνική άσκηση∙ είναι πρωτίστως μια κοινωνική και θεσμική διαδικασία, που απαιτεί χρόνο, συντονισμό και εμπιστοσύνη.

Ταυτόχρονα, υπάρχουν στοιχεία που μου δίνουν βάσιμη αισιοδοξία. Πρώτον, η Δυτική Μακεδονία διαθέτει πλέον μια άνευ προηγουμένου συγκέντρωση γνώσης, δεδομένων και χρηματοδοτικών εργαλείων, μέσα από εθνικές και ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες για τη Δίκαιη Μετάβαση. Δεύτερον, παρατηρείται μια σταδιακή ωρίμανση στον δημόσιο διάλογο: περισσότεροι τοπικοί φορείς αντιλαμβάνονται ότι η μετάβαση δεν είναι ένα «έργο υποδομής», αλλά μια μακρόπνοη αναπτυξιακή στρατηγική.

Ιδιαίτερα ενθαρρυντική είναι η ενεργοποίηση νέων ανθρώπων, ερευνητών και επαγγελματιών, που επιλέγουν να παραμείνουν ή να επιστρέψουν στην περιοχή, εφόσον δημιουργηθούν οι κατάλληλες προϋποθέσεις. Εκεί ακριβώς εστιάζει και ο ρόλος του Τοπικού Παρατηρητηρίου: στη συστηματική παρακολούθηση της μετάβασης, στην τεκμηριωμένη αποτίμηση των πολιτικών και στη γεφύρωση της έρευνας με τη λήψη αποφάσεων, ώστε η Δυτική Μακεδονία να μην αποτελέσει απλώς ένα «παράδειγμα απολιγνιτοποίησης», αλλά ένα ευρωπαϊκό παράδειγμα δίκαιης και ανθεκτικής περιφερειακής ανασυγκρότησης.

Πανεπιστήμιο, δεδομένα και τεκμηρίωση πολιτικών

Πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας στη συλλογή, ανάλυση και ερμηνεία των δεδομένων που αφορούν τη Δίκαιη Μετάβαση της περιοχής;

Ο ρόλος του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας στη συλλογή, ανάλυση και ερμηνεία των δεδομένων που αφορούν τη Δίκαιη Μετάβαση είναι καθοριστικός και πολυεπίπεδος, και αποτελεί έναν από τους λίγους θεσμούς που μπορούν να εγγυηθούν επιστημονική εγκυρότητα, θεσμική συνέχεια και τοπική ενσωμάτωση της γνώσης.

Καταρχάς, το Πανεπιστήμιο λειτουργεί ως ουδέτερος και αξιόπιστος κόμβος δεδομένων. Σε μια περίοδο όπου η μετάβαση συνοδεύεται από μεγάλο όγκο πληροφοριών, κοινωνικών, οικονομικών, περιβαλλοντικών και χωρικών, είναι κρίσιμο να υπάρχει ένας φορέας που να μπορεί όχι μόνο να τα συλλέγει, αλλά κυρίως να τα φιλτράρει, να τα συσχετίζει και να τα ερμηνεύει με επιστημονικούς όρους. Η αξία δεν βρίσκεται στα ίδια τα δεδομένα, αλλά στη δυνατότητα να μετατρέπονται σε τεκμηριωμένη γνώση για τη λήψη αποφάσεων.

Δεύτερον, το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας διαθέτει ένα μοναδικό πλεονέκτημα: βρίσκεται εντός της μετάβασης. Δεν παρατηρεί την περιοχή εξ αποστάσεως, αλλά συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία, με συνεχή επαφή με την τοπική κοινωνία, τους θεσμούς, τους εργαζόμενους και τις επιχειρήσεις. Αυτό επιτρέπει την παραγωγή χωρικά και κοινωνικά ευαίσθητων αναλύσεων, που λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαιτερότητες της περιοχής και αποφεύγουν γενικεύσεις.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι και ο ρόλος του Πανεπιστημίου στη γεφύρωση διαφορετικών τύπων γνώσης: ποσοτικών δεδομένων, ποιοτικών ευρημάτων και πολιτικών εργαλείων. Αυτή η συνθετική προσέγγιση είναι απαραίτητη ώστε η Δίκαιη Μετάβαση να μη μετριέται μόνο με οικονομικούς δείκτες, αλλά και με όρους κοινωνικής συνοχής, θεσμικής ικανότητας και μακροπρόθεσμης ανθεκτικότητας.

Τέλος, το Πανεπιστήμιο μπορεί  και οφείλει  να λειτουργεί ως μεταφραστής της γνώσης: να μετατρέπει τα επιστημονικά αποτελέσματα σε εργαλεία χρήσιμα για την αυτοδιοίκηση, τη δημόσια διοίκηση και τους κοινωνικούς εταίρους. Με αυτόν τον τρόπο, η έρευνα γίνεται αναπόσπαστο μέρος της στρατηγικής για μια πραγματικά δίκαιη και βιώσιμη μετάβαση.

Έρευνα, γνώση και ευρωπαϊκή εμπειρία

Πώς αξιοποιείται η ερευνητική σας εμπειρία σε ευρωπαϊκά προγράμματα και δίκτυα μέσα από το Πανεπιστήμιο προς όφελος της τοπικής κοινωνίας;

Η αξιοποίηση της ερευνητικής μου εμπειρίας σε ευρωπαϊκά προγράμματα και θεματικά δίκτυα, μέσα από το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, ακολουθεί μια σαφή λογική διασύνδεσης της ευρωπαϊκής γνώσης με τις πραγματικές ανάγκες της περιοχής. Η συμμετοχή σε ευρωπαϊκά σχήματα δεν αντιμετωπίζεται ως αυτοσκοπός, αλλά ως εργαλείο για τη μεταφορά τεχνογνωσίας, μεθοδολογιών και πολιτικών εργαλείων σε τοπικό επίπεδο.

Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία έχει η συμμετοχή μου ως ένα από τα 14 μέλη του Academic Sounding Board που συνέστησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (DG Regio), στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Cohesion for Transition (C4T). Το συγκεκριμένο δίκτυο συγκροτήθηκε από ακαδημαϊκούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης που ασχολούνται συστηματικά με τα ζητήματα της δίκαιης μετάβασης, με στόχο να υποστηρίξει επιστημονικά τη διαμόρφωση και την αξιολόγηση των πολιτικών συνοχής σε περιοχές υπό διαρθρωτικό μετασχηματισμό.

Η εμπειρία αυτή επιτρέπει στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας να βρίσκεται σε άμεση επαφή με τις ευρωπαϊκές συζητήσεις αιχμής, όχι εκ των υστέρων, αλλά κατά το στάδιο της διαμόρφωσης των πολιτικών. Έτσι, ζητήματα όπως η αποτίμηση των κοινωνικών επιπτώσεων, η χωρική δικαιοσύνη, οι δυναμικές στην αγορά εργασίας και η σύνδεση των επενδύσεων με την απασχόληση, μεταφέρονται έγκαιρα και τεκμηριωμένα στον δημόσιο διάλογο της Δυτικής Μακεδονίας.

Παράλληλα, η συμμετοχή μέσω του Εργαστηρίου ENTRA Lab του Πανεπιστημίου σε ευρωπαϊκά έργα και δίκτυα (Interreg, Horizon Europe, Erasmus+ κ.λπ.) λειτουργεί ως εργαστήριο πολιτικής για την περιοχή. Μέσα από συγκριτικές αναλύσεις με άλλες μεταλιγνιτικές περιφέρειες της Ευρώπης, το Πανεπιστήμιο συμβάλλει στην ανάπτυξη προσαρμοσμένων εργαλείων στρατηγικού σχεδιασμού, αποφεύγοντας την άκριτη μεταφορά «καλών πρακτικών» που δεν ανταποκρίνονται στα τοπικά χαρακτηριστικά.

Τελικά, η ευρωπαϊκή ερευνητική εμπειρία αποκτά ουσιαστικό νόημα όταν μεταφράζεται σε τοπική γνώση, θεσμική ικανότητα και καλύτερη λήψη αποφάσεων. Αυτός είναι και ο ρόλος που επιδιώκουμε: το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας να λειτουργεί ως ενεργός κόμβος ανάμεσα στην ευρωπαϊκή πολιτική σκέψη και την καθημερινή πραγματικότητα της μετάβασης, προς όφελος της τοπικής κοινωνίας και της μακροπρόθεσμης ανθεκτικότητας της περιοχής.

Υπάρχουν παραδείγματα από άλλες ευρωπαϊκές περιοχές που θεωρείτε πιο κοντά στα δεδομένα της Δυτικής Μακεδονίας και θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως χρήσιμα σημεία αναφοράς;

Ναι, υπάρχουν ορισμένες ευρωπαϊκές περιφέρειες που, παρά τις επιμέρους διαφορές τους, παρουσιάζουν ουσιαστικές αναλογίες με τη Δυτική Μακεδονία και μπορούν να λειτουργήσουν ως χρήσιμα σημεία αναφοράς, όχι ως πρότυπα προς αντιγραφή, αλλά ως πεδία μάθησης.

Ένα πρώτο παράδειγμα είναι η Σιλεσία στην Πολωνία. Πρόκειται για μια περιοχή με μακρά εξάρτηση από τον άνθρακα, ισχυρή βιομηχανική ταυτότητα και έντονες κοινωνικές προσδοκίες γύρω από τη μετάβαση. Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία για τη Δυτική Μακεδονία είναι ο τρόπος με τον οποίο η Σιλεσία επένδυσε στη σταδιακή μετάβαση, στη σύνδεση των πολιτικών απασχόλησης με τον χωρικό σχεδιασμό και στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής, ακόμη και όταν οι οικονομικοί δείκτες δεν ήταν άμεσα θετικοί.

Αντίστοιχα, οι Αστουρίες στην Ισπανία προσφέρουν ένα πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα, ιδιαίτερα ως προς τη διαχείριση της κοινωνικής διάστασης της μετάβασης. Εκεί, η έμφαση δόθηκε όχι μόνο στις νέες επενδύσεις, αλλά και στην ενεργή εμπλοκή των τοπικών κοινωνιών, των εργαζομένων και των συνδικάτων στον σχεδιασμό της επόμενης ημέρας. Για τη Δυτική Μακεδονία, αυτό αναδεικνύει τη σημασία της κοινωνικής συναίνεσης και της θεσμικής εμπιστοσύνης ως βασικών προϋποθέσεων για μια βιώσιμη μετάβαση.

Ένα τρίτο παράδειγμα είναι η περιοχή της Λάουζιτς (Lausitz) στη Γερμανία. Εκεί, η μετάβαση αντιμετωπίστηκε ως μακροχρόνιο εθνικό και περιφερειακό σχέδιο, με σαφή χρονικό ορίζοντα, σταθερούς πόρους και ισχυρή διακυβέρνηση. Το κρίσιμο μάθημα για τη Δυτική Μακεδονία δεν αφορά μόνο το ύψος των επενδύσεων, αλλά κυρίως τη συνέχεια των πολιτικών και τον συντονισμό μεταξύ διαφορετικών επιπέδων διοίκησης, κάτι που συχνά απουσιάζει σε πιο αποσπασματικές προσεγγίσεις.

Κοινό στοιχείο όλων αυτών των περιπτώσεων είναι ότι η μετάβαση δεν αντιμετωπίστηκε ως ένα τεχνικό έργο ταχείας υλοποίησης, αλλά ως μια κοινωνικο-χωρική διαδικασία μετασχηματισμού. Αυτό είναι και το βασικό δίδαγμα για τη Δυτική Μακεδονία: οι ευρωπαϊκές εμπειρίες είναι πολύτιμες όταν μας βοηθούν να σχεδιάσουμε ρεαλιστικές, δίκαιες και προσαρμοσμένες πολιτικές, που λαμβάνουν υπόψη την ιστορία, τους ανθρώπους και τις πραγματικές δυνατότητες της περιοχής.

Η Στάρα Ζαγόρα στη Βουλγαρία, από την άλλη πλευρά, παρουσιάζει σαφείς αναλογίες με τη Δυτική Μακεδονία: έντονη εξάρτηση από τον λιγνίτη, υψηλή συγκέντρωση θέσεων εργασίας στον ενεργειακό τομέα και περιορισμένη διαφοροποίηση της τοπικής οικονομίας. Αυτό που την καθιστά κρίσιμη περίπτωση αναφοράς είναι ότι, παρά τη διαθεσιμότητα πόρων και το θεσμικό πλαίσιο της μετάβασης, η διαδικασία αντιμετώπισε σοβαρές δυσκολίες εφαρμογής.

Ακριβώς γι’ αυτό, η Στάρα Ζαγόρα μάς υπενθυμίζει ότι η Δίκαιη Μετάβαση δεν κρίνεται μόνο από το πόσοι πόροι διατίθενται, αλλά από το πώς, πότε και με ποιους όρους αυτοί μετατρέπονται σε τοπική αξία. Για τη Δυτική Μακεδονία, η σύγκριση αυτή ενισχύει την ανάγκη για ισχυρή διακυβέρνηση, ουσιαστική συμμετοχή της κοινωνίας και συνεχή αξιολόγηση των πολιτικών, ώστε να αποφευχθούν παγίδες που έχουν ήδη φανεί αλλού στην Ευρώπη.

Ανάπτυξη, απασχόληση και τοπική ετοιμότητα

Πού εντοπίζετε σήμερα τις βασικές προκλήσεις αλλά και τις δυνατότητες για βιώσιμη ανάπτυξη και απασχόληση στην περιοχή;

Οι βασικές προκλήσεις και δυνατότητες για βιώσιμη ανάπτυξη και απασχόληση στη Δυτική Μακεδονία συνυπάρχουν σήμερα με έναν έντονα μεταβατικό και ασταθή τρόπο, γεγονός που καθιστά αναγκαία μια συνολική και ρεαλιστική προσέγγιση.

Από την πλευρά των προκλήσεων, το πιο κρίσιμο ζήτημα είναι το χρονικό κενό μεταξύ απώλειας θέσεων εργασίας και δημιουργίας νέων. Η απολιγνιτοποίηση υπήρξε ταχεία, ενώ η ωρίμανση νέων παραγωγικών δραστηριοτήτων απαιτεί χρόνο, δεξιότητες και θεσμική ετοιμότητα. Αυτό δημιουργεί πιέσεις στην τοπική αγορά εργασίας, ιδιαίτερα για εργαζόμενους με εξειδικευμένες δεξιότητες στον ενεργειακό τομέα, οι οποίοι δυσκολεύονται να επανατοποθετηθούν άμεσα σε νέους κλάδους. Παράλληλα, η δημογραφική συρρίκνωση και η φυγή νέων επιβαρύνουν περαιτέρω τη βιωσιμότητα της τοπικής οικονομίας.

Μια δεύτερη πρόκληση αφορά τη δομή της τοπικής επιχειρηματικότητας. Η Δυτική Μακεδονία χαρακτηρίζεται από μικρές και πολύ μικρές επιχειρήσεις, οι οποίες συχνά δεν διαθέτουν την απαιτούμενη κεφαλαιακή βάση ή την τεχνογνωσία για να επενδύσουν σε καινοτομία, εξωστρέφεια και πράσινες τεχνολογίες. Χωρίς στοχευμένη υποστήριξη, υπάρχει ο κίνδυνος οι μεγάλες επενδύσεις της μετάβασης να μην ενσωματωθούν ουσιαστικά στην τοπική οικονομία.

Ταυτόχρονα, όμως, οι δυνατότητες είναι υπαρκτές και σημαντικές. Η περιοχή διαθέτει ισχυρό ενεργειακό και βιομηχανικό υπόβαθρο, το οποίο μπορεί να αποτελέσει βάση για νέες δραστηριότητες σε τομείς όπως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η ενεργειακή αποθήκευση, η κυκλική οικονομία και η πράσινη βιομηχανία. Επιπλέον, ο αγροδιατροφικός τομέας, εφόσον συνδεθεί με την καινοτομία, την ποιότητα και τη μεταποίηση, μπορεί να δημιουργήσει σταθερές θέσεις εργασίας με τοπικό αποτύπωμα.

Ιδιαίτερη δυναμική παρουσιάζουν επίσης τομείς που συνδέονται με τη γνώση και τις υπηρεσίες, όπως η έρευνα, η εκπαίδευση, η τεχνική υποστήριξη έργων μετάβασης και οι ψηφιακές εφαρμογές. Σε αυτό το πεδίο, το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης, ενισχύοντας δεξιότητες, στηρίζοντας την καινοτομία και δημιουργώντας γέφυρες ανάμεσα στην εκπαίδευση και την αγορά εργασίας.

Συνολικά, η βιώσιμη ανάπτυξη και η απασχόληση στη Δυτική Μακεδονία δεν θα προκύψουν από μία και μόνο «μεγάλη λύση», αλλά από τον συνδυασμό στοχευμένων επενδύσεων, αναβάθμισης δεξιοτήτων και ισχυρής τοπικής διακυβέρνησης. Το κρίσιμο ζητούμενο είναι οι νέες θέσεις εργασίας να είναι ποιοτικές, ανθεκτικές και κοινωνικά δίκαιες, ώστε η μετάβαση να γίνει πραγματικά ευκαιρία και όχι απλώς διαχείριση μιας απώλειας.

Πώς αξιολογείτε την ετοιμότητα των τοπικών φορέων να συνεργαστούν με το Πανεπιστήμιο και να αξιοποιήσουν τα εργαλεία και τους πόρους της μετάβασης;

Η ετοιμότητα των τοπικών φορέων να συνεργαστούν με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας και να αξιοποιήσουν τα εργαλεία και τους πόρους της μετάβασης βρίσκεται σήμερα σε ένα ενδιάμεσο και άνισο στάδιο ωρίμανσης. Δεν πρόκειται για μια ομοιογενή εικόνα∙ συνυπάρχουν περιπτώσεις ουσιαστικής συνεργασίας με περιπτώσεις δισταγμού ή περιορισμένης αξιοποίησης των διαθέσιμων δυνατοτήτων.

Από τη μία πλευρά, διαπιστώνεται αυξανόμενη αναγνώριση του ρόλου του Πανεπιστημίου ως στρατηγικού εταίρου. Ορισμένοι φορείς της αυτοδιοίκησης, αναπτυξιακοί οργανισμοί και υπηρεσίες αντιλαμβάνονται πλέον ότι η μετάβαση απαιτεί τεκμηρίωση, δεδομένα και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, και όχι μόνο διαχειριστικές λύσεις βραχυπρόθεσμου χαρακτήρα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η συνεργασία με το Πανεπιστήμιο αξιοποιείται για ανάλυση επιπτώσεων, σχεδιασμό παρεμβάσεων και υποστήριξη ωρίμανσης έργων.

Ταυτόχρονα, όμως, παραμένουν δομικές αδυναμίες που περιορίζουν την πλήρη αξιοποίηση αυτής της συνεργασίας. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι τοπικοί φορείς λειτουργούν υπό έντονη πίεση χρόνου και απορρόφησης πόρων, γεγονός που ευνοεί αποσπασματικές επιλογές εις βάρος πιο σύνθετων, τεκμηριωμένων προσεγγίσεων. Επιπλέον, υπάρχουν ακόμη ελλείψεις σε θεσμική ικανότητα, εξειδικευμένο προσωπικό και μηχανισμούς συντονισμού, που δυσκολεύουν τη συστηματική συνεργασία με ακαδημαϊκά ιδρύματα.

Σε αυτό το περιβάλλον, το Πανεπιστήμιο μπορεί να διαδραματίσει έναν διευρυμένο ρόλο υποστήριξης, όχι μόνο ως πάροχος γνώσης, αλλά και ως ενδιάμεσος μηχανισμός που βοηθά τους τοπικούς φορείς να κατανοήσουν, να προσαρμόσουν και να αξιοποιήσουν τα εργαλεία της μετάβασης. Αυτό προϋποθέτει όμως και από την πλευρά των φορέων μια μετατόπιση κουλτούρας: από τη λογική της απλής ανάθεσης προς τη λογική της συνδιαμόρφωσης και της μακροχρόνιας συνεργασίας.

Συνολικά, θα έλεγα ότι η ετοιμότητα υπάρχει, αλλά δεν είναι ακόμη ομοιόμορφη ούτε πλήρως ενεργοποιημένη. Η πρόκληση για το επόμενο διάστημα είναι να μετατραπεί αυτή η μερική ετοιμότητα σε σταθερές συνεργασίες με θεσμικό βάθος, ώστε οι πόροι της μετάβασης να αξιοποιηθούν με τρόπο στρατηγικό, διαφανή και με πραγματικό όφελος για την τοπική κοινωνία.

Άνθρωποι, δεξιότητες και νέες προοπτικές

Ποιες δεξιότητες θεωρείτε ότι μπορούν να ενισχυθούν μέσα από τον ρόλο του Πανεπιστημίου, ώστε οι κάτοικοι και οι εργαζόμενοι της περιοχής να ανταποκριθούν στη νέα πραγματικότητα;

Οι δεξιότητες που χρειάζεται να ενισχυθούν στη Δυτική Μακεδονία, ώστε οι κάτοικοι και οι εργαζόμενοι να ανταποκριθούν στη νέα πραγματικότητα της μετάβασης, δεν περιορίζονται σε στενά τεχνικά αντικείμενα. Αντίθετα, αφορούν ένα ευρύτερο και συνδυαστικό φάσμα γνώσεων, στο οποίο το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας μπορεί να διαδραματίσει καταλυτικό ρόλο.

Σε πρώτο επίπεδο, είναι κρίσιμη η ενίσχυση τεχνικών και επαγγελματικών δεξιοτήτων που συνδέονται άμεσα με τη νέα παραγωγική βάση της περιοχής. Αυτό περιλαμβάνει δεξιότητες στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, την ενεργειακή αποδοτικότητα, την αποθήκευση ενέργειας, την κυκλική οικονομία και τις πράσινες τεχνολογίες. Ωστόσο, η εμπειρία από άλλες ευρωπαϊκές περιοχές δείχνει ότι αυτές οι δεξιότητες αποδίδουν μόνο όταν συνοδεύονται από συνεχή αναβάθμιση και προσαρμογή στις ανάγκες της αγοράς εργασίας.

Εξίσου σημαντικές είναι οι οριζόντιες και μεταβιβάσιμες δεξιότητες. Η ικανότητα ανάλυσης δεδομένων, η ψηφιακή επάρκεια, η διαχείριση έργων, η κατανόηση κανονιστικών πλαισίων και η βασική γνώση χρηματοδοτικών εργαλείων της ΕΕ είναι δεξιότητες που επιτρέπουν στους εργαζόμενους και στους τοπικούς φορείς να συμμετέχουν ενεργά στη μετάβαση, αντί να την παρακολουθούν παθητικά. Σε αυτό το πεδίο, το Πανεπιστήμιο μπορεί να προσφέρει ευέλικτα μεταπτυχιακά προγράμματα ή προγράμματα κατάρτισης και επανακατάρτισης, προσαρμοσμένα σε διαφορετικές ηλικιακές και επαγγελματικές ομάδες.

Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί και στις δεξιότητες στρατηγικής σκέψης και προσαρμοστικότητας. Η μετάβαση δημιουργεί ένα περιβάλλον αβεβαιότητας, στο οποίο η ικανότητα κατανόησης αλλαγών, λήψης αποφάσεων και συνεργασίας σε διεπιστημονικά σχήματα είναι καθοριστική. Το Πανεπιστήμιο μπορεί να καλλιεργήσει αυτές τις δεξιότητες μέσα από διεπιστημονικά προγράμματα, εργαστήρια πολιτικής και ζωντανά εργαστήρια (living labs) που συνδέουν τη θεωρία με πραγματικά τοπικά προβλήματα.

Τέλος, δεν πρέπει να υποτιμάται η σημασία των κοινωνικών και συμμετοχικών δεξιοτήτων. Η Δίκαιη Μετάβαση απαιτεί διάλογο, συνεργασία και κοινωνική κατανόηση. Δεξιότητες όπως η διαμεσολάβηση, η συμμετοχική λήψη αποφάσεων και η επικοινωνία μεταξύ διαφορετικών ομάδων μπορούν να ενισχυθούν μέσα από τον ρόλο του Πανεπιστημίου, συμβάλλοντας όχι μόνο στην απασχολησιμότητα, αλλά και στη συνοχή της τοπικής κοινωνίας.

Συνολικά, ο στόχος δεν είναι απλώς η παραγωγή νέων ειδικοτήτων, αλλά η δημιουργία ενός ανθρώπινου δυναμικού ανθεκτικού, προσαρμοστικού και ενεργού, ικανού να συνδιαμορφώσει τη νέα αναπτυξιακή πορεία της Δυτικής Μακεδονίας.

Σε ποιους αναπτυξιακούς τομείς βλέπετε τις πιο ρεαλιστικές προοπτικές για τη Δυτική Μακεδονία τα επόμενα χρόνια;

Οι πιο ρεαλιστικές αναπτυξιακές προοπτικές για τη Δυτική Μακεδονία τα επόμενα χρόνια δεν βρίσκονται σε έναν και μόνο τομέα, αλλά σε έναν συνδυασμό δραστηριοτήτων που αξιοποιούν το υπάρχον παραγωγικό υπόβαθρο της περιοχής, τις νέες ανάγκες της μετάβασης και τις πραγματικές δυνατότητες της τοπικής κοινωνίας.

Πρώτα απ’ όλα, ο ενεργειακός τομέας παραμένει κομβικός, αλλά με διαφορετικούς όρους από το παρελθόν. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η αποθήκευση, τα δίκτυα και η ενεργειακή αποδοτικότητα μπορούν να δημιουργήσουν προοπτικές, εφόσον συνδεθούν ουσιαστικά με την τοπική απασχόληση, τη βιομηχανία και την έρευνα, και όχι μόνο με εξωτερικές επενδύσεις χαμηλής ενσωμάτωσης. Η πρόκληση εδώ είναι η μετάβαση από την απλή εγκατάσταση έργων στην ανάπτυξη ενός τοπικού ενεργειακού οικοσυστήματος.

Ένας δεύτερος κρίσιμος τομέας είναι η πράσινη και μεταποιητική βιομηχανία. Η Δυτική Μακεδονία διαθέτει τεχνικές δεξιότητες, υποδομές και βιομηχανική εμπειρία που μπορούν να υποστηρίξουν δραστηριότητες σχετικές με την κυκλική οικονομία, τα υλικά, την ανακύκλωση, την επαναχρησιμοποίηση και τη βιομηχανική καινοτομία. Εδώ εντοπίζονται και οι πιο ρεαλιστικές δυνατότητες για ποιοτικές και σχετικά σταθερές θέσεις εργασίας, εφόσον υπάρξει στρατηγικός σχεδιασμός και στήριξη της τοπικής επιχειρηματικότητας.

Ιδιαίτερη δυναμική παρουσιάζει και ο αγροδιατροφικός τομέας, όχι με όρους πρωτογενούς παραγωγής χαμηλής προστιθέμενης αξίας, αλλά μέσα από τη σύνδεση με τη μεταποίηση, την ποιότητα, την τοπική ταυτότητα και την καινοτομία. Προϊόντα με πιστοποίηση, μικρές αλυσίδες αξίας και συνεργατικά σχήματα μπορούν να ενισχύσουν την τοπική οικονομία και να συγκρατήσουν πληθυσμό, ειδικά σε αγροτικές περιοχές.

Παράλληλα, αναδύονται σημαντικές προοπτικές στους τομείς της γνώσης και των υπηρεσιών: έρευνα, εκπαίδευση, τεχνική υποστήριξη έργων μετάβασης, ψηφιακές εφαρμογές και συμβουλευτικές υπηρεσίες. Σε αυτό το πεδίο, το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης, συνδέοντας την επιστημονική γνώση με την αγορά εργασίας και ενισχύοντας την τοπική ικανότητα σχεδιασμού και υλοποίησης πολιτικών.

Τέλος, πιο ήπιες αλλά όχι αμελητέες προοπτικές υπάρχουν στον βιώσιμο τουρισμό, τον πολιτισμό και τις δημιουργικές δραστηριότητες, ιδιαίτερα όταν συνδέονται με το φυσικό περιβάλλον, την ιστορία της περιοχής και τη νέα αφήγηση της μετάβασης. Αυτοί οι τομείς δεν μπορούν να αποτελέσουν τον βασικό πυλώνα ανάπτυξης, αλλά μπορούν να συμπληρώσουν το αναπτυξιακό μίγμα και να ενισχύσουν την ποιότητα ζωής.

Συνολικά, οι ρεαλιστικές προοπτικές για τη Δυτική Μακεδονία βρίσκονται σε ένα πολυκεντρικό και διαφοροποιημένο μοντέλο ανάπτυξης, όπου η ενέργεια, η βιομηχανία, ο αγροδιατροφικός τομέας και η γνώση λειτουργούν συμπληρωματικά. Το ζητούμενο δεν είναι η γρήγορη αντικατάσταση του παρελθόντος, αλλά η σταδιακή οικοδόμηση μιας ανθεκτικής και κοινωνικά δίκαιης οικονομίας, με σαφή τοπικό αποτύπωμα.

Ο ρόλος του Πανεπιστημίου στη Δίκαιη Μετάβαση

Πώς μπορεί το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας να λειτουργήσει ως σημείο σύνδεσης ανάμεσα στην έρευνα, την τοπική κοινωνία και τη λήψη αποφάσεων;

Το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας μπορεί να λειτουργήσει ως ουσιαστικό σημείο σύνδεσης ανάμεσα στην έρευνα, την τοπική κοινωνία και τη λήψη αποφάσεων, ακριβώς επειδή συνδυάζει τρία κρίσιμα χαρακτηριστικά: επιστημονική εγκυρότητα, θεσμική ανεξαρτησία και χωρική εγγύτητα στη διαδικασία της μετάβασης.

Καταρχάς, το Πανεπιστήμιο έχει τη δυνατότητα να μετατρέπει την ακαδημαϊκή έρευνα σε χρήσιμη και εφαρμόσιμη γνώση για τους φορείς χάραξης πολιτικής. Μέσα από αναλύσεις δεδομένων, αξιολόγηση επιπτώσεων και ανάπτυξη δεικτών, μπορεί να υποστηρίξει τη λήψη αποφάσεων με τεκμηριωμένο τρόπο, περιορίζοντας τον κίνδυνο αποσπασματικών ή πολιτικά ευκαιριακών επιλογών. Σε αυτό το πλαίσιο, η έρευνα δεν λειτουργεί αποκομμένα, αλλά εντάσσεται σε έναν κύκλο συνεχούς ανατροφοδότησης με την πράξη.

Παράλληλα, το Πανεπιστήμιο μπορεί να λειτουργήσει ως ασφαλής χώρος διαλόγου. Η Δίκαιη Μετάβαση συνοδεύεται από αντικρουόμενα συμφέροντα, ανησυχίες και προσδοκίες. Ένα δημόσιο ακαδημαϊκό ίδρυμα μπορεί να φιλοξενήσει δομημένες διαδικασίες συμμετοχής (εργαστήρια, ανοιχτές συζητήσεις, ζωντανά εργαστήρια – living labs) όπου η τοπική κοινωνία, οι εργαζόμενοι και οι θεσμοί μπορούν να συνδιαμορφώσουν λύσεις με βάση δεδομένα και όχι μόνο εντυπώσεις.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι και ο ρόλος του Πανεπιστημίου ως ενδιάμεσου μηχανισμού μεταξύ τοπικού και υπερτοπικού επιπέδου. Μέσα από τη συμμετοχή του σε ευρωπαϊκά δίκτυα και θεσμικά όργανα, μεταφέρει έγκαιρα στη Δυτική Μακεδονία τις ευρωπαϊκές εξελίξεις και, ταυτόχρονα, διοχετεύει προς τα έξω τις τοπικές εμπειρίες και ανάγκες. Έτσι, η περιοχή δεν παραμένει απλός αποδέκτης πολιτικών, αλλά γίνεται ενεργός συνομιλητής στον ευρωπαϊκό διάλογο για τη μετάβαση.

Τέλος, το Πανεπιστήμιο μπορεί να ενισχύσει τη θεσμική μνήμη και συνέχεια της μετάβασης. Σε ένα περιβάλλον όπου οι πολιτικές και οι διοικήσεις αλλάζουν, η ύπαρξη ενός σταθερού επιστημονικού πυλώνα διασφαλίζει ότι η γνώση, τα δεδομένα και τα διδάγματα δεν χάνονται, αλλά αξιοποιούνται διαχρονικά. Με αυτόν τον τρόπο, το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας δεν λειτουργεί απλώς ως παρατηρητής, αλλά ως ενεργός διαμεσολαβητής γνώσης, κοινωνίας και πολιτικής, συμβάλλοντας σε μια Δίκαιη Μετάβαση με βάθος, συνέχεια και κοινωνική νομιμοποίηση.

Σε ποιους τομείς θεωρείτε ότι η συμβολή του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας είναι πιο κρίσιμη για τη Δίκαιη Μετάβαση;

Η συμβολή του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας στη Δίκαιη Μετάβαση είναι κρίσιμη σε ορισμένους κομβικούς τομείς, όπου η επιστημονική γνώση, η θεσμική συνέχεια και η τοπική κατανόηση δεν μπορούν να υποκατασταθούν ούτε από την αγορά ούτε από τη διοίκηση.

Πρώτος και πιο καθοριστικός τομέας είναι η τεκμηρίωση και αξιολόγηση των πολιτικών της μετάβασης. Το Πανεπιστήμιο μπορεί να παρακολουθεί συστηματικά τις κοινωνικές, οικονομικές και χωρικές επιπτώσεις των παρεμβάσεων, να αναδεικνύει αστοχίες και να προτείνει διορθωτικές κινήσεις. Χωρίς έναν τέτοιο μηχανισμό γνώσης, η Δίκαιη Μετάβαση κινδυνεύει να περιοριστεί σε μια λογική απορρόφησης πόρων, χωρίς ουσιαστικό κοινωνικό αποτύπωμα.

Δεύτερος κρίσιμος τομέας είναι η ανάπτυξη δεξιοτήτων και ανθρώπινου κεφαλαίου. Το Πανεπιστήμιο δεν καλείται απλώς να εκπαιδεύσει νέους αποφοίτους, αλλά να λειτουργήσει ως διαρκής φορέας επανακατάρτισης, αναβάθμισης δεξιοτήτων και δια βίου μάθησης, προσαρμοσμένης στις ανάγκες της μετάβασης. Αυτό αφορά τόσο τεχνικές δεξιότητες όσο και οριζόντιες ικανότητες που ενισχύουν την απασχολησιμότητα και την προσαρμοστικότητα των εργαζομένων.

Τρίτος τομέας είναι η υποστήριξη του στρατηγικού σχεδιασμού και της διακυβέρνησης. Η μετάβαση απαιτεί συντονισμό μεταξύ διαφορετικών πολιτικών, επιπέδων διοίκησης και τοπικών φορέων. Το Πανεπιστήμιο μπορεί να συμβάλει με εργαλεία ανάλυσης, σενάρια ανάπτυξης και μεθοδολογίες συμμετοχικού σχεδιασμού, ενισχύοντας τη συνοχή και τη μακροπρόθεσμη κατεύθυνση των παρεμβάσεων.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι επίσης ο ρόλος του Πανεπιστημίου ως κόμβου διασύνδεσης με την ευρωπαϊκή εμπειρία. Μέσα από τη συμμετοχή σε ευρωπαϊκά δίκτυα και θεσμούς, μεταφέρει στη Δυτική Μακεδονία γνώση αιχμής, αλλά και αναδεικνύει την περιοχή ως ενεργό πεδίο πολιτικής και έρευνας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αυτό ενισχύει τη θεσμική θέση της περιοχής και τη δυνατότητά της να επηρεάζει – και όχι απλώς να υιοθετεί – πολιτικές.

Τέλος, η συμβολή του Πανεπιστημίου είναι κρίσιμη στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής και της θεσμικής εμπιστοσύνης. Σε περιόδους βαθιάς αλλαγής, ένας δημόσιος ακαδημαϊκός θεσμός μπορεί να λειτουργήσει ως σταθερός, αξιόπιστος συνομιλητής, που ενισχύει τον διάλογο, αποφορτίζει εντάσεις και συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας κοινής αφήγησης για το μέλλον της περιοχής.

Συνολικά, η σημασία του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας δεν έγκειται σε έναν μεμονωμένο ρόλο, αλλά στη δυνατότητά του να λειτουργεί ως θεσμικός πυλώνας γνώσης, συνέχειας και κοινωνικής νομιμοποίησης της Δίκαιης Μετάβασης. Αυτό είναι και το σημείο στο οποίο η συμβολή του καθίσταται πραγματικά αναντικατάστατη.

TOGETHER X THE GREEN TANK

Σε αυτό το πεδίο παρεμβαίνει το The Green Tank, ένας ανεξάρτητος οργανισμός πολιτικής τεκμηρίωσης που δραστηριοποιείται στους τομείς της κλιματικής, ενεργειακής και περιβαλλοντικής πολιτικής, με σταθερή έμφαση στη Δίκαιη Μετάβαση.

Ο Νίκος Μάντζαρης, Partner & Senior Policy Analyst του The Green Tank, μιλά στο Together για το τι σημαίνει Δίκαιη Μετάβαση στην πράξη: πότε μια πολιτική μπορεί να θεωρηθεί επιτυχημένη, πού εντοπίζονται τα βασικά ελλείμματα στον σημερινό σχεδιασμό και γιατί η απουσία ουσιαστικής εμπλοκής των νέων υπονομεύει την ίδια τη μετάβαση. Χωρίς ωραιοποιήσεις αλλά και χωρίς μηδενισμό, αναδεικνύει τόσο τις καθυστερήσεις και τον συγκεντρωτισμό που χαρακτηρίζουν την εφαρμογή των πολιτικών, όσο και τις δυνατότητες που παραμένουν ανοιχτές, εφόσον οι νέοι αντιμετωπιστούν ως συνδιαμορφωτές και όχι ως παθητικοί ωφελούμενοι.

The Green Tank _ ρόλος & ταυτότητα

Ποιος είναι σήμερα ο βασικός ρόλος του Green Tank στον δημόσιο διάλογο για την κλιματική και ενεργειακή πολιτική;

Ο ρόλος μας είναι η κατάθεση καλά τεκμηριωμένων προτάσεων προς την Πολιτεία και σε όσους χαράσσουν πολιτική στους τομείς στους οποίους δραστηριοποιούμαστε, δηλαδή την ενεργειακή & κλιματική πολιτική, τη Δίκαιη Μετάβαση, τη Βιώσιμη Ανάπτυξη και την Προστασία της Βιοποικιλότητας,

Ποια είναι τα βασικά εργαλεία παρέμβασης του Green Tank στη χάραξη πολιτικής;

Οι αναλύσεις δεδομένων και οι προσομοιώσεις, οι εκθέσεις τεκμηρίωσης προτάσεων πολιτικής, η συμμετοχή σε δημόσιες διαβουλεύσεις στην Ελλάδα και στην ΕΕ-27, οι συναντήσεις με όσους χαράσσουν πολιτική στα πεδία της δράσης μας, σε ευρωπαϊκό, εθνικό και τοπικό επίπεδο, η συνεργασία με άλλες περιβαλλοντικές οργανώσεις και δεξαμενές σκέψης, καθώς και με επιστημονικούς και ερευνητικούς φορείς και ινστιτούτα, η αρθρογραφία και η εν γένει παρουσία σε Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας όπως η τηλεόραση και το ραδιόφωνο.

Γιατί η Δίκαιη Μετάβαση αποτελεί κεντρικό άξονα του έργου σας, ιδιαίτερα σε σχέση με τις λιγνιτικές περιοχές;

Από την αρχή της ενασχόλησής μας με την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης μέσω του περιορισμού της χρήσης ορυκτών καυσίμων, συνειδητοποιήσαμε ότι ένας τέτοιος περιορισμός θα έχει σημαντικές οικονομικές επιπτώσεις στις τοπικές κοινωνίες, ειδικά στις λιγνιτικές περιοχές, των οποίων η οικονομία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη λιγνιτική δραστηριότητα. Προκειμένου οι κοινωνίες των λιγνιτικών περιοχών να αποκτήσουν ένα ανθεκτικό δίχτυ προστασίας κατά την αναπόφευκτη διαδικασία της μετάβασης, καταστήσαμε τον αναπροσανατολισμό των τοπικών οικονομιών προς βιώσιμη κατεύθυνση, δηλαδή τη Δίκαιη Μετάβαση, κεντρικό πυλώνα του έργου μας.

Η έννοια της Δίκαιης Μετάβασης

Η «δίκαιη μετάβαση» έχει καθιερωθεί ως όρος. Ποιο είναι το ουσιαστικό της περιεχόμενο και πώς αποφεύγεται να μένει αφηρημένη έννοια;

Για να αποκτήσει ουσιαστικό περιεχόμενο ο όρος «Δίκαιη Μετάβαση» πρέπει να μεταφραστεί σε συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα και κυρίως μετρήσιμους στόχους για δημιουργία μόνιμων θέσεων εργασίας σε βιώσιμες οικονομικές δραστηριότητες, ενίσχυση τοπικού ΑΕΠ, συγκράτηση φυγής νέων, βελτίωση της ποιότητας της ατμόσφαιρας και των υδάτων, συμμετοχής των πολιτών στην ενεργειακή μετάβαση μέσω έργων αυτοπαραγωγής και ενεργειακές κοινότητες κ.α.

Υπάρχει απόσταση ανάμεσα στον πολιτικό σχεδιασμό και την εμπειρία των τοπικών κοινωνιών; Πού εντοπίζετε αυτή την απόσταση αλλά και πού βλέπετε σύγκλιση;

Αυτή είναι μια ερώτηση που πρέπει να απευθυνθεί περισσότερο σε κατοίκους των λιγνιτικών περιοχών. Ωστόσο η αίσθησή μου είναι ότι υπάρχει μεγάλη απόσταση. Ο βασικότερος λόγος είναι ο συγκεντρωτικός χαρακτήρας με τον οποίο όχι μόνο σχεδιάστηκε αλλά και υλοποιείται το Πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΠΔΑΜ) που δεν ενημερώνει και κυρίως δεν επιδιώκει να εμπλέξει μεγαλύτερο τμήμα των τοπικών κοινωνιών με πρώτους και βασικότερους τους νέους.

Πολιτικές επιλογές & συνέπειες

Πώς μπορεί να διασφαλιστεί ισορροπία ανάμεσα στον ρυθμό της μετάβασης και στις κοινωνικές αντοχές των περιοχών, χωρίς να χαθούν ευκαιρίες ανάπτυξης;

Με την ανάπτυξη νέων οικονομικών δραστηριοτήτων που θα υποκαταστήσουν τις θέσεις εργασίας, άμεσες και έμμεσες, που χάθηκαν και θα συνεχίσουν να χάνονται λόγω της απολιγνιτοποίησης. Εδώ ακριβώς καταγράφονται μεγάλες καθυστερήσεις. Η αποκατάσταση εδαφών που θα επιτρέψει σε εταιρείες να προχωρήσουν στην ανάπτυξη των δραστηριοτήτων τους, βρίσκονται ακόμα σε πολύ προκαταρκτικό στάδιο, ενώ η χρηματοδότηση έργων που θα μπορούσαν να προσφέρουν άμεση και ουσιαστική οικονομική ανακούφιση στα νοικοκυριά, όπως η συμμετοχή σε έργα αυτοπαραγωγής -είτε μεμονωμένα, είτε μέσω ενεργειακών κοινοτήτων- ή η αγορά και εγκατάσταση αντλιών θερμότητας, απέχουν ακόμα πολύ από την υλοποίηση.

Νέοι/ες και Δίκαιη Μετάβαση

Οι νέοι/ες παρουσιάζονται συχνά ως ωφελούμενοι της μετάβασης. Έχουν σήμερα ουσιαστικό ρόλο στη διαμόρφωσή της;

Υπάρχει εκπροσώπηση των νέων στην Επιτροπή Παρακολούθησης του ΠΔΑΜ 2021-27 μέσω του ΟΕΝΕΦ. Ωστόσο η διαβούλευση στο πλαίσιο της Επιτροπής Παρακολούθησης είναι πολύ περιορισμένη οπότε η δυνατότητα ουσιαστικών παρεμβάσεων σε αυτό το θεσμικό όργανο είναι αντιστοίχως περιορισμένη. Επίσης, έγιναν δύο ημερίδες της ΕΥΔΑΜ για τους νέους το 2024 στην Κοζάνη και τη Μεγαλόπολη αλλά η δράση δεν είχε συνέχεια, ούτε εξελίχθηκε σε κάποιο πρόγραμμα χρηματοδότησης επιχειρηματικών σχεδίων από νέους των λιγνιτικών περιοχών.

Οπότε η πραγματική συμμετοχή των νέων στη μετάβαση είναι πολύ περιορισμένη παρά το γεγονός ότι όλοι συμφωνούν πώς οι νέοι και η συγκράτηση της φυγής τους, είναι κεντρικό ζητούμενο της μετάβασης.

Ποιες πραγματικές επαγγελματικές ή κοινωνικές ευκαιρίες βλέπετε να ανοίγονται για τους νέους μέσα από τη μετάβαση;

Θεωρητικά πολλές είναι οι ευκαιρίες που ανοίγονται για τους νέους στις λιγνιτικές περιοχές. Με μία θεμελιώδη προϋπόθεση: ότι η ανάπτυξη των νέων οικονομικών δραστηριοτήτων που παρουσιάστηκαν το 2020-2021 στο Σχέδιο Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΣΔΑΜ ή Master Plan) θα μετουσιωθούν σε πράξη. Με βάση τη μέχρι σήμερα πορεία του ΠΔΑΜ και κυρίως την έλλειψη συμμετοχής όχι μόνο των νέων αλλά των τοπικών κοινωνιών στην ολότητά τους, στην υλοποίησή του, δυστυχώς κάτι τέτοιο δεν πρέπει να θεωρείται διόλου δεδομένο.

Τοπικές κοινωνίες & συμμετοχή

Τι σημαίνει στην πράξη ουσιαστική συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών και πώς μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο ενδυνάμωσης;

Σημαίνει αυξημένη εκπροσώπηση στο σύστημα διακυβέρνησης όσων πιο πολλών φορέων της τοπικής κοινωνίας. Σημαίνει διαρκή ενημέρωση διπλής κατεύθυνσης, από τις αρχές προς τις τοπικές κοινωνίες αλλά και τούμπαλιν. Σημαίνει συστηματική αλληλεπίδραση των αρχών που διαχειρίζονται τα σημαντικά κονδύλια της μετάβασης, με όλα τα «κύτταρα» των τοπικών κοινωνιών που γεννούν ιδέες για δράσεις και επιχειρηματικά σχέδια τα οποία μπορούν να δημιουργήσουν μόνιμες και βιώσιμες θέσεις εργασίας. Και φυσικά σημαίνει χρηματοδότηση αυτών των ιδεών, καινοτόμων και μη.

Πώς αξιολογείτε σήμερα το επίπεδο εμπιστοσύνης των τοπικών κοινωνιών απέναντι στον λόγο για τη Δίκαιη Μετάβαση;

Aν η ερώτηση αφορά το κατά πόσο οι τοπικές κοινωνίες έχουν πειστεί αν η απολιγνιτοποίηση είναι απαραίτητη, τότε επιτρέψτε μου να πω ότι η αναγκαιότητα της απολιγνιτοποίησης δεν αποτελεί θέμα άποψης αλλά αντικειμενική πραγματικότητα.  Με βάση την ευρωπαϊκή κλιματική και ενεργειακή πολιτική σε ισχύ, τα οικονομικά του λιγνίτη στην Ελλάδα είναι σε αδιέξοδο. Τονίζω την εθνική διάσταση διότι εξακολουθούν να υπάρχουν κάποιες λίγες φωνές που μιλούν για άλλες χώρες οι οποίες αργούν περισσότερο στη δική τους μετάβαση. Ξεχνούν ωστόσο ότι ο ελληνικός λιγνίτης έχει -με διαφορά- τη χειρότερη ποιότητα στην Ευρώπη και άρα είναι πολύ πιο ευάλωτος στις ευρωπαϊκές πολιτικές που έχουν οικονομικό πρόσημο.

Δημόσιος διάλογος & μέλλον

Ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε για τη μετάβαση είναι κατανοητός και ελκυστικός για τη νεολαία των λιγνιτικών περιοχών; Τι χρειάζεται να αλλάξει;

Διόλου ελκυστικός όχι μόνο για τους νέους αλλά και για κάθε «φυσιολογικό» άνθρωπο που δεν ασχολείται με χρηματοδοτικά προγράμματα, προσκλήσεις, εντάξεις, νομικές δεσμεύσεις, απορροφήσεις κονδυλίων ή δείκτες.

Σε ό,τι αφορά το τι χρειάζεται να αλλάξει, αν διάλεγα ένα, αυτό θα ήταν η πολιτική βούληση όχι μόνο σε εθνικό αλλά και σε τοπικό επίπεδο. Κι αυτό το λέω διότι δεν θεωρώ «πυρηνική φυσική» το να εξηγήσει κανείς με απλά λόγια στους πολίτες, και δη στους νέους, ότι υπάρχουν οι Χ ευκαιρίες ή να δημιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες ώστε να προτείνουν οι ίδιοι οι νέοι τις δικές τους ιδέες, τις οποίες, με τη βοήθεια ειδικών, να τις μετουσιώσουν σε τεχνικά άρτιες υποβολές προτάσεων με σοβαρές πιθανότητες επιτυχίας.

Ουσία και προοπτική

Ποια θετική αλλαγή θα θέλατε να θεωρείται δεδομένη αν επιστρέφαμε σε αυτή τη συζήτηση σε λίγα χρόνια;

Την αντικατάσταση της κατήφειας, της στενοχώριας, της αίσθησης εγκατάλειψης, και της πικρίας που εκφράζουν σήμερα οι νέοι στις λιγνιτικές περιοχές, από την αισιοδοξία που θα βασίζεται στις δικές τους συγκεκριμένες ιδέες και στις δυναμικές τους διεκδικήσεις.

Συναντηθήκαμε στον Δημοτικό Κήπο Κοζάνης και κάναμε μια χαλαρή αλλά ουσιαστική κουβέντα με τον Αντιπεριφερειάρχη Διαφάνειας, Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης και Ψηφιακού Μετασχηματισμού, Τάσο Ραφαηλίδη.

Πώς βλέπει το μέλλον της περιοχής, τι ακούει από τους νέους όταν τους συναντά και τι θα έκανε αν ήταν σήμερα 20 χρονών.

Ο Τάσος Ραφαηλίδης μοιράζεται  προσωπικές σκέψεις και βιώματα και στέλνει ένα μήνυμα σε κάθε νέο που προβληματίζεται με όσα αλλάζουν γύρω του.

«Δεν μπορεί να υπάρξει δίκαιη μετάβαση χωρίς ενεργό συμμετοχή της νέας γενιάς», τονίζει ο κ. Μητλιάγκας. «Γι’ αυτό και σχεδιάζουμε δράσεις που φέρνουν τα νέα παιδιά κοντά στην επιχειρηματικότητα, την καινοτομία και το όραμα του τόπου μας για το αύριο».

Πρόσφατα, το Επιμελητήριο Κοζάνης συμμετείχε στην εναρκτήρια εκδήλωση του έργου FOREA, ενός προγράμματος του Interreg Ελλάδας-Αλβανίας, που στοχεύει στην ενδυνάμωση νέων επιχειρηματιών και επιστημόνων. «Δεν θέλουμε άλλους επιστήμονες να φεύγουν από την περιοχή. Θέλουμε να μείνουν εδώ, να δημιουργήσουν εδώ, να φτιάξουν το μέλλον τους στον τόπο τους», επισημαίνει.

Ταυτόχρονα, το Επιμελητήριο συμμετέχει στο Περιφερειακό Συμβούλιο Έρευνας και Καινοτομίας και σε σημαντικές πρωτοβουλίες σχετικές με την αξιοποίηση των πόρων του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης. Όπως αναφέρει ο πρόεδρος, «προετοιμαζόμαστε για μια σειρά προσκλήσεων που θα αφορούν μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, startups και φορείς που θέλουν να επενδύσουν σε νέες τεχνολογίες, στην κυκλική οικονομία και στον πράσινο μετασχηματισμό».

Ερωτηθείς για τη σχέση με τους νέους επιχειρηματίες της περιοχής, ο Γιάννης Μητλιάγκας είναι ξεκάθαρος: «Η πόρτα του Επιμελητηρίου είναι ανοιχτή. Όχι μόνο για να τους καθοδηγήσει αλλά και για να ακούσει. Χρειαζόμαστε τις φρέσκες ιδέες τους, το πάθος τους, την τεχνογνωσία τους».

Στόχος του είναι το Επιμελητήριο να γίνει αληθινός καταλύτης στην τοπική ανάπτυξη: «Όχι γραφείο εξυπηρετήσεων, αλλά κόμβος ιδεών και πράξεων», όπως λέει χαρακτηριστικά.

Με τη νεολαία στο επίκεντρο της Δίκαιης Μετάβασης: Ο Γιάννης Μητλιάγκας απαντά
Ο Πρόεδρος του Επιμελητηρίου Κοζάνης μιλά για το ρόλο του φορέα, τις συνεργασίες, τις δυσκολίες αλλά και τις ευκαιρίες που ανοίγονται για τη νέα γενιά στην πορεία προς ένα νέο παραγωγικό μοντέλο για τη Δυτική Μακεδονία.

Ποιος είναι ο ρόλος του φορέα σας στη Δίκαιη Μετάβαση;
Αποτελεί φυσικό σύμμαχο και βασικό αποδέκτη του προγράμματος. Στο Επιμελητήριο Κοζάνης έχει καταρτιστεί ειδικό σχέδιο για το πλήθος και το μέγεθος των πρωτοβουλιών που πρέπει να προχωρήσουν.

Ποιες πρωτοβουλίες έχετε αναλάβει που αφορούν τη νεολαία;
Το Επιμελητήριο Κοζάνης έχει ένα από τα νεανικότερα Διοικητικά Συμβούλια στη χώρα, γεγονός που μεταφράζεται σε έντονη ευαισθησία στα ζητήματα της νέας γενιάς.
Αποκορύφωμα αποτελεί η πρόσφατη πρωτοβουλία ομάδας εργασίας μελών του Δ.Σ., με στόχο την καθιέρωση του Νομού Κοζάνης ως πρότυπου κέντρου βιώσιμης επιχειρηματικότητας, καινοτομίας και πράσινης ανάπτυξης στα Βαλκάνια, με συμμετοχή νέων από την Ελλάδα και το εξωτερικό.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η “είσοδός” μας στα σχολεία, που ξεκίνησε πιλοτικά το 2024 και αναμένεται να επεκταθεί την επόμενη χρονιά.

Με ποιους τρόπους δίνετε φωνή στους νέους; Πώς ενθαρρύνετε τη συμμετοχή τους;
Δημιουργώντας εκδηλώσεις, δίνοντας βήμα και λόγο σε κάθε νέα πρωτοβουλία και συμμετέχοντας σε δράσεις που ενισχύουν την παρουσία των νέων στην περιοχή.

Ποια εμπόδια θεωρείτε πως αποθαρρύνουν σήμερα τους νέους από το να μείνουν ή να δραστηριοποιηθούν στην περιοχή;
Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η έλλειψη θέσεων εργασίας και η διαρκής φυγή νεότερων ηλικιών. Η απουσία προοπτικής και οι περιορισμένες ευκαιρίες εξέλιξης δημιουργούν τάσεις φυγής και απομάκρυνσης από την περιοχή.

Αντιμετωπίζετε δυσκολίες στη συνεργασία σας με νέους;
Το αντίθετο. Οι νέοι προσφέρουν νέα οπτική και ενέργεια. Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της τωρινής διοίκησης είναι η συμμετοχή νέων ανθρώπων σε θέσεις-κλειδιά, κάτι που καθιστά τη συνεργασία ευκολότερη και δημιουργική.

Ποιες συνεργασίες θεωρείτε κρίσιμες για μια επιτυχημένη Δίκαιη Μετάβαση;
Το μοντέλο είναι η τετραπλή έλικα: Αυτοδιοίκηση, Πανεπιστήμια, Επιχειρήσεις, Κοινωνία των Πολιτών. Χρειάζεται περισσότερος χώρος για νέες ιδέες και πρωτοβουλίες, ακόμα κι αν φαντάζουν δύσκολες ή καινοτόμες.

Ποιες ευκαιρίες θεωρείτε πιο κρίσιμες αυτή τη στιγμή για τους νέους της περιοχής;
Η νέα ηγεσία της περιοχής, κοινωνικά και επιχειρηματικά, θα αναδειχθεί από όσους κατανοήσουν τις προκλήσεις και προσαρμοστούν στη νέα οικονομία.
Η σημερινή νεολαία αποτελεί τον καθρέφτη αυτής της αλλαγής.

Πώς θα θέλατε να είναι η περιοχή σας το 2030 και ποιο ρόλο θα έχει παίξει η νέα γενιά σε αυτό;
Η νέα γενιά έχει καθοριστικό ρόλο σε κοινωνικές, εργασιακές και επιχειρηματικές αλλαγές.
Η Δυτική Μακεδονία πρέπει να αναταχθεί με επίκεντρο τις ευκαιρίες για όλους.
Καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας, βασισμένες στην επιχειρηματικότητα, είναι το κλειδί για ένα βιώσιμο αύριο.

Ποιο είναι το προσωπικό σας όραμα για τη Δυτική Μακεδονία του 2030; Τι θα θέλατε να έχετε πετύχει ως φορέας μέχρι τότε;
Η Δυτική Μακεδονία πρέπει να έχει επανέλθει στον χάρτη ως success story και όχι ως παράδειγμα αποτυχίας.
Για το Επιμελητήριο, βασικές επιδιώξεις είναι:

– Δεκαπλασιασμός των πόρων του φορέα σε όλους τους τομείς
– Ανασύσταση των πρωτοβάθμιων σωματείων ως «ασπίδα τοπικής διεκδίκησης»
– Αξιοποίηση του νέου ανθρώπινου δυναμικού και στήριξη της καινοτομίας
– Διαρκής ανάληψη πρωτοβουλιών σε τοπικό και εθνικό επίπεδο
– Εκπαίδευση της νέας γενιάς και προώθηση της Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης

Πώς πιστεύετε ότι οι πολιτικές ή οι δράσεις σας γίνονται προσβάσιμες στους νέους; Χρησιμοποιείτε μέσα όπως social media, ανοιχτές διαβουλεύσεις, συνεργατικά εργαστήρια;
Καταβάλλουμε κάθε δυνατή προσπάθεια για να ενσωματώσουμε σύγχρονα εργαλεία διαβούλευσης και επικοινωνίας.
Μεταξύ άλλων, έχουμε προγραμματίσει ανασχεδιασμό της εταιρικής ταυτότητας ώστε να ενισχύσουμε τη σχέση μας με την τοπική κοινωνία — και ιδιαίτερα με τους νέους.

TOGETHER X GREEN TANK