Η μετάβαση των ευρωπαϊκών περιφερειών συχνά αποτυπώνεται μέσα από χάρτες, δείκτες και διαγράμματα. Περιοχές με υψηλή εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα, ενεργοβόρες βιομηχανίες και μονοδιάστατα παραγωγικά μοντέλα εμφανίζονται σε infographics ως «regions in transition». Πίσω όμως από αυτές τις απεικονίσεις βρίσκονται πραγματικοί τόποι, με ιστορία, μνήμη και ανθρώπους που καλούνται να επαναπροσδιορίσουν το μέλλον τους.

Τα ευρωπαϊκά εργαλεία οπτικοποίησης πολιτικής επιχειρούν να κάνουν ορατό το εύρος αυτής της αλλαγής. Δείχνουν πού συγκεντρώνεται το βάρος της μετάβασης, ποιες περιοχές επηρεάζονται περισσότερο και πού κατευθύνονται οι χρηματοδοτικοί πόροι. Όμως η ουσιαστική πρόκληση ξεκινά όταν αυτά τα δεδομένα συναντούν την τοπική καθημερινότητα.

Από τον ευρωπαϊκό σχεδιασμό στην περιφερειακή εμπειρία

Σε πολλές ευρωπαϊκές περιοχές, η μετάβαση δεν είναι απλώς μια τεχνική διαδικασία απεξάρτησης από τον άνθρακα. Είναι μια βαθιά κοινωνική και οικονομική αλλαγή, που αγγίζει την απασχόληση, την ταυτότητα των τόπων και τον τρόπο με τον οποίο οι κοινότητες αντιλαμβάνονται το μέλλον τους.

Οι πολιτικές μετάβασης καλούνται να απαντήσουν σε ερωτήματα που δεν χωρούν εύκολα σε πίνακες δεδομένων:
Τι σημαίνει αλλαγή μοντέλου για μια περιοχή που επί δεκαετίες στήριξε την εθνική ανάπτυξη;
Πώς μεταφράζονται οι επενδύσεις σε νέες ευκαιρίες για τους κατοίκους;
Και πώς χτίζεται εμπιστοσύνη σε περιόδους αβεβαιότητας;

Η σημασία των δεδομένων – και τα όριά τους

Οι ευρωπαϊκοί χάρτες και τα infographics έχουν αναμφίβολα αξία. Προσφέρουν συγκριτική εικόνα, ενισχύουν τη διαφάνεια και βοηθούν στη χάραξη στοχευμένων πολιτικών. Ωστόσο, δεν μπορούν από μόνοι τους να αποτυπώσουν την πολυπλοκότητα των τοπικών μεταβάσεων.

Η εμπειρία δείχνει ότι τα δεδομένα αποκτούν πραγματικό νόημα όταν συνδυάζονται με τοπική γνώση, κοινωνικό διάλογο και ενεργή συμμετοχή των φορέων και των πολιτών. Η μετάβαση δεν είναι μόνο ζήτημα χρηματοδότησης, αλλά και διαχείρισης της αλλαγής σε κοινωνικό επίπεδο.

Μια περιοχή που αναγνωρίζει τον εαυτό της στον χάρτη

Υπάρχουν περιφέρειες στην Ευρώπη που, κοιτώντας αυτούς τους χάρτες, αναγνωρίζουν άμεσα τον εαυτό τους. Περιοχές με ισχυρό ενεργειακό αποτύπωμα, με πόλεις και κοινότητες που διαμορφώθηκαν γύρω από τη βιομηχανία και την εξόρυξη, και που σήμερα βρίσκονται στο επίκεντρο του μετασχηματισμού.

Σε αυτές τις περιοχές, η μετάβαση δεν αφορά μόνο το «τι θα έρθει μετά», αλλά και το πώς διαχειρίζεται κανείς το παρελθόν. Η πρόκληση είναι να μετατραπεί η εμπειρία και η τεχνογνωσία δεκαετιών σε πλεονέκτημα για το νέο παραγωγικό μοντέλο, χωρίς να χαθεί η κοινωνική συνοχή.

Infographic: Περιφέρειες σε μετάβαση στην Ευρώπη

Coal Regions in Transition – Just Transition Fund
Το διαδραστικό infographic αποτυπώνει τις ευρωπαϊκές περιφέρειες που εξαρτώνται από τον άνθρακα και τη βαριά βιομηχανία και βρίσκονται σε διαδικασία μετάβασης, προσφέροντας μια συνολική εικόνα του γεωγραφικού και κοινωνικού αποτυπώματος της αλλαγής.

Πηγή: European Parliament – Think Tank
https://www.europarl.europa.eu/thinktank/infographics/JTF/index.html#/coal-regions-in-transition

Η Δυτική Μακεδονία ως μέρος μιας ευρωπαϊκής ιστορίας

Η Δυτική Μακεδονία εντάσσεται ακριβώς σε αυτό το ευρωπαϊκό τοπίο των περιφερειών σε μετάβαση. Όπως και άλλες περιοχές στην Ευρώπη, βιώνει ταυτόχρονα την ανάγκη οικονομικού μετασχηματισμού, κοινωνικής προσαρμογής και επαναπροσδιορισμού της αναπτυξιακής της ταυτότητας.

Η παρουσία της σε ευρωπαϊκούς χάρτες και εργαλεία πολιτικής δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική καταγραφή. Αποτελεί υπενθύμιση ότι η μετάβαση είναι κοινή ευρωπαϊκή πρόκληση, αλλά με έντονα τοπικά χαρακτηριστικά. Το στοίχημα για περιοχές όπως η Δυτική Μακεδονία είναι να αξιοποιήσουν τα διαθέσιμα εργαλεία όχι μόνο ως πηγές χρηματοδότησης, αλλά ως αφετηρία για ουσιαστικό διάλογο, σχεδιασμό και συμμετοχή της κοινωνίας.

Από την απεικόνιση στην πράξη

Οι χάρτες δείχνουν πού βρισκόμαστε. Η πράξη όμως καθορίζει πού πηγαίνουμε. Η επιτυχία της μετάβασης στις ευρωπαϊκές περιφέρειες –και στη Δυτική Μακεδονία– θα κριθεί από το κατά πόσο οι πολιτικές θα μπορέσουν να μετατραπούν σε καθημερινές, χειροπιαστές αλλαγές που δημιουργούν προοπτική και όχι απλώς διαχειρίζονται την απώλεια.

Η Ελλάδα αξιοποιεί τα έσοδα από το Ευρωπαϊκό Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (EU ETS) για να υποστηρίξει τη Δίκαιη Μετάβαση στις λιγνιτικές της περιοχές. Το νέο ντοκιμαντέρ του προγράμματος LIFE ETX φωτίζει πρωτοβουλίες που υλοποιούνται στη Δυτική Μακεδονία, αναδεικνύει τις απόψεις των κατοίκων και αξιολογεί τον βαθμό συμμετοχής των νέων στη μετάβαση αυτή.

Η πρόκληση της ανεργίας και η ανάγκη ενδυνάμωσης των νέων

Η Δυτική Μακεδονία, με επίκεντρο τις πόλεις της Κοζάνης και της Φλώρινας, ήταν ιστορικά εξαρτημένη από τον λιγνίτη. Σήμερα, καταγράφει τα υψηλότερα ποσοστά ανεργίας και ανεργίας των νέων μεταξύ όλων των λιγνιτικών περιοχών της Ε.Ε.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Σύλλογος Ενεργών Νέων Φλώρινας (OENEF) επιχειρεί να μετατρέψει την απογοήτευση σε δράση. Μέσω εκπαιδευτικών, επιμορφωτικών και διαπολιτισμικών προγραμμάτων που χρηματοδοτούνται από έσοδα του EU ETS, ο ΟΕΝΕΦ ενδυναμώνει τους νέους της περιοχής, αναπτύσσοντας τις δημιουργικές και κοινωνικές τους δεξιότητες.

Εκπαίδευση στην καθαρή ενέργεια και νέες δεξιότητες

Πάνω από 1.000 μαθητές έχουν ήδη επισκεφθεί το Κέντρο Εκπαίδευσης Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, μια πρωτοβουλία που διαχειρίζεται ο ΟΕΝΕΦ και χρηματοδοτείται από το EU ETS. Το Κέντρο παρουσιάζει τις ανανεώσιμες πηγές και την αποθήκευση ενέργειας ως τη βασική εναλλακτική λύση απέναντι στους ρυπογόνους λιγνιτικούς σταθμούς που σταδιακά απενεργοποιούνται.

Φωνές από τη Φλώρινα: Τι λένε οι νέοι και οι φορείς

«Ανακάλυψα την ικανότητά μου στην ομιλία μπροστά σε κοινό, γιατί πλέον μπορώ να μιλήσω για τη Δίκαιη Μετάβαση.»
— Ραφαηλία Γεωργία Στιούκη, μέλος ΟΕΝΕΦ

«Τα έσοδα του EU ETS πρέπει να διοχετεύονται κυρίως σε περιοχές που βιώνουν τις προκλήσεις της ενεργειακής μετάβασης. Με έναν τρόπο, αυτά τα χρήματα ανήκουν σε αυτές τις περιοχές, που εδώ και δεκαετίες ήταν η “ενεργειακή καρδιά” της χώρας.»
— Κωνσταντίνος Φιλιππίδης, Πρόεδρος ΟΕΝΕΦ

«Η Δίκαιη Μετάβαση πρέπει να δώσει προτεραιότητα στους νέους. Αυτοί είναι που θα ζήσουν εδώ κατά την περίοδο αυτής της μετάβασης.»
— Κωνσταντίνος Στεργίου, Αντιπρόεδρος ΟΕΝΕΦ

«Απομένει πολλή δουλειά, ειδικά για την πλήρη απεξάρτηση από τον άνθρακα. Αυτή η διαδικασία πρέπει να συμβαδίζει με μια δίκαιη μετάβαση για τους εργαζομένους. Τα έσοδα από το EU ETS μπορούν και πρέπει να χρησιμοποιηθούν για αυτόν τον σκοπό.»
— Sam Van den Plas, Διευθυντής Πολιτικής, Carbon Market Watch

«Βλέπουμε ότι πολλές ανάγκες των περιοχών, όπως η αποτροπή της φυγής των νέων, δεν καλύπτονται επαρκώς — παρά τις κάποιες επενδύσεις σε δράσεις για τη νέα γενιά.»
— Ιόλη Χριστοπούλου, Διευθύντρια Πολιτικής, The Green Tank

Το ντοκιμαντέρ αποτυπώνει την προσπάθεια να μετατραπεί το παρελθόν της εξάρτησης από τον λιγνίτη σε ένα βιώσιμο και συμμετοχικό μέλλον. Μέσα από την ενεργή συμμετοχή της νεολαίας, τις εκπαιδευτικές δομές και τη χρηματοδότηση από το EU ETS, η Δυτική Μακεδονία διαμορφώνει μια νέα ταυτότητα: από “ενεργειακή καρδιά” της χώρας, σε πρότυπο δίκαιης, πράσινης ανάπτυξης με πυρήνα τους νέους ανθρώπους.

Πηγή: etxtra.org

 Κύρια Σημεία της Έκθεσης

• Εστίαση στο EFFPO: Η εκδήλωση επικεντρώθηκε στην ανάγκη για μια δίκαιη και ισότιμη απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, λαμβάνοντας υπόψη τις κοινωνικές και διαγενεακές διαστάσεις της κλιματικής δικαιοσύνης.

• Συμμετοχή Νέων Ηγετών: Νέοι ακτιβιστές από όλο τον κόσμο, όπως η Hailey Campbell (Care About Climate), η Ayshka Najib (Fridays For Future MAPA) και η Dominique Baqueiro (Re-Earth Initiative), μοιράστηκαν τις εμπειρίες και τις προτάσεις τους για την επίτευξη του EFFPO.

• Διαδραστικές Συζητήσεις: Οι συμμετέχοντες συμμετείχαν σε ομάδες εργασίας για να συζητήσουν προκλήσεις και ευκαιρίες που αντιμετωπίζουν οι νέοι στην προώθηση της δίκαιης μετάβασης, καθώς και τρόπους ενίσχυσης της επιρροής τους στη διαμόρφωση πολιτικών.

• Παρουσίαση Πρωτοβουλιών: Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης, παρουσιάστηκαν παραδείγματα νεανικών πρωτοβουλιών που συμβάλλουν στην απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, όπως το πρόγραμμα “Fossil Free Universities”.

 Στόχοι και Προτεινόμενες Δράσεις

• Αλλαγή Αφήγησης: Προώθηση μιας νέας αφήγησης που αναγνωρίζει τη σημασία της δίκαιης απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα και ενδυναμώνει τη φωνή των νέων στον αγώνα για κλιματική δικαιοσύνη.

• Χαρτογράφηση Δράσεων: Καταγραφή και ανάδειξη των νεανικών πρωτοβουλιών που συμβάλλουν στην επίτευξη του EFFPO σε παγκόσμιο επίπεδο.

• Ενίσχυση Συμμετοχής: Προώθηση της ουσιαστικής συμμετοχής των νέων στη διαμόρφωση και υλοποίηση πολιτικών για τη δίκαιη μετάβαση, μέσω εκπαιδευτικών προγραμμάτων, κατάρτισης και ενδυνάμωσης δεξιοτήτων.

Μπορείτε να διαβάσετε το πλήρες έγγραφο της έκθεσης στον επίσημο ιστότοπο της UNFCCC:
Youth-led Initiatives and Demands for a Just Transition

Το βίντεο «Just Transition – Youth2030 Share a Message of Hope» δίνει φωνή στη νέα γενιά και καταγράφει προσωπικές μαρτυρίες από νέους ανθρώπους που μοιράζονται τις σκέψεις τους για τη Δίκαιη Μετάβαση. Ένα συγκινητικό και ειλικρινές μήνυμα για το πώς μπορούν οι τοπικές κοινωνίες να αλλάξουν όταν οι νέοι συμμετέχουν ενεργά και έχουν τον χώρο να εκφράσουν τις ιδέες τους.

Δείτε το βίντεο εδώ:

Η μετάβαση είναι και κοινωνική. Και οι νέοι είναι στο επίκεντρό της.

sustainable-energy-week.ec.europa.eu+5dx.doi.org+5just-transition.info+5

 Πλήρες κείμενο της έκθεσης (1η έκδοση – Μάιος 2022)

Μπορείτε να διαβάσετε την πλήρη έκθεση εδώ:
The State of Youth Engagement in the Implementation of the EU Just Transition Mechanism

Κύρια σημεία της έκθεσης

• Περιορισμένη συμμετοχή των νέων: Μόνο σε 7 από τα 12 κράτη μέλη που αναλύθηκαν υπήρξε κάποια μορφή εμπλοκής των νέων στη διαμόρφωση των TJTPs.  Generation Climate Europe

• Καθυστερημένη εμπλοκή: Στις περισσότερες περιπτώσεις, η συμμετοχή των νέων περιορίστηκε σε παροχή ανατροφοδότησης σε ήδη διαμορφωμένα σχέδια, μειώνοντας έτσι την επιρροή τους από την αρχή της διαδικασίας.

• Ανισότητες μεταξύ περιοχών: Η συμμετοχή των νέων ήταν πιο επιτυχής σε περιοχές όπου η τοπική κοινωνία των πολιτών είχε τη δυνατότητα να κινητοποιηθεί και να εκπροσωπήσει τη φωνή των νέων, δημιουργώντας έτσι ένα χάσμα με άλλες περιοχές με λιγότερους πόρους και δυνατότητες κινητοποίησης.

• Ανάγκη για εναρμόνιση: Η έκθεση τονίζει την ανάγκη για εναρμόνιση της συμμετοχής των νέων σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, ώστε η μετάβαση να είναι πραγματικά δίκαιη και να περιλαμβάνει τις φωνές των νέων σε όλα τα TJTPs.

Συγκεκριμένα παραδείγματα ανά χώρα

• Πολωνία (Ανατολική Wielkopolska): Παρατηρήθηκε ουσιαστική και συνεπής συμμετοχή των νέων στη διαμόρφωση του TJTP, με ενεργή εμπλοκή σε συναντήσεις και διαδικασίες ανατροφοδότησης.

• Ιταλία (Sulcis, Σαρδηνία): Η συμμετοχή των νέων ήταν ανύπαρκτη, καθώς οι τοπικές αρχές δεν προώθησαν διαδικασίες διαβούλευσης με τους νέους.

• Ολλανδία (Γκρόνινγκεν): Παρόλο που υπήρχε Συμβούλιο Νεολαίας, η συμμετοχή περιορίστηκε σε μια γενική δημόσια διαβούλευση, χωρίς ουσιαστική εμπλοκή στη διαμόρφωση του σχεδίου.

 Συστάσεις της έκθεσης

• Για τα κράτη μέλη της ΕΕ:

  • Ενσωμάτωση συγκεκριμένων σχεδίων για τη συμμετοχή των νέων στις ενότητες των TJTPs που αφορούν τη διακυβέρνηση και την παρακολούθηση της υλοποίησης.

  • Δημιουργία προγραμμάτων κατάρτισης για δημόσιους υπαλλήλους σχετικά με την εφαρμογή του “Toolkit for Youth Participation in the Just Transition Fund” της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

  • Συμπερίληψη εκπροσώπων της νεολαίας, επιλεγμένων με διαφανείς και περιεκτικές διαδικασίες, στους υπάρχοντες μηχανισμούς διακυβέρνησης.

  • Αφιέρωση συγκεκριμένου ποσοστού των έργων της φάσης υλοποίησης σε επιχειρηματικότητα νέων, πολιτικές δραστηριότητες συμμετοχής των νέων στη δίκαιη μετάβαση και εκπαιδευτικά προγράμματα.dx.doi.org+1European Commission+1

• Για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή:

  • Αξιολόγηση των εταιρικών σχέσεων που ορίζονται στα TJTPs και παροχή συστάσεων για τη βελτίωσή τους, συμπεριλαμβανομένων συγκεκριμένων μέτρων για την προώθηση της συμμετοχής των νέων.

  • Χρήση των υφιστάμενων μηχανισμών υποστήριξης για τις κρατικές αρχές, όπως η Πλατφόρμα Δίκαιης Μετάβασης και το Τεχνικό Μέσο Υποστήριξης, για την προώθηση της εφαρμογής του “Toolkit for Youth Participation in the JTF”.

  • Διασφάλιση πλήρους διαφάνειας της διαδικασίας δίκαιης μετάβασης, καθιστώντας δημόσια και εύκολα προσβάσιμα τα TJTPs των κρατών μελών, καθώς και τα κριτήρια έγκρισης και τις ατομικές αξιολογήσεις κάθε σχεδίου.dx.doi.org

]]>