Ο Λευτέρης Τοπάλογλου, Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Χημικών Μηχανικών της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, με αντικείμενο τις Πολιτικές Ενεργειακής Μετάβασης και Αναπτυξιακού Μετασχηματισμού, βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της συζήτησης. Από τον Μάιο του 2023 είναι Διευθυντής του Ινστιτούτου Ενεργειακής Ανάπτυξης & Μετάβασης στη Μεταλιγνιτική Εποχή του ΠΑΚΕΚ ΤΗΜΕΝΟΣ και επικεφαλής του Εργαστηρίου ENTRA Lab.

Με αφετηρία τόσο τη θεωρητική γνώση όσο και τη βιωματική εμπλοκή του στον μετασχηματισμό της περιοχής, φωτίζει τη Δίκαιη Μετάβαση ως μια κοινωνική και αναπτυξιακή στρατηγική, στενά συνδεδεμένη με τον τόπο και τους ανθρώπους του.

Παρατηρητήριο Δίκαιης Μετάβασης & εικόνα της περιοχής

Ως Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας και επιστημονικά υπεύθυνος του Παραρτήματος Παρατηρητηρίου Μετάβασης για τη Δυτική Μακεδονία, ποια εικόνα σχηματίζεται σήμερα για τη Δυτική Μακεδονία; Τι σας προβληματίζει και τι σας δίνει αισιοδοξία;

Η εικόνα που αναδύεται σήμερα για τη Δυτική Μακεδονία είναι πολύπλευρη και αντιφατική, όπως συμβαίνει σε όλες τις ευρωπαϊκές περιφέρειες που βιώνουν μια βαθιά διαρθρωτική μετάβαση. Από τη μία πλευρά, η περιοχή βρίσκεται ακόμη σε μια φάση κοινωνικοοικονομικής απορρύθμισης, με εμφανείς πιέσεις στην απασχόληση, στη δημογραφική δυναμική και στη συνοχή των τοπικών οικονομιών. Η ταχύτητα της απολιγνιτοποίησης, σε συνδυασμό με τη χρονική υστέρηση ωρίμανσης εναλλακτικών παραγωγικών δραστηριοτήτων, δημιουργεί εύλογες ανησυχίες για τη βιωσιμότητα της μετάβασης, εάν αυτή παραμείνει μονοδιάστατη ή αποσπασματική.

Αυτό που με προβληματίζει περισσότερο δεν είναι μόνο τα μακροοικονομικά μεγέθη, αλλά κυρίως ο κίνδυνος μιας μετάβασης που θα περιοριστεί σε επενδυτικούς δείκτες και απορροφήσεις πόρων, χωρίς να ενσωματώνει ουσιαστικά τις τοπικές ανάγκες, τις δεξιότητες του ανθρώπινου δυναμικού και τη χωρική ιδιαιτερότητα της περιοχής. Η Δίκαιη Μετάβαση δεν μπορεί να είναι απλώς μια τεχνική άσκηση∙ είναι πρωτίστως μια κοινωνική και θεσμική διαδικασία, που απαιτεί χρόνο, συντονισμό και εμπιστοσύνη.

Ταυτόχρονα, υπάρχουν στοιχεία που μου δίνουν βάσιμη αισιοδοξία. Πρώτον, η Δυτική Μακεδονία διαθέτει πλέον μια άνευ προηγουμένου συγκέντρωση γνώσης, δεδομένων και χρηματοδοτικών εργαλείων, μέσα από εθνικές και ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες για τη Δίκαιη Μετάβαση. Δεύτερον, παρατηρείται μια σταδιακή ωρίμανση στον δημόσιο διάλογο: περισσότεροι τοπικοί φορείς αντιλαμβάνονται ότι η μετάβαση δεν είναι ένα «έργο υποδομής», αλλά μια μακρόπνοη αναπτυξιακή στρατηγική.

Ιδιαίτερα ενθαρρυντική είναι η ενεργοποίηση νέων ανθρώπων, ερευνητών και επαγγελματιών, που επιλέγουν να παραμείνουν ή να επιστρέψουν στην περιοχή, εφόσον δημιουργηθούν οι κατάλληλες προϋποθέσεις. Εκεί ακριβώς εστιάζει και ο ρόλος του Τοπικού Παρατηρητηρίου: στη συστηματική παρακολούθηση της μετάβασης, στην τεκμηριωμένη αποτίμηση των πολιτικών και στη γεφύρωση της έρευνας με τη λήψη αποφάσεων, ώστε η Δυτική Μακεδονία να μην αποτελέσει απλώς ένα «παράδειγμα απολιγνιτοποίησης», αλλά ένα ευρωπαϊκό παράδειγμα δίκαιης και ανθεκτικής περιφερειακής ανασυγκρότησης.

Πανεπιστήμιο, δεδομένα και τεκμηρίωση πολιτικών

Πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας στη συλλογή, ανάλυση και ερμηνεία των δεδομένων που αφορούν τη Δίκαιη Μετάβαση της περιοχής;

Ο ρόλος του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας στη συλλογή, ανάλυση και ερμηνεία των δεδομένων που αφορούν τη Δίκαιη Μετάβαση είναι καθοριστικός και πολυεπίπεδος, και αποτελεί έναν από τους λίγους θεσμούς που μπορούν να εγγυηθούν επιστημονική εγκυρότητα, θεσμική συνέχεια και τοπική ενσωμάτωση της γνώσης.

Καταρχάς, το Πανεπιστήμιο λειτουργεί ως ουδέτερος και αξιόπιστος κόμβος δεδομένων. Σε μια περίοδο όπου η μετάβαση συνοδεύεται από μεγάλο όγκο πληροφοριών, κοινωνικών, οικονομικών, περιβαλλοντικών και χωρικών, είναι κρίσιμο να υπάρχει ένας φορέας που να μπορεί όχι μόνο να τα συλλέγει, αλλά κυρίως να τα φιλτράρει, να τα συσχετίζει και να τα ερμηνεύει με επιστημονικούς όρους. Η αξία δεν βρίσκεται στα ίδια τα δεδομένα, αλλά στη δυνατότητα να μετατρέπονται σε τεκμηριωμένη γνώση για τη λήψη αποφάσεων.

Δεύτερον, το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας διαθέτει ένα μοναδικό πλεονέκτημα: βρίσκεται εντός της μετάβασης. Δεν παρατηρεί την περιοχή εξ αποστάσεως, αλλά συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία, με συνεχή επαφή με την τοπική κοινωνία, τους θεσμούς, τους εργαζόμενους και τις επιχειρήσεις. Αυτό επιτρέπει την παραγωγή χωρικά και κοινωνικά ευαίσθητων αναλύσεων, που λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαιτερότητες της περιοχής και αποφεύγουν γενικεύσεις.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι και ο ρόλος του Πανεπιστημίου στη γεφύρωση διαφορετικών τύπων γνώσης: ποσοτικών δεδομένων, ποιοτικών ευρημάτων και πολιτικών εργαλείων. Αυτή η συνθετική προσέγγιση είναι απαραίτητη ώστε η Δίκαιη Μετάβαση να μη μετριέται μόνο με οικονομικούς δείκτες, αλλά και με όρους κοινωνικής συνοχής, θεσμικής ικανότητας και μακροπρόθεσμης ανθεκτικότητας.

Τέλος, το Πανεπιστήμιο μπορεί  και οφείλει  να λειτουργεί ως μεταφραστής της γνώσης: να μετατρέπει τα επιστημονικά αποτελέσματα σε εργαλεία χρήσιμα για την αυτοδιοίκηση, τη δημόσια διοίκηση και τους κοινωνικούς εταίρους. Με αυτόν τον τρόπο, η έρευνα γίνεται αναπόσπαστο μέρος της στρατηγικής για μια πραγματικά δίκαιη και βιώσιμη μετάβαση.

Έρευνα, γνώση και ευρωπαϊκή εμπειρία

Πώς αξιοποιείται η ερευνητική σας εμπειρία σε ευρωπαϊκά προγράμματα και δίκτυα μέσα από το Πανεπιστήμιο προς όφελος της τοπικής κοινωνίας;

Η αξιοποίηση της ερευνητικής μου εμπειρίας σε ευρωπαϊκά προγράμματα και θεματικά δίκτυα, μέσα από το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, ακολουθεί μια σαφή λογική διασύνδεσης της ευρωπαϊκής γνώσης με τις πραγματικές ανάγκες της περιοχής. Η συμμετοχή σε ευρωπαϊκά σχήματα δεν αντιμετωπίζεται ως αυτοσκοπός, αλλά ως εργαλείο για τη μεταφορά τεχνογνωσίας, μεθοδολογιών και πολιτικών εργαλείων σε τοπικό επίπεδο.

Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία έχει η συμμετοχή μου ως ένα από τα 14 μέλη του Academic Sounding Board που συνέστησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (DG Regio), στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Cohesion for Transition (C4T). Το συγκεκριμένο δίκτυο συγκροτήθηκε από ακαδημαϊκούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης που ασχολούνται συστηματικά με τα ζητήματα της δίκαιης μετάβασης, με στόχο να υποστηρίξει επιστημονικά τη διαμόρφωση και την αξιολόγηση των πολιτικών συνοχής σε περιοχές υπό διαρθρωτικό μετασχηματισμό.

Η εμπειρία αυτή επιτρέπει στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας να βρίσκεται σε άμεση επαφή με τις ευρωπαϊκές συζητήσεις αιχμής, όχι εκ των υστέρων, αλλά κατά το στάδιο της διαμόρφωσης των πολιτικών. Έτσι, ζητήματα όπως η αποτίμηση των κοινωνικών επιπτώσεων, η χωρική δικαιοσύνη, οι δυναμικές στην αγορά εργασίας και η σύνδεση των επενδύσεων με την απασχόληση, μεταφέρονται έγκαιρα και τεκμηριωμένα στον δημόσιο διάλογο της Δυτικής Μακεδονίας.

Παράλληλα, η συμμετοχή μέσω του Εργαστηρίου ENTRA Lab του Πανεπιστημίου σε ευρωπαϊκά έργα και δίκτυα (Interreg, Horizon Europe, Erasmus+ κ.λπ.) λειτουργεί ως εργαστήριο πολιτικής για την περιοχή. Μέσα από συγκριτικές αναλύσεις με άλλες μεταλιγνιτικές περιφέρειες της Ευρώπης, το Πανεπιστήμιο συμβάλλει στην ανάπτυξη προσαρμοσμένων εργαλείων στρατηγικού σχεδιασμού, αποφεύγοντας την άκριτη μεταφορά «καλών πρακτικών» που δεν ανταποκρίνονται στα τοπικά χαρακτηριστικά.

Τελικά, η ευρωπαϊκή ερευνητική εμπειρία αποκτά ουσιαστικό νόημα όταν μεταφράζεται σε τοπική γνώση, θεσμική ικανότητα και καλύτερη λήψη αποφάσεων. Αυτός είναι και ο ρόλος που επιδιώκουμε: το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας να λειτουργεί ως ενεργός κόμβος ανάμεσα στην ευρωπαϊκή πολιτική σκέψη και την καθημερινή πραγματικότητα της μετάβασης, προς όφελος της τοπικής κοινωνίας και της μακροπρόθεσμης ανθεκτικότητας της περιοχής.

Υπάρχουν παραδείγματα από άλλες ευρωπαϊκές περιοχές που θεωρείτε πιο κοντά στα δεδομένα της Δυτικής Μακεδονίας και θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως χρήσιμα σημεία αναφοράς;

Ναι, υπάρχουν ορισμένες ευρωπαϊκές περιφέρειες που, παρά τις επιμέρους διαφορές τους, παρουσιάζουν ουσιαστικές αναλογίες με τη Δυτική Μακεδονία και μπορούν να λειτουργήσουν ως χρήσιμα σημεία αναφοράς, όχι ως πρότυπα προς αντιγραφή, αλλά ως πεδία μάθησης.

Ένα πρώτο παράδειγμα είναι η Σιλεσία στην Πολωνία. Πρόκειται για μια περιοχή με μακρά εξάρτηση από τον άνθρακα, ισχυρή βιομηχανική ταυτότητα και έντονες κοινωνικές προσδοκίες γύρω από τη μετάβαση. Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία για τη Δυτική Μακεδονία είναι ο τρόπος με τον οποίο η Σιλεσία επένδυσε στη σταδιακή μετάβαση, στη σύνδεση των πολιτικών απασχόλησης με τον χωρικό σχεδιασμό και στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής, ακόμη και όταν οι οικονομικοί δείκτες δεν ήταν άμεσα θετικοί.

Αντίστοιχα, οι Αστουρίες στην Ισπανία προσφέρουν ένα πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα, ιδιαίτερα ως προς τη διαχείριση της κοινωνικής διάστασης της μετάβασης. Εκεί, η έμφαση δόθηκε όχι μόνο στις νέες επενδύσεις, αλλά και στην ενεργή εμπλοκή των τοπικών κοινωνιών, των εργαζομένων και των συνδικάτων στον σχεδιασμό της επόμενης ημέρας. Για τη Δυτική Μακεδονία, αυτό αναδεικνύει τη σημασία της κοινωνικής συναίνεσης και της θεσμικής εμπιστοσύνης ως βασικών προϋποθέσεων για μια βιώσιμη μετάβαση.

Ένα τρίτο παράδειγμα είναι η περιοχή της Λάουζιτς (Lausitz) στη Γερμανία. Εκεί, η μετάβαση αντιμετωπίστηκε ως μακροχρόνιο εθνικό και περιφερειακό σχέδιο, με σαφή χρονικό ορίζοντα, σταθερούς πόρους και ισχυρή διακυβέρνηση. Το κρίσιμο μάθημα για τη Δυτική Μακεδονία δεν αφορά μόνο το ύψος των επενδύσεων, αλλά κυρίως τη συνέχεια των πολιτικών και τον συντονισμό μεταξύ διαφορετικών επιπέδων διοίκησης, κάτι που συχνά απουσιάζει σε πιο αποσπασματικές προσεγγίσεις.

Κοινό στοιχείο όλων αυτών των περιπτώσεων είναι ότι η μετάβαση δεν αντιμετωπίστηκε ως ένα τεχνικό έργο ταχείας υλοποίησης, αλλά ως μια κοινωνικο-χωρική διαδικασία μετασχηματισμού. Αυτό είναι και το βασικό δίδαγμα για τη Δυτική Μακεδονία: οι ευρωπαϊκές εμπειρίες είναι πολύτιμες όταν μας βοηθούν να σχεδιάσουμε ρεαλιστικές, δίκαιες και προσαρμοσμένες πολιτικές, που λαμβάνουν υπόψη την ιστορία, τους ανθρώπους και τις πραγματικές δυνατότητες της περιοχής.

Η Στάρα Ζαγόρα στη Βουλγαρία, από την άλλη πλευρά, παρουσιάζει σαφείς αναλογίες με τη Δυτική Μακεδονία: έντονη εξάρτηση από τον λιγνίτη, υψηλή συγκέντρωση θέσεων εργασίας στον ενεργειακό τομέα και περιορισμένη διαφοροποίηση της τοπικής οικονομίας. Αυτό που την καθιστά κρίσιμη περίπτωση αναφοράς είναι ότι, παρά τη διαθεσιμότητα πόρων και το θεσμικό πλαίσιο της μετάβασης, η διαδικασία αντιμετώπισε σοβαρές δυσκολίες εφαρμογής.

Ακριβώς γι’ αυτό, η Στάρα Ζαγόρα μάς υπενθυμίζει ότι η Δίκαιη Μετάβαση δεν κρίνεται μόνο από το πόσοι πόροι διατίθενται, αλλά από το πώς, πότε και με ποιους όρους αυτοί μετατρέπονται σε τοπική αξία. Για τη Δυτική Μακεδονία, η σύγκριση αυτή ενισχύει την ανάγκη για ισχυρή διακυβέρνηση, ουσιαστική συμμετοχή της κοινωνίας και συνεχή αξιολόγηση των πολιτικών, ώστε να αποφευχθούν παγίδες που έχουν ήδη φανεί αλλού στην Ευρώπη.

Ανάπτυξη, απασχόληση και τοπική ετοιμότητα

Πού εντοπίζετε σήμερα τις βασικές προκλήσεις αλλά και τις δυνατότητες για βιώσιμη ανάπτυξη και απασχόληση στην περιοχή;

Οι βασικές προκλήσεις και δυνατότητες για βιώσιμη ανάπτυξη και απασχόληση στη Δυτική Μακεδονία συνυπάρχουν σήμερα με έναν έντονα μεταβατικό και ασταθή τρόπο, γεγονός που καθιστά αναγκαία μια συνολική και ρεαλιστική προσέγγιση.

Από την πλευρά των προκλήσεων, το πιο κρίσιμο ζήτημα είναι το χρονικό κενό μεταξύ απώλειας θέσεων εργασίας και δημιουργίας νέων. Η απολιγνιτοποίηση υπήρξε ταχεία, ενώ η ωρίμανση νέων παραγωγικών δραστηριοτήτων απαιτεί χρόνο, δεξιότητες και θεσμική ετοιμότητα. Αυτό δημιουργεί πιέσεις στην τοπική αγορά εργασίας, ιδιαίτερα για εργαζόμενους με εξειδικευμένες δεξιότητες στον ενεργειακό τομέα, οι οποίοι δυσκολεύονται να επανατοποθετηθούν άμεσα σε νέους κλάδους. Παράλληλα, η δημογραφική συρρίκνωση και η φυγή νέων επιβαρύνουν περαιτέρω τη βιωσιμότητα της τοπικής οικονομίας.

Μια δεύτερη πρόκληση αφορά τη δομή της τοπικής επιχειρηματικότητας. Η Δυτική Μακεδονία χαρακτηρίζεται από μικρές και πολύ μικρές επιχειρήσεις, οι οποίες συχνά δεν διαθέτουν την απαιτούμενη κεφαλαιακή βάση ή την τεχνογνωσία για να επενδύσουν σε καινοτομία, εξωστρέφεια και πράσινες τεχνολογίες. Χωρίς στοχευμένη υποστήριξη, υπάρχει ο κίνδυνος οι μεγάλες επενδύσεις της μετάβασης να μην ενσωματωθούν ουσιαστικά στην τοπική οικονομία.

Ταυτόχρονα, όμως, οι δυνατότητες είναι υπαρκτές και σημαντικές. Η περιοχή διαθέτει ισχυρό ενεργειακό και βιομηχανικό υπόβαθρο, το οποίο μπορεί να αποτελέσει βάση για νέες δραστηριότητες σε τομείς όπως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η ενεργειακή αποθήκευση, η κυκλική οικονομία και η πράσινη βιομηχανία. Επιπλέον, ο αγροδιατροφικός τομέας, εφόσον συνδεθεί με την καινοτομία, την ποιότητα και τη μεταποίηση, μπορεί να δημιουργήσει σταθερές θέσεις εργασίας με τοπικό αποτύπωμα.

Ιδιαίτερη δυναμική παρουσιάζουν επίσης τομείς που συνδέονται με τη γνώση και τις υπηρεσίες, όπως η έρευνα, η εκπαίδευση, η τεχνική υποστήριξη έργων μετάβασης και οι ψηφιακές εφαρμογές. Σε αυτό το πεδίο, το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης, ενισχύοντας δεξιότητες, στηρίζοντας την καινοτομία και δημιουργώντας γέφυρες ανάμεσα στην εκπαίδευση και την αγορά εργασίας.

Συνολικά, η βιώσιμη ανάπτυξη και η απασχόληση στη Δυτική Μακεδονία δεν θα προκύψουν από μία και μόνο «μεγάλη λύση», αλλά από τον συνδυασμό στοχευμένων επενδύσεων, αναβάθμισης δεξιοτήτων και ισχυρής τοπικής διακυβέρνησης. Το κρίσιμο ζητούμενο είναι οι νέες θέσεις εργασίας να είναι ποιοτικές, ανθεκτικές και κοινωνικά δίκαιες, ώστε η μετάβαση να γίνει πραγματικά ευκαιρία και όχι απλώς διαχείριση μιας απώλειας.

Πώς αξιολογείτε την ετοιμότητα των τοπικών φορέων να συνεργαστούν με το Πανεπιστήμιο και να αξιοποιήσουν τα εργαλεία και τους πόρους της μετάβασης;

Η ετοιμότητα των τοπικών φορέων να συνεργαστούν με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας και να αξιοποιήσουν τα εργαλεία και τους πόρους της μετάβασης βρίσκεται σήμερα σε ένα ενδιάμεσο και άνισο στάδιο ωρίμανσης. Δεν πρόκειται για μια ομοιογενή εικόνα∙ συνυπάρχουν περιπτώσεις ουσιαστικής συνεργασίας με περιπτώσεις δισταγμού ή περιορισμένης αξιοποίησης των διαθέσιμων δυνατοτήτων.

Από τη μία πλευρά, διαπιστώνεται αυξανόμενη αναγνώριση του ρόλου του Πανεπιστημίου ως στρατηγικού εταίρου. Ορισμένοι φορείς της αυτοδιοίκησης, αναπτυξιακοί οργανισμοί και υπηρεσίες αντιλαμβάνονται πλέον ότι η μετάβαση απαιτεί τεκμηρίωση, δεδομένα και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, και όχι μόνο διαχειριστικές λύσεις βραχυπρόθεσμου χαρακτήρα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η συνεργασία με το Πανεπιστήμιο αξιοποιείται για ανάλυση επιπτώσεων, σχεδιασμό παρεμβάσεων και υποστήριξη ωρίμανσης έργων.

Ταυτόχρονα, όμως, παραμένουν δομικές αδυναμίες που περιορίζουν την πλήρη αξιοποίηση αυτής της συνεργασίας. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι τοπικοί φορείς λειτουργούν υπό έντονη πίεση χρόνου και απορρόφησης πόρων, γεγονός που ευνοεί αποσπασματικές επιλογές εις βάρος πιο σύνθετων, τεκμηριωμένων προσεγγίσεων. Επιπλέον, υπάρχουν ακόμη ελλείψεις σε θεσμική ικανότητα, εξειδικευμένο προσωπικό και μηχανισμούς συντονισμού, που δυσκολεύουν τη συστηματική συνεργασία με ακαδημαϊκά ιδρύματα.

Σε αυτό το περιβάλλον, το Πανεπιστήμιο μπορεί να διαδραματίσει έναν διευρυμένο ρόλο υποστήριξης, όχι μόνο ως πάροχος γνώσης, αλλά και ως ενδιάμεσος μηχανισμός που βοηθά τους τοπικούς φορείς να κατανοήσουν, να προσαρμόσουν και να αξιοποιήσουν τα εργαλεία της μετάβασης. Αυτό προϋποθέτει όμως και από την πλευρά των φορέων μια μετατόπιση κουλτούρας: από τη λογική της απλής ανάθεσης προς τη λογική της συνδιαμόρφωσης και της μακροχρόνιας συνεργασίας.

Συνολικά, θα έλεγα ότι η ετοιμότητα υπάρχει, αλλά δεν είναι ακόμη ομοιόμορφη ούτε πλήρως ενεργοποιημένη. Η πρόκληση για το επόμενο διάστημα είναι να μετατραπεί αυτή η μερική ετοιμότητα σε σταθερές συνεργασίες με θεσμικό βάθος, ώστε οι πόροι της μετάβασης να αξιοποιηθούν με τρόπο στρατηγικό, διαφανή και με πραγματικό όφελος για την τοπική κοινωνία.

Άνθρωποι, δεξιότητες και νέες προοπτικές

Ποιες δεξιότητες θεωρείτε ότι μπορούν να ενισχυθούν μέσα από τον ρόλο του Πανεπιστημίου, ώστε οι κάτοικοι και οι εργαζόμενοι της περιοχής να ανταποκριθούν στη νέα πραγματικότητα;

Οι δεξιότητες που χρειάζεται να ενισχυθούν στη Δυτική Μακεδονία, ώστε οι κάτοικοι και οι εργαζόμενοι να ανταποκριθούν στη νέα πραγματικότητα της μετάβασης, δεν περιορίζονται σε στενά τεχνικά αντικείμενα. Αντίθετα, αφορούν ένα ευρύτερο και συνδυαστικό φάσμα γνώσεων, στο οποίο το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας μπορεί να διαδραματίσει καταλυτικό ρόλο.

Σε πρώτο επίπεδο, είναι κρίσιμη η ενίσχυση τεχνικών και επαγγελματικών δεξιοτήτων που συνδέονται άμεσα με τη νέα παραγωγική βάση της περιοχής. Αυτό περιλαμβάνει δεξιότητες στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, την ενεργειακή αποδοτικότητα, την αποθήκευση ενέργειας, την κυκλική οικονομία και τις πράσινες τεχνολογίες. Ωστόσο, η εμπειρία από άλλες ευρωπαϊκές περιοχές δείχνει ότι αυτές οι δεξιότητες αποδίδουν μόνο όταν συνοδεύονται από συνεχή αναβάθμιση και προσαρμογή στις ανάγκες της αγοράς εργασίας.

Εξίσου σημαντικές είναι οι οριζόντιες και μεταβιβάσιμες δεξιότητες. Η ικανότητα ανάλυσης δεδομένων, η ψηφιακή επάρκεια, η διαχείριση έργων, η κατανόηση κανονιστικών πλαισίων και η βασική γνώση χρηματοδοτικών εργαλείων της ΕΕ είναι δεξιότητες που επιτρέπουν στους εργαζόμενους και στους τοπικούς φορείς να συμμετέχουν ενεργά στη μετάβαση, αντί να την παρακολουθούν παθητικά. Σε αυτό το πεδίο, το Πανεπιστήμιο μπορεί να προσφέρει ευέλικτα μεταπτυχιακά προγράμματα ή προγράμματα κατάρτισης και επανακατάρτισης, προσαρμοσμένα σε διαφορετικές ηλικιακές και επαγγελματικές ομάδες.

Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί και στις δεξιότητες στρατηγικής σκέψης και προσαρμοστικότητας. Η μετάβαση δημιουργεί ένα περιβάλλον αβεβαιότητας, στο οποίο η ικανότητα κατανόησης αλλαγών, λήψης αποφάσεων και συνεργασίας σε διεπιστημονικά σχήματα είναι καθοριστική. Το Πανεπιστήμιο μπορεί να καλλιεργήσει αυτές τις δεξιότητες μέσα από διεπιστημονικά προγράμματα, εργαστήρια πολιτικής και ζωντανά εργαστήρια (living labs) που συνδέουν τη θεωρία με πραγματικά τοπικά προβλήματα.

Τέλος, δεν πρέπει να υποτιμάται η σημασία των κοινωνικών και συμμετοχικών δεξιοτήτων. Η Δίκαιη Μετάβαση απαιτεί διάλογο, συνεργασία και κοινωνική κατανόηση. Δεξιότητες όπως η διαμεσολάβηση, η συμμετοχική λήψη αποφάσεων και η επικοινωνία μεταξύ διαφορετικών ομάδων μπορούν να ενισχυθούν μέσα από τον ρόλο του Πανεπιστημίου, συμβάλλοντας όχι μόνο στην απασχολησιμότητα, αλλά και στη συνοχή της τοπικής κοινωνίας.

Συνολικά, ο στόχος δεν είναι απλώς η παραγωγή νέων ειδικοτήτων, αλλά η δημιουργία ενός ανθρώπινου δυναμικού ανθεκτικού, προσαρμοστικού και ενεργού, ικανού να συνδιαμορφώσει τη νέα αναπτυξιακή πορεία της Δυτικής Μακεδονίας.

Σε ποιους αναπτυξιακούς τομείς βλέπετε τις πιο ρεαλιστικές προοπτικές για τη Δυτική Μακεδονία τα επόμενα χρόνια;

Οι πιο ρεαλιστικές αναπτυξιακές προοπτικές για τη Δυτική Μακεδονία τα επόμενα χρόνια δεν βρίσκονται σε έναν και μόνο τομέα, αλλά σε έναν συνδυασμό δραστηριοτήτων που αξιοποιούν το υπάρχον παραγωγικό υπόβαθρο της περιοχής, τις νέες ανάγκες της μετάβασης και τις πραγματικές δυνατότητες της τοπικής κοινωνίας.

Πρώτα απ’ όλα, ο ενεργειακός τομέας παραμένει κομβικός, αλλά με διαφορετικούς όρους από το παρελθόν. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η αποθήκευση, τα δίκτυα και η ενεργειακή αποδοτικότητα μπορούν να δημιουργήσουν προοπτικές, εφόσον συνδεθούν ουσιαστικά με την τοπική απασχόληση, τη βιομηχανία και την έρευνα, και όχι μόνο με εξωτερικές επενδύσεις χαμηλής ενσωμάτωσης. Η πρόκληση εδώ είναι η μετάβαση από την απλή εγκατάσταση έργων στην ανάπτυξη ενός τοπικού ενεργειακού οικοσυστήματος.

Ένας δεύτερος κρίσιμος τομέας είναι η πράσινη και μεταποιητική βιομηχανία. Η Δυτική Μακεδονία διαθέτει τεχνικές δεξιότητες, υποδομές και βιομηχανική εμπειρία που μπορούν να υποστηρίξουν δραστηριότητες σχετικές με την κυκλική οικονομία, τα υλικά, την ανακύκλωση, την επαναχρησιμοποίηση και τη βιομηχανική καινοτομία. Εδώ εντοπίζονται και οι πιο ρεαλιστικές δυνατότητες για ποιοτικές και σχετικά σταθερές θέσεις εργασίας, εφόσον υπάρξει στρατηγικός σχεδιασμός και στήριξη της τοπικής επιχειρηματικότητας.

Ιδιαίτερη δυναμική παρουσιάζει και ο αγροδιατροφικός τομέας, όχι με όρους πρωτογενούς παραγωγής χαμηλής προστιθέμενης αξίας, αλλά μέσα από τη σύνδεση με τη μεταποίηση, την ποιότητα, την τοπική ταυτότητα και την καινοτομία. Προϊόντα με πιστοποίηση, μικρές αλυσίδες αξίας και συνεργατικά σχήματα μπορούν να ενισχύσουν την τοπική οικονομία και να συγκρατήσουν πληθυσμό, ειδικά σε αγροτικές περιοχές.

Παράλληλα, αναδύονται σημαντικές προοπτικές στους τομείς της γνώσης και των υπηρεσιών: έρευνα, εκπαίδευση, τεχνική υποστήριξη έργων μετάβασης, ψηφιακές εφαρμογές και συμβουλευτικές υπηρεσίες. Σε αυτό το πεδίο, το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης, συνδέοντας την επιστημονική γνώση με την αγορά εργασίας και ενισχύοντας την τοπική ικανότητα σχεδιασμού και υλοποίησης πολιτικών.

Τέλος, πιο ήπιες αλλά όχι αμελητέες προοπτικές υπάρχουν στον βιώσιμο τουρισμό, τον πολιτισμό και τις δημιουργικές δραστηριότητες, ιδιαίτερα όταν συνδέονται με το φυσικό περιβάλλον, την ιστορία της περιοχής και τη νέα αφήγηση της μετάβασης. Αυτοί οι τομείς δεν μπορούν να αποτελέσουν τον βασικό πυλώνα ανάπτυξης, αλλά μπορούν να συμπληρώσουν το αναπτυξιακό μίγμα και να ενισχύσουν την ποιότητα ζωής.

Συνολικά, οι ρεαλιστικές προοπτικές για τη Δυτική Μακεδονία βρίσκονται σε ένα πολυκεντρικό και διαφοροποιημένο μοντέλο ανάπτυξης, όπου η ενέργεια, η βιομηχανία, ο αγροδιατροφικός τομέας και η γνώση λειτουργούν συμπληρωματικά. Το ζητούμενο δεν είναι η γρήγορη αντικατάσταση του παρελθόντος, αλλά η σταδιακή οικοδόμηση μιας ανθεκτικής και κοινωνικά δίκαιης οικονομίας, με σαφή τοπικό αποτύπωμα.

Ο ρόλος του Πανεπιστημίου στη Δίκαιη Μετάβαση

Πώς μπορεί το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας να λειτουργήσει ως σημείο σύνδεσης ανάμεσα στην έρευνα, την τοπική κοινωνία και τη λήψη αποφάσεων;

Το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας μπορεί να λειτουργήσει ως ουσιαστικό σημείο σύνδεσης ανάμεσα στην έρευνα, την τοπική κοινωνία και τη λήψη αποφάσεων, ακριβώς επειδή συνδυάζει τρία κρίσιμα χαρακτηριστικά: επιστημονική εγκυρότητα, θεσμική ανεξαρτησία και χωρική εγγύτητα στη διαδικασία της μετάβασης.

Καταρχάς, το Πανεπιστήμιο έχει τη δυνατότητα να μετατρέπει την ακαδημαϊκή έρευνα σε χρήσιμη και εφαρμόσιμη γνώση για τους φορείς χάραξης πολιτικής. Μέσα από αναλύσεις δεδομένων, αξιολόγηση επιπτώσεων και ανάπτυξη δεικτών, μπορεί να υποστηρίξει τη λήψη αποφάσεων με τεκμηριωμένο τρόπο, περιορίζοντας τον κίνδυνο αποσπασματικών ή πολιτικά ευκαιριακών επιλογών. Σε αυτό το πλαίσιο, η έρευνα δεν λειτουργεί αποκομμένα, αλλά εντάσσεται σε έναν κύκλο συνεχούς ανατροφοδότησης με την πράξη.

Παράλληλα, το Πανεπιστήμιο μπορεί να λειτουργήσει ως ασφαλής χώρος διαλόγου. Η Δίκαιη Μετάβαση συνοδεύεται από αντικρουόμενα συμφέροντα, ανησυχίες και προσδοκίες. Ένα δημόσιο ακαδημαϊκό ίδρυμα μπορεί να φιλοξενήσει δομημένες διαδικασίες συμμετοχής (εργαστήρια, ανοιχτές συζητήσεις, ζωντανά εργαστήρια – living labs) όπου η τοπική κοινωνία, οι εργαζόμενοι και οι θεσμοί μπορούν να συνδιαμορφώσουν λύσεις με βάση δεδομένα και όχι μόνο εντυπώσεις.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι και ο ρόλος του Πανεπιστημίου ως ενδιάμεσου μηχανισμού μεταξύ τοπικού και υπερτοπικού επιπέδου. Μέσα από τη συμμετοχή του σε ευρωπαϊκά δίκτυα και θεσμικά όργανα, μεταφέρει έγκαιρα στη Δυτική Μακεδονία τις ευρωπαϊκές εξελίξεις και, ταυτόχρονα, διοχετεύει προς τα έξω τις τοπικές εμπειρίες και ανάγκες. Έτσι, η περιοχή δεν παραμένει απλός αποδέκτης πολιτικών, αλλά γίνεται ενεργός συνομιλητής στον ευρωπαϊκό διάλογο για τη μετάβαση.

Τέλος, το Πανεπιστήμιο μπορεί να ενισχύσει τη θεσμική μνήμη και συνέχεια της μετάβασης. Σε ένα περιβάλλον όπου οι πολιτικές και οι διοικήσεις αλλάζουν, η ύπαρξη ενός σταθερού επιστημονικού πυλώνα διασφαλίζει ότι η γνώση, τα δεδομένα και τα διδάγματα δεν χάνονται, αλλά αξιοποιούνται διαχρονικά. Με αυτόν τον τρόπο, το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας δεν λειτουργεί απλώς ως παρατηρητής, αλλά ως ενεργός διαμεσολαβητής γνώσης, κοινωνίας και πολιτικής, συμβάλλοντας σε μια Δίκαιη Μετάβαση με βάθος, συνέχεια και κοινωνική νομιμοποίηση.

Σε ποιους τομείς θεωρείτε ότι η συμβολή του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας είναι πιο κρίσιμη για τη Δίκαιη Μετάβαση;

Η συμβολή του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας στη Δίκαιη Μετάβαση είναι κρίσιμη σε ορισμένους κομβικούς τομείς, όπου η επιστημονική γνώση, η θεσμική συνέχεια και η τοπική κατανόηση δεν μπορούν να υποκατασταθούν ούτε από την αγορά ούτε από τη διοίκηση.

Πρώτος και πιο καθοριστικός τομέας είναι η τεκμηρίωση και αξιολόγηση των πολιτικών της μετάβασης. Το Πανεπιστήμιο μπορεί να παρακολουθεί συστηματικά τις κοινωνικές, οικονομικές και χωρικές επιπτώσεις των παρεμβάσεων, να αναδεικνύει αστοχίες και να προτείνει διορθωτικές κινήσεις. Χωρίς έναν τέτοιο μηχανισμό γνώσης, η Δίκαιη Μετάβαση κινδυνεύει να περιοριστεί σε μια λογική απορρόφησης πόρων, χωρίς ουσιαστικό κοινωνικό αποτύπωμα.

Δεύτερος κρίσιμος τομέας είναι η ανάπτυξη δεξιοτήτων και ανθρώπινου κεφαλαίου. Το Πανεπιστήμιο δεν καλείται απλώς να εκπαιδεύσει νέους αποφοίτους, αλλά να λειτουργήσει ως διαρκής φορέας επανακατάρτισης, αναβάθμισης δεξιοτήτων και δια βίου μάθησης, προσαρμοσμένης στις ανάγκες της μετάβασης. Αυτό αφορά τόσο τεχνικές δεξιότητες όσο και οριζόντιες ικανότητες που ενισχύουν την απασχολησιμότητα και την προσαρμοστικότητα των εργαζομένων.

Τρίτος τομέας είναι η υποστήριξη του στρατηγικού σχεδιασμού και της διακυβέρνησης. Η μετάβαση απαιτεί συντονισμό μεταξύ διαφορετικών πολιτικών, επιπέδων διοίκησης και τοπικών φορέων. Το Πανεπιστήμιο μπορεί να συμβάλει με εργαλεία ανάλυσης, σενάρια ανάπτυξης και μεθοδολογίες συμμετοχικού σχεδιασμού, ενισχύοντας τη συνοχή και τη μακροπρόθεσμη κατεύθυνση των παρεμβάσεων.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι επίσης ο ρόλος του Πανεπιστημίου ως κόμβου διασύνδεσης με την ευρωπαϊκή εμπειρία. Μέσα από τη συμμετοχή σε ευρωπαϊκά δίκτυα και θεσμούς, μεταφέρει στη Δυτική Μακεδονία γνώση αιχμής, αλλά και αναδεικνύει την περιοχή ως ενεργό πεδίο πολιτικής και έρευνας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αυτό ενισχύει τη θεσμική θέση της περιοχής και τη δυνατότητά της να επηρεάζει – και όχι απλώς να υιοθετεί – πολιτικές.

Τέλος, η συμβολή του Πανεπιστημίου είναι κρίσιμη στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής και της θεσμικής εμπιστοσύνης. Σε περιόδους βαθιάς αλλαγής, ένας δημόσιος ακαδημαϊκός θεσμός μπορεί να λειτουργήσει ως σταθερός, αξιόπιστος συνομιλητής, που ενισχύει τον διάλογο, αποφορτίζει εντάσεις και συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας κοινής αφήγησης για το μέλλον της περιοχής.

Συνολικά, η σημασία του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας δεν έγκειται σε έναν μεμονωμένο ρόλο, αλλά στη δυνατότητά του να λειτουργεί ως θεσμικός πυλώνας γνώσης, συνέχειας και κοινωνικής νομιμοποίησης της Δίκαιης Μετάβασης. Αυτό είναι και το σημείο στο οποίο η συμβολή του καθίσταται πραγματικά αναντικατάστατη.

TOGETHER X THE GREEN TANK

Κείμενο: Τσιάρα Αφροδίτη *

Στις 28 Δεκεμβρίου παρακολουθήσαμε στην Αίθουσα Τέχνης Κοζάνης τη μουσικοθεατρική παράσταση ΤΟΛ ΛΙΠΤΟΛ- ένα εργοστάσιο αλλιώς με διερμηνεία στην ελληνική νοηματική γλώσσα. Η υπόθεση της παράστασης χτίζεται γύρω από το ερώτημα: Τι συμβαίνει όταν το εργοστάσιο ενέργειας της Τολ Λιπτολ κλείνει; Η ιδιοκτήτρια του εργοστασίου αποφασίζει, μέσα από μια κλήρωση στους λογαριασμούς ρεύματος, να καλέσει πέντε νέους της περιοχής, με σκοπό να προτείνει ο καθένας τους μια νέα χρήση του εργοστασίου.

«Κάθε έργο τέχνης είναι παιδί τής εποχής του, συχνά είναι μητέρα των
αισθημάτων μας»,

γράφει ο Wassily Kandinsky στο έργο του για το πνευματικό στην τέχνη. Η παράσταση ΤΟΛ ΛΙΠΤΟΛ, ένα παιδί της εποχής της, εμπνευσμένη από το έργο “Ο Τσάρλι και το Εργοστάσιο Σοκολάτας” του Roald Dahl, μεταγράφηκε από τον Γιάννη Σιούτη σε μια
μουσικοθεατρική παράσταση που ψυχογραφεί την τοπική κοινωνία απέναντι στην ενεργειακή μετάβαση. Ένα κείμενο με αρκετές δόσεις χιούμορ, γρήγορο που κρατά το ενδιαφέρον του θεατή αμείωτο. Σε ένα δεύτερο επίπεδο η παράσταση σηματοδοτεί την αποδοχή της κατάστασης από την κοινωνία, ανοίγοντας έτσι το δρόμο για τη μεταμόρφωση. Ο θεατής βλέπει στη σκηνή την πραγματικότητα της κοινωνίας του και επιτυγχάνεται ο απώτερος σκοπός της παράστασης: η συγκίνηση του θεατή. Η συγκίνηση είναι αυτή που θέτει σε κίνηση τα αδρανοποιημένα συναισθήματα μπροστά στην επερχόμενη αλλαγή.

Τα νοήματα της παράστασης δεν εντοπίζονται μόνο στην ενεργειακή μετάβαση που συντελείται στην περιοχή. Περνάνε και σε μια μεταφυσική διάσταση όπου μικροί και μεγάλοι επιχειρούν να ορίσουν την ενέργεια ως συνύπαρξη απαντώντας στο ερώτημα που τίθεται στην παράσταση: «Εσάς, δεν υπάρχει ένας άνθρωπος που να σας δίνει τόση ενέργεια όσο ένας πυλώνας;»

Εκτός από τις «λύσεις» που προτείνει η παράσταση θέτει και προβληματισμούς σχετικά με την ενεργειακή μετάβαση. Ένα σύννεφο που αστράφτει και βροντάει και μια ανεμογεννήτρια που γυρνάει μόνο με αέρα
συμπληρώνουν το σκηνικό υπενθυμίζοντας τη νέα συνθήκη για την παραγωγή ενέργειας.

Πέντε συρόμενα κουτιά εμφανίζονται με τη σειρά στη σκηνή, δείχνοντας στους θεατές τα σπίτια των παιδιών που κέρδισαν το εισιτήριο της επίσκεψης στο εργοστάσιο. Τα κουτιά-δωμάτια μεταφέρουν οι εργάτες, οι οποίοι μαζί με τους θεατές παρακολουθούν τις στιγμές που οι οικογένειες μαθαίνουν πως κληρώθηκαν. Είναι σαν tableaux vivants που ζωντανεύουν και δημιουργούν δύο επίπεδα δράσης και θέασης εμπλέκοντας έτσι το δραματικό κείμενο με την πραγματικότητα, την τέχνη με τη ζωή.

Τα ατμοσφαιρικά σκηνικά, τα πολύχρωμα κοστούμια της Μαρίας Καραθάνου, ο φωτισμός και η ζωντανή μουσική δημιούργησαν ένα φαντασμαγορικό σύμπαν, ταυτόχρονα άχρονο για να θυμίζει παραμύθι αλλά και εύστοχο για να αποδίδει το κεντρικό θέμα της παράστασης, τη μετάβαση. Θα μπορούσαν κάλλιστα να σταθούν χωρίς κείμενο σε μια βουβή παράσταση. Η ευχάριστη έκπληξη, που δεν θα περίμενε κανείς σε παράσταση επαρχιακής πόλης, ήταν η πρωτότυπη σύνθεση του Χρήστου Κτιστάκη· χωρίς αυτή η παράσταση δεν θα ήταν η ίδια, όπως και χωρίς τη ζωντανή ορχήστρα του Δημοτικού Ωδείου Κοζάνης. Οι μουσικοί απέδωσαν άριστα το έργο και μόνο η έλλειψη χώρου τούς αδίκησε.

Οι ηθοποιοί πατούσαν καλά στους ρόλους τους και οι πολυπληθείς σκηνές αποδόθηκαν με άνεση, γεγονός που μαρτυρά πολλές πρόβες και σκληρή δουλειά, η οποία επιτεύχθηκε με τη βοήθεια της καλλιτεχνικής ομάδας nomades artcore. Η πραγματικά απολαυστική Βίκυ Κυριακουλάκου ερμήνευσε με ζωντάνια τον ρόλο της Τολ Λιπτολ πετυχαίνοντας μια τέλεια ισορροπία ανάμεσα στην κωμική και τρυφερή πλευρά της ηρωίδας.

Η παράσταση έδωσε κάτι που λείπει από την εποχή μας: τη συλλογικότητα. Το να εκφραστείς μέσα σε μια ομάδα χωρίς όμως να παραμερίσεις το Εγώ σου για χάρη της ομάδας.

«Η παράσταση πέτυχε το σκοπό της, να καταστήσει τους θεατές συνδημιουργούς ενεργοποιώντας τα συναισθήματά τους»

Οι θεατές παρακολούθησαν με αμείωτο ενδιαφέρον τα 75΄λεπτά της παράστασης, μόνη θεμιτή «φασαρία» τα παιδιά που χόρευαν στο ρυθμό της μουσικής αλλά και η χαμηλόφωνη συμμετοχή κάποιων θεατών προς το τέλος της παράστασης προτείνοντας με τη σειρά τους μια νέα χρήση του εργοστασίου. Από μόνη της η αυθόρμητη συμμετοχή των θεατών σηματοδοτεί πως η παράσταση πέτυχε το σκοπό της, να τους καταστήσει συνδημιουργούς ενεργοποιώντας τα συναισθήματά τους.

Αντί επιλόγου, μια πρόταση: η παράσταση να βιντεσκοπηθεί σε έναν χώρο με καλύτερη ακουστική και χωρίς τη χρήση μικροφώνων έτσι ώστε να υπάρχει στο αρχείο του θεάτρου για μελλοντική ερευνητική χρήση.

ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ:
Σύλληψη / Ιδέα: Ευάγγελος Βογιατζής, Γιώργος Τζούκας, Στέλιος Χλιαράς
Σκηνοθεσία: Πέτρος Ρούσσος, Γιάννης Σιούτης
Κείμενο: Γιάννης Σιούτης
Πρωτότυπη σύνθεση – Διεύθυνση μουσικών και χορωδιακών συνόλων: Χρήστος Κτιστάκης
Σκηνικά – Κοστούμια: Μαρία Καραθάνου
Φωτισμοί: Άγγελος Γουναράς
Video Artist: Κωστής Εμμανουηλίδης
Οργάνωση παραγωγής: Ζωή Δρακοπούλου
Εκτέλεση παραγωγής: Δήμητρα Σωτηροπούλου
Επιμέλεια Κειμένου: Καλλιρρόη Ασκαρίδου
Αφίσα: Χρήστος Τσαβλίδης
Διδασκαλία παιδικής χορωδίας: Αναστασία Κουσά
Μουσική προετοιμασία μονωδών: Δώρα Τανή
Προετοιμασία εγχόρδων: Λουντμίλα Αχιμπάλοβα
Φωτογραφίες: Κωνσταντίνος Μανουσαρίδης
Διερμηνεία στη νοηματική: Αρετή Κοσμοπούλου
Κατασκευή σκηνικών: Νίκος Λαβαντσιώτης, Τάκης Συνδουκάς
Ηλεκτρολόγος: Τάσος Διδασκάλου
Ηχητικός σχεδιασμός: Σάκης Ζαζάς
Ηχοληψια: Σάκης Στεφανίδης
Ειδικές κατασκευές: Θοδωρής Καρύδης
Βοηθός ειδικών κατασκευών: Γιάννης Τσούχλος
Βοηθός ενδυματολόγου: Ομάδα Re Tali, Άρσις Κοζάνης
Καλλιτεχνική Διεύθυνση Δ.Ω.Κ.: Γιώργος Τζούκας
Καλλιτεχνική Διεύθυνση Δη.Πε.Θε.: Στέλιος Χλιαράς
Καλλιτεχνική επιμέλεια: [nomades artcore]

ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΥΝ:
Θεατρικά Εργαστήρια Δη.Πε.Θε. Κοζάνης:
Σοφία Αποστολίδου, Μελίτα Ασημοπούλου, Νάγια Βούρκα, Φωκίων-Αλέξανδρος Γκαραβέλλας, Αφροδίτη Γκούντα, Θωμάς Δακής, Χρήστος-Θεοφάνης Δουδούραγας, Ερμιόνη Ελευθεριάδου, Κική Ευσταθιάδου, Μάκης Ιωάννογλου, Φωτεινή Κάργα, Γιώργος Καφετζής, Ευάγγελος Κούτσιανος, Όλγα Μαράντου, Χαρούλα Μαυροφυλλίδου, Λίλα Παπαδημητρίου, Αγγελίνα Παπαδοπούλου, Ιωάννα Παπαδοπούλου, Στέλιος Πιπεράς, Νικόλαος Τζιαναμπέτης, Ειρήνη Τσουκαλίδου

Μικτή Χορωδία Δ.Ω.Κ.:
Ελένη Αγκιμπάλοβα, Μαρία Αργυροπούλου, Βασιλική Βαλιάκα, Ολυμπία Βάσσου, Νικόλαος Γκουζγκούνης, Θεοδώρα Δεληγιαννίδου, Κατερίνα Δεμιροπούλου, Φωτεινή Διάφα, Αικατερίνη Δουλγέρη, Κατερίνα
Ελευθεριάδου, Σωφρόνης Ευθυμιάδης, Νικόλαος Στάμκος, Ιωάννα Καρακλάνη, Κωνσταντίνος Καραματσούκας, Μαρία – Αλίκη Καρατζέτζου, Βασιλική Κοκκαλιάρη, Όλγα Κοτζαμανίδου, Γεωργία Λογοθέτη, ΝέλλυΛουκμάνοβα, Παναγιώτα Μήτκα, Ιωάννα Μιτζικίδου, Ευφροσύνη Μπάγκα,
Σπυρίδων Μπούσιος, Χριστίνα Μωυσιάδου, Μαρία Παπαγεωργίου, Αγγελική
Παπαδοπούλου, Δημήτρης Πίτσης, Νικόλαος Πλεξίδας, Λένα Σιακαβάρα,
Νικόλαος Σιδέρης, Σταύρος Τζανίδης, Ευγενία Τζήμκα, Φωτεινή Τσιάρα,
Δήμητρα Χασιώτη, Ειρήνη Χριβατίδου

Παιδική Χορωδία Δ.Ω.Κ.:
Ελένη Βανδίκα, Ευθυμία Βατάλη, Βογδοπούλου Ιωάννα, Κατερίνα Γάτσου,
Αναστασία Δεληγιάννη, Εβελίνα Κεχαγιά, Κατερίνα Κύρου, Στέλλα Μαντάνη, Αναστασία Νάνου, Μιχαήλ Νάνος, Ζήναις Παπαγόρα, Πασχαλίνα Παπαχρυσοπούλου, Ζωή Πελεκούδα, Μάγια Παναγιωτίδου, Θάλεια Πιτσέλη, Κυβέλη Πλιάκη, Ευαγγελία Πλούτα, Κατερίνα Σωτηρίου, Ηρώ Τζηκοπούλου, Μυρτώ Τζημοπούλου, Κατερίνα Τουρτούρα, Ελεάνα Φώλια, Σοφία Χριστοφορίδου

Ορχήστρα Δ.Ω.Κ.:
Βιολιά: Λουντμίλα Αχιμπάλοβα, Ευαγγελία Βλιαγκόφτη, Ελισάβετ Γεωργιάδου, Θανάσης Ζαγκανίκας, Διαμαντής Ιωαννίδης, Σωτηρία
Καραουστά, Θοδωρής Κυρατζόπουλος, Θωμάς Κυρατζόπουλος, Θανάσης
Νάτσης, Μαρία Παγκαρλιώτα, Κωνσταντίνα Παπαζήση, Χρύσα Ρουσοπούλου, Δημήτρης Τάτσινας, Αγάπη Τούρτουρα, Μαρία Φίλκα,
Βασιλική Χονδρογιάννη
Βιολοντσέλα: Παναγιώτης Γιαννακόπουλος, Άννα Καρδογιάννη, Δώρα Τανή, Ματίνα Τόζιου- Μόμτσιου
Φλάουτα: Βασιλεία Γεωργιάδη – Κύργια, Μαλαματένια Στεφανίδου, Χριστίνα Τανή
Κλαρινέτα: Θεόδωρος Ιωαννίδης, Φρειδερίκη Στεργίου
Σαξόφωνα: Λάζαρος Ασκαρίδης, Νικάνωρ-Ερμής Καπαγιαννίδης, Αθανάσιος
Καραμάρκος, Κωνσταντίνα Κωτούλα, Εμμανουήλ Τσεγγενές
Τρομπέτες: Κωνσταντίνος Ανδρεόπουλος, Μαριάνθη Θεμελή, Θεοδώρα Μισαηλίδου
Κόντρα μπάσο: Γιάννης Μαλλιόπουλος
Ντραμς – κρουστά: Στέφανος Μεϊχανετσίδης
Πιάνο: Παρασκευή Τζούκα
Άρπα: Αγάπη Φασούλα

*Η Τσιάρα Αφροδίτη είναι θεατρολόγος, απόφοιτη του τμήματος Θεάτρου του
ΑΠΘ

Πηγή φωτογραφίων: Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο Κοζάνης – Konstantinos Manousaridis

Καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση επιταχύνει την εφαρμογή πολιτικών για την κλιματική ουδετερότητα, η πράσινη μετάβαση παύει να είναι μόνο τεχνικό ή περιβαλλοντικό ζήτημα. Σε πολλές χώρες, κοινωνικές ομάδες, επαγγελματικοί κλάδοι και πολιτικοί φορείς εκφράζουν αυξανόμενη αντίδραση απέναντι στην ταχύτητα, το κόστος και την εμβέλεια των αλλαγών. Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται διεθνώς ως greenlash, η «πράσινη αντίδραση».

Η συζήτηση δεν αφορά την ανάγκη για κλιματική δράση καθαυτή, αλλά τον τρόπο με τον οποίο αυτή υλοποιείται και το ποιος καλείται να επωμιστεί το βάρος της μετάβασης.

Τι είναι το greenlash

Ο όρος greenlash χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη συσσωρευμένη κοινωνική και πολιτική αντίδραση απέναντι σε πολιτικές πράσινης μετάβασης που θεωρούνται από ορισμένες ομάδες άδικες, βεβιασμένες ή οικονομικά δυσβάστακτες. Η αντίδραση αυτή εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους: κινητοποιήσεις, πολιτική πίεση, ενίσχυση ευρωσκεπτικιστικών ή αντι-πράσινων αφηγήσεων, αλλά και επαναδιαπραγμάτευση πολιτικών σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο.

Σύμφωνα με ανάλυση του Carnegie Endowment for International Peace, το greenlash δεν αποτελεί περιθωριακό φαινόμενο, αλλά σύμπτωμα βαθύτερων κοινωνικών ανησυχιών που σχετίζονται με την οικονομική ασφάλεια, την αγροτική παραγωγή, τη βιομηχανία και την καθημερινότητα των πολιτών.

Από την πολιτική συναίνεση στην κοινωνική κόπωση

Για χρόνια, η πράσινη μετάβαση απολάμβανε ευρεία πολιτική αποδοχή στην Ευρώπη. Ωστόσο, καθώς οι πολιτικές περνούν από τον σχεδιασμό στην εφαρμογή, οι επιπτώσεις γίνονται πιο απτές: αυξημένο κόστος παραγωγής, αλλαγές σε παραδοσιακούς κλάδους, νέες ρυθμίσεις για επιχειρήσεις και νοικοκυριά.

Σε αυτό το πλαίσιο, η κοινωνική κόπωση λειτουργεί ως καταλύτης αντίδρασης. Ορισμένες ομάδες αισθάνονται ότι καλούνται να αλλάξουν τον τρόπο ζωής ή εργασίας τους χωρίς επαρκή στήριξη ή χωρίς να συμμετέχουν ουσιαστικά στη λήψη αποφάσεων. Το greenlash, επομένως, δεν είναι απλώς άρνηση της κλιματικής πολιτικής, αλλά έκφραση αίσθησης αποκλεισμού.

Πολιτικές συνέπειες και αναπροσαρμογές

Η αυξανόμενη πίεση έχει ήδη αρχίσει να επηρεάζει τον ευρωπαϊκό πολιτικό διάλογο. Σε αρκετές περιπτώσεις, κυβερνήσεις και θεσμοί επανεξετάζουν χρονοδιαγράμματα, εξαιρέσεις ή τον βαθμό αυστηρότητας ορισμένων μέτρων. Η συζήτηση μετατοπίζεται από το «αν» στην κλιματική δράση, στο «πώς» και «με ποιους όρους».

Αυτή η εξέλιξη αναδεικνύει ένα κρίσιμο δίλημμα: πώς μπορεί η Ευρώπη να διατηρήσει τη φιλοδοξία της για κλιματική ουδετερότητα, χωρίς να υπονομεύσει την κοινωνική συνοχή και τη δημοκρατική νομιμοποίηση των πολιτικών της.

Γιατί το greenlash αφορά άμεσα τη Δίκαιη Μετάβαση

Το greenlash λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η μετάβαση δεν είναι μόνο περιβαλλοντική, αλλά βαθιά κοινωνική διαδικασία. Εκεί όπου απουσιάζουν μηχανισμοί στήριξης, διάλογος και δίκαιη κατανομή κόστους και οφέλους, η αντίδραση είναι αναμενόμενη.

Η έννοια της Δίκαιης Μετάβασης επανέρχεται στο προσκήνιο ακριβώς για να απαντήσει σε αυτές τις εντάσεις: με πολιτικές που λαμβάνουν υπόψη τις τοπικές ιδιαιτερότητες, τις κοινωνικές ανισότητες και την ανάγκη σταδιακής προσαρμογής.

Το greenlash δεν συνιστά εμπόδιο που πρέπει απλώς να ξεπεραστεί. Αντίθετα, αποτελεί σήμα προειδοποίησης για τα όρια μιας μετάβασης που προχωρά χωρίς επαρκή κοινωνική συναίνεση. Η πρόκληση για την Ευρώπη το 2025 και μετά δεν είναι μόνο να επιταχύνει την πράσινη αλλαγή, αλλά να τη σχεδιάσει με τρόπο που να είναι κατανοητός, συμμετοχικός και κοινωνικά βιώσιμος.

Mε πληροφορίες

Carnegie Endowment for International Peace
Confronting Backlash Against Europe’s Green Transition
https://carnegieendowment.org/

Η μετάβαση των ευρωπαϊκών περιφερειών συχνά αποτυπώνεται μέσα από χάρτες, δείκτες και διαγράμματα. Περιοχές με υψηλή εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα, ενεργοβόρες βιομηχανίες και μονοδιάστατα παραγωγικά μοντέλα εμφανίζονται σε infographics ως «regions in transition». Πίσω όμως από αυτές τις απεικονίσεις βρίσκονται πραγματικοί τόποι, με ιστορία, μνήμη και ανθρώπους που καλούνται να επαναπροσδιορίσουν το μέλλον τους.

Τα ευρωπαϊκά εργαλεία οπτικοποίησης πολιτικής επιχειρούν να κάνουν ορατό το εύρος αυτής της αλλαγής. Δείχνουν πού συγκεντρώνεται το βάρος της μετάβασης, ποιες περιοχές επηρεάζονται περισσότερο και πού κατευθύνονται οι χρηματοδοτικοί πόροι. Όμως η ουσιαστική πρόκληση ξεκινά όταν αυτά τα δεδομένα συναντούν την τοπική καθημερινότητα.

Από τον ευρωπαϊκό σχεδιασμό στην περιφερειακή εμπειρία

Σε πολλές ευρωπαϊκές περιοχές, η μετάβαση δεν είναι απλώς μια τεχνική διαδικασία απεξάρτησης από τον άνθρακα. Είναι μια βαθιά κοινωνική και οικονομική αλλαγή, που αγγίζει την απασχόληση, την ταυτότητα των τόπων και τον τρόπο με τον οποίο οι κοινότητες αντιλαμβάνονται το μέλλον τους.

Οι πολιτικές μετάβασης καλούνται να απαντήσουν σε ερωτήματα που δεν χωρούν εύκολα σε πίνακες δεδομένων:
Τι σημαίνει αλλαγή μοντέλου για μια περιοχή που επί δεκαετίες στήριξε την εθνική ανάπτυξη;
Πώς μεταφράζονται οι επενδύσεις σε νέες ευκαιρίες για τους κατοίκους;
Και πώς χτίζεται εμπιστοσύνη σε περιόδους αβεβαιότητας;

Η σημασία των δεδομένων – και τα όριά τους

Οι ευρωπαϊκοί χάρτες και τα infographics έχουν αναμφίβολα αξία. Προσφέρουν συγκριτική εικόνα, ενισχύουν τη διαφάνεια και βοηθούν στη χάραξη στοχευμένων πολιτικών. Ωστόσο, δεν μπορούν από μόνοι τους να αποτυπώσουν την πολυπλοκότητα των τοπικών μεταβάσεων.

Η εμπειρία δείχνει ότι τα δεδομένα αποκτούν πραγματικό νόημα όταν συνδυάζονται με τοπική γνώση, κοινωνικό διάλογο και ενεργή συμμετοχή των φορέων και των πολιτών. Η μετάβαση δεν είναι μόνο ζήτημα χρηματοδότησης, αλλά και διαχείρισης της αλλαγής σε κοινωνικό επίπεδο.

Μια περιοχή που αναγνωρίζει τον εαυτό της στον χάρτη

Υπάρχουν περιφέρειες στην Ευρώπη που, κοιτώντας αυτούς τους χάρτες, αναγνωρίζουν άμεσα τον εαυτό τους. Περιοχές με ισχυρό ενεργειακό αποτύπωμα, με πόλεις και κοινότητες που διαμορφώθηκαν γύρω από τη βιομηχανία και την εξόρυξη, και που σήμερα βρίσκονται στο επίκεντρο του μετασχηματισμού.

Σε αυτές τις περιοχές, η μετάβαση δεν αφορά μόνο το «τι θα έρθει μετά», αλλά και το πώς διαχειρίζεται κανείς το παρελθόν. Η πρόκληση είναι να μετατραπεί η εμπειρία και η τεχνογνωσία δεκαετιών σε πλεονέκτημα για το νέο παραγωγικό μοντέλο, χωρίς να χαθεί η κοινωνική συνοχή.

Infographic: Περιφέρειες σε μετάβαση στην Ευρώπη

Coal Regions in Transition – Just Transition Fund
Το διαδραστικό infographic αποτυπώνει τις ευρωπαϊκές περιφέρειες που εξαρτώνται από τον άνθρακα και τη βαριά βιομηχανία και βρίσκονται σε διαδικασία μετάβασης, προσφέροντας μια συνολική εικόνα του γεωγραφικού και κοινωνικού αποτυπώματος της αλλαγής.

Πηγή: European Parliament – Think Tank
https://www.europarl.europa.eu/thinktank/infographics/JTF/index.html#/coal-regions-in-transition

Η Δυτική Μακεδονία ως μέρος μιας ευρωπαϊκής ιστορίας

Η Δυτική Μακεδονία εντάσσεται ακριβώς σε αυτό το ευρωπαϊκό τοπίο των περιφερειών σε μετάβαση. Όπως και άλλες περιοχές στην Ευρώπη, βιώνει ταυτόχρονα την ανάγκη οικονομικού μετασχηματισμού, κοινωνικής προσαρμογής και επαναπροσδιορισμού της αναπτυξιακής της ταυτότητας.

Η παρουσία της σε ευρωπαϊκούς χάρτες και εργαλεία πολιτικής δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική καταγραφή. Αποτελεί υπενθύμιση ότι η μετάβαση είναι κοινή ευρωπαϊκή πρόκληση, αλλά με έντονα τοπικά χαρακτηριστικά. Το στοίχημα για περιοχές όπως η Δυτική Μακεδονία είναι να αξιοποιήσουν τα διαθέσιμα εργαλεία όχι μόνο ως πηγές χρηματοδότησης, αλλά ως αφετηρία για ουσιαστικό διάλογο, σχεδιασμό και συμμετοχή της κοινωνίας.

Από την απεικόνιση στην πράξη

Οι χάρτες δείχνουν πού βρισκόμαστε. Η πράξη όμως καθορίζει πού πηγαίνουμε. Η επιτυχία της μετάβασης στις ευρωπαϊκές περιφέρειες –και στη Δυτική Μακεδονία– θα κριθεί από το κατά πόσο οι πολιτικές θα μπορέσουν να μετατραπούν σε καθημερινές, χειροπιαστές αλλαγές που δημιουργούν προοπτική και όχι απλώς διαχειρίζονται την απώλεια.

Η Δίκαιη Μετάβαση αποτελεί σήμερα έναν από τους πιο κρίσιμους πυλώνες της ευρωπαϊκής πολιτικής για το κλίμα και την περιφερειακή ανάπτυξη. Καθώς η Ευρώπη επιταχύνει τη μετάβαση προς μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία, οι περιφέρειες που εξαρτώνται από τον άνθρακα, τον λιγνίτη ή άλλες ενεργοβόρες δραστηριότητες καλούνται να επαναπροσδιορίσουν το παραγωγικό και κοινωνικό τους μοντέλο.

Η συνάντηση της Just Transition Platform, που πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 2025, ανέδειξε βασικούς άξονες πολιτικής και εφαρμογής της Δίκαιης Μετάβασης, δίνοντας έμφαση όχι μόνο στη χρηματοδότηση, αλλά και στην κοινωνική διάσταση, τη χρήση δεδομένων και τον ρόλο της επικοινωνίας στη διαμόρφωση εμπιστοσύνης.

Ο ρόλος του Just Transition Fund στη χρηματοδότηση δομικών μεταρρυθμίσεων

Το Just Transition Fund (JTF) αποτελεί το βασικό χρηματοδοτικό εργαλείο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη στήριξη των περιφερειών που πλήττονται περισσότερο από την ενεργειακή και βιομηχανική μετάβαση. Ο ρόλος του ξεπερνά την απλή οικονομική ενίσχυση, καθώς στοχεύει στη χρηματοδότηση δομικών μεταρρυθμίσεων που αλλάζουν τον αναπτυξιακό προσανατολισμό των περιοχών.

Μέσω του JTF, ενισχύονται επενδύσεις σε νέες οικονομικές δραστηριότητες, προγράμματα επανεκπαίδευσης και αναβάθμισης δεξιοτήτων, καθώς και δράσεις που ενδυναμώνουν τη θεσμική ικανότητα των τοπικών και περιφερειακών φορέων. Στόχος είναι η μετάβαση να είναι βιώσιμη, μακροπρόθεσμη και κοινωνικά ισορροπημένη.

Μετατροπή της περιφερειακής οικονομίας με επενδύσεις σε καθαρές τεχνολογίες

Η Δίκαιη Μετάβαση συνδέεται άρρηκτα με τη μετατροπή της περιφερειακής οικονομίας μέσα από επενδύσεις σε καθαρές και καινοτόμες τεχνολογίες. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η πράσινη βιομηχανία, η κυκλική οικονομία και οι ψηφιακές εφαρμογές χαμηλού περιβαλλοντικού αποτυπώματος αποτελούν βασικούς άξονες αυτής της νέας αναπτυξιακής κατεύθυνσης.

Οι επενδύσεις αυτές δημιουργούν νέες θέσεις εργασίας, ενισχύουν την επιχειρηματικότητα και συμβάλλουν στη διαφοροποίηση της τοπικής οικονομίας, μειώνοντας την εξάρτηση από μονοδιάστατα παραγωγικά μοντέλα του παρελθόντος.

Η χρήση δεδομένων και αξιολόγησης πολιτικών για καλύτερη στήριξη

Η αποτελεσματική εφαρμογή της Δίκαιης Μετάβασης απαιτεί τεκμηριωμένες πολιτικές. Η συλλογή και ανάλυση δεδομένων, καθώς και η συστηματική αξιολόγηση των παρεμβάσεων, επιτρέπουν την καλύτερη κατανόηση των κοινωνικών και οικονομικών επιπτώσεων της μετάβασης.

Η χρήση εργαλείων παρακολούθησης και αξιολόγησης ενισχύει τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και τη δυνατότητα προσαρμογής των πολιτικών στις πραγματικές ανάγκες των περιφερειών, συμβάλλοντας σε πιο στοχευμένη και αποτελεσματική στήριξη.

Κοινωνική δικαιοσύνη και ανθεκτικότητα στις μεταβάσεις

Στον πυρήνα της Δίκαιης Μετάβασης βρίσκεται η κοινωνική δικαιοσύνη. Η μετάβαση προς μια πράσινη οικονομία δεν μπορεί να είναι επιτυχής αν αφήνει πίσω εργαζόμενους, τοπικές κοινωνίες ή ευάλωτες ομάδες.

Η ενίσχυση της κοινωνικής ανθεκτικότητας περιλαμβάνει πολιτικές απασχόλησης, κοινωνικής προστασίας, επανεκπαίδευσης και ενεργής συμμετοχής των πολιτών. Η μετάβαση οφείλει να λειτουργεί ως μοχλός κοινωνικής συνοχής και όχι ως παράγοντας νέων ανισοτήτων.

Η επικοινωνία ως εργαλείο εμπιστοσύνης και αποδοχής των αλλαγών

Η επικοινωνία αναγνωρίζεται ως καθοριστικός παράγοντας επιτυχίας της Δίκαιης Μετάβασης. Η σαφής, έγκαιρη και συμμετοχική ενημέρωση των πολιτών συμβάλλει στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης και στη διαμόρφωση κοινωνικής αποδοχής των αλλαγών.

Η επικοινωνία δεν περιορίζεται στην ενημέρωση, αλλά περιλαμβάνει τον διάλογο και τη συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών στον σχεδιασμό και την υλοποίηση των πολιτικών, ενισχύοντας τη δημοκρατική νομιμοποίηση της μετάβασης.

Με πληροφορίες

European Commission – DG REGIO
Just Transition Platform Meeting, Οκτώβριος 2025
https://ec.europa.eu/regional_policy/whats-new/conferences/just-transition-platform-meeting-october-2025_en

Οι 12 γιορτινές μέρες που μεσολαβούν μεταξύ παραμονής Χριστουγέννων και Θεοφανείων,έχουν συνδεθεί με μυριάδες τοπικά έθιμα ανά την ελληνική επικράτεια που ως κοινωνική αποστολή είχαν, πέραν του να τιμήσουν την γέννηση του θεανθρώπου, να ισχυροποιήσουν τους δεσμούς της οικογένειας.

Όπως εύκολα μπορούμε να φανταστούμε, ένας εξαίσιος τρόπος να μαζευτεί ολόκληρη η οικογένεια ήταν, είναι και θα είναι το φαγητό και ειδικότερα το παραδοσιακό γιορτινό τραπέζι με τα απαραίτητα χριστουγεννιάτικα φαγητά.

Και αν σήμερα στα μεγάλα αστικά κέντρα γνωρίζουμε σχεδόν αποκλειστικά την γαλοπούλα, υπάρχουν ακόμη μέρη της Ελλάδας που την εορταστική κρεατοφαγία την έχουν συνδυάσει με την σφαγή και κατανάλωση του οικόσιτου χοίρου, τα γνωστά «χοιροσφάγια».

Σε παλιότερες εποχές, κάθε σπίτι της ελληνικής υπαίθρου διέθετε και από έναν χοίρο που τον σίτιζε ολόκληρη την χρονιά με σκοπό την τελετουργική γιορτινή θυσία του.

Κανένα κομμάτι του χοίρου δεν πήγαινε χαμένο, κάτι που εύκολα αποδεικνύεται από την ύπαρξη πολλών χοιρινών εδεσμάτων που καταναλώνονταν σε μεγάλες συγκεντρώσεις από σπίτι σε σπίτι.

Χοιρομέρια, λουκάνικα, καπνιστές μπριζόλες, καβουρμάδες, απάκια και σύγλινα είναι μερικοί εκλεκτοί μεζέδες που επιβίωσαν μέσα στον χρόνο και που κάποτε συμπλήρωναν τα «σκουτελικά για ψυχικό» δηλαδή τα φαγώσιμα καλάθια με δώρα που δίνονταν στα φτωχότερα μέλη κάθε κοινότητας.

Κάθε τόπος δημιούργησε με το πέρασμα των χρόνων την δική του ιδιαίτερη παραδοσιακή χριστουγεννιάτικη κουζίνα μέσα από την οποία ερμήνευσε τα γεγονότα της θείας γέννησης και της έλευσης της νέας χρονιάς.

Η Μσούρα είναι το παραδοσιακό Χριστουγεννιάτικο φαγητό του Μελισσοχωρίου Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για μία τριλογία από χοιρινό κρέας, μοσχάρι και κοτόπουλο σιγοβρασμένο με λαχανικά και ρύζι στον φούρνο.

Οι σαρμάδες (ποντιακοί λαχανοντολμάδες) είναι άλλο ένα γιορτινό φαγητό που έχει συμβολική σημασία καθώς το τύλιγμα των φύλλων του λάχανου συμβολίζει τα σπάργανα του Χριστού.

Στις βόρειες περιοχές της Ελλάδας, το χοιρινό κρέας σερβίρεται συχνά με λάχανο τουρσί.

Στον Έβρο την παραμονή των Χριστουγέννων, στο τραπέζι υπήρχαν εννέα διαφορετικά φαγητά, άβραστα και νηστίσιμα, συμβολίζοντας την αφθονία φαγητών όλο τον χρόνο κατά παραλληλισμό των εννέα μηνών κυήσεως της Θεοτόκου.

Κατά μια άλλη εκδοχή τα εννέα φαγητά συμβολίζουν τα μέρη που επισκέφθηκαν ο Χριστός, η Παναγία και ο Ιωσήφ την περίοδο διωγμού του θείου βρέφους από τον Ηρώδη.

Πρώτη παραλλαγή των 9 φαγητών:

H πίτα
Tο κρασί
Tο μέλι
Tο καρπούζι
Tο σαραγλί
Tο μήλο
Tο πεπόνι
Tο σκόρδο
Tο κρεμμύδι

Δεύτερη παραλλαγή των 9 φαγητών
Xαλβάς
Eλιές
Αζυμη πίτα
Πιπεριές
Λάχανο
Ντομάτες
Μελιτζάνες
Αλατοπίπερο
Τουρσί

Η μπάμπω δεν λείπει από κανένα θρακιώτικο σπίτι: χοιρινό με μπόλικα μυρωδικά και μπαχαρικά, το οποίο σιγοβράζει όλο το βράδυ, ώστε να είναι έτοιμο και ζεστό το πρωί, μετά τη θεία λειτουργία των Χριστουγέννων.

Στην Ήπειρο το γιορτινό τραπέζι περιλαμβάνει λαχανοντολμάδες, πίτες όπως το κουσμερί ή χοσμερί, κρεατόπιτα, μπατσαριά, γαλατόπιτα
και γλυκιά κολοκυθόπιτα.

Στα Γιάννενα το αγριογούρουνο σαλμί αλλά και τα κλασσικά μπακλαβαδάκια έχουν την τιμητική τους και στα Ζαγοροχώρια φτιάχνουν τα «σπάργανα».

Στα Τρίκαλα ανήμερα των Χριστουγέννων, συνήθιζαν να τρώνε όλοι μαζί «γουρνάδα»,
δηλαδή ψητό χοιρινό κρέας.

Στην Έυβοια το βράδυ των Χριστουγέννων ψήνουν κομματάκια χοιρινού, στη θράκα, πασπαλισμένο με μπόλικο αλάτι, το λεγόμενο «κοντοσούφλι». Ακόμη παλιότερα έφτιαχναν τις «μπάμπες», που ήταν βρασμένο παχύ έντερο και παραγεμισμένο με συκώτι, σπλήνα, μυρωδικά και μπαχαρικά.

Στην Στερεά Ελλάδα την μέρα των γιορτών τρώνε χοιρινό με σέλινο, αλλά και κοτόσουπα. Η πηχτή και ο πατσάς επίσης είναι γιορτινοί μεζέδες, όπως και τα ψητά κρέατα.

Στην Πελοπόννησο πρωταγωνιστεί το γουρουνόπουλο ψημένο στο φούρνο αλλά και η κρεατόπιτα που είναι κλασσικό χριστουγεννιάτικο φαγητό στην Αρκαδία.

Στη Σπάρτη, οι νοικοκυρές την χριστουγεννιάτικη κουλούρα και τη κάνουν σε σχήμα σταυρού. Κάθε άκρη τη στολίζουν με αμύγδαλα και καρύδια.

Από την Κεφαλονιά μας έρχεται η «πουτρίδα», μαγειρευτό χοιρινό με λαχανικό εποχής, συνήθως λάχανο ή κουνουπίδι, που τρώγονταν την πρωτοχρονιά.

Στην Ζάκυνθο ανήμερα Χριστουγέννων σερβίρονταν μοσχάρι ή κότα αυγολέμονο ενώ την παραμονή κοβόταν η κουλούρα/χριστόψωμο (σαν καρβέλι ψωμί με λάδι, κρασί, γλυκάνισο και καρύδια).

Στην Λευκάδα συνηθίζεται ο κοκοτός (κόκορας) ή βοδινό μακαρονάδα.

Στα Κύθηρα κάποιοι ακόμα μαγειρεύουν τα νηστίσιμα κουκιά στιφάδο με πολλά κρεμυδάκια.

Στη Ρόδο απαραίτητα στο γιορτινό τραπέζι σερβίρονται τα «γιαπράκια», ντολμαδάκια δηλαδή ενώ στα υπόλοιπα νησιά παράλληλα με την γαλοπούλα σερβίρεται ψητό χοιρινό κρέας.

Στην Σάμο τρώνε τα χοιροσφάγια και τη πηχτή, που ήταν βρασμένο χοιρινό κρέας με λεμόνι, το οποίο έπηζε λόγω του λίπους και το έτρωγαν ανήμερα τα Χριστούγεννα.

«Ήσυχος, έντονος, διαισθητικός, σταθερός και βαθιά δημιουργικός, ο “Teddy” υπήρξε ένα ζεστόκαρδο και ζωτικής σημασίας κομμάτι της ιστορίας των The Cure», ανέφερε το μήνυμα αποχαιρετισμού. «Οι σκέψεις και τα συλλυπητήριά μας είναι με όλη του την οικογένεια. Θα μας λείψει πάρα πολύ».

Γεννημένος ως Perry Archangelo Bamonte στο Λονδίνο στις 3 Σεπτεμβρίου 1960, εντάχθηκε αρχικά στο road crew των Cure το 1984, όταν ο αδελφός του Daryl ανέλαβε tour manager του συγκροτήματος. Στη συνέχεια έγινε τεχνικός κιθάρας και προσωπικός βοηθός του Robert Smith.

Όταν ο keyboardist Roger O’Donnell αποχώρησε το 1990, ο Bamonte έγινε μόνιμο μέλος των Cure, παίζοντας κιθάρα και πλήκτρα, τα τελευταία τα είχε μάθει από την αδελφή του Smith, Janet, καθώς και εξάχορδο μπάσο και κρουστά κατά περίπτωση.

Συμμετείχε σε μια σειρά άλμπουμ του συγκροτήματος, από το Wish (1992) έως το Bloodflowers (2000), πριν αποχωρήσει το 2005. Το 2012 εντάχθηκε στο συγκρότημα Love Amongst Ruin, μαζί με μέλη των Placebo και της μπάντας του Julian Cope, πριν επανασυνδεθεί με τους Cure με αφορμή την εισαγωγή τους στο Rock and Roll Hall of Fame το 2019.

Επανεντάχθηκε επίσημα στο συγκρότημα το 2022 και συμμετείχε σε ολόκληρη την περιοδεία Shows Of A Lost World, συμπεριλαμβανομένης της πιο πρόσφατης εμφάνισής τους στο Troxy του Λονδίνου τον Νοέμβριο του 2024, η οποία αποτυπώθηκε πλέον στο concert film The Show Of A Lost World. Δεν συμμετείχε ωστόσο στο τελικό άλμπουμ Songs Of A Lost World, καθώς οι ηχογραφήσεις είχαν ολοκληρωθεί πριν την επιστροφή του.

Ο Bamonte επρόκειτο να λάβει μέρος στις προγραμματισμένες εμφανίσεις των The Cure σε Ηνωμένο Βασίλειο και Ευρώπη το 2026, συμπεριλαμβανομένων μεγάλων υπαίθριων συναυλιών σε Μάντσεστερ, Κάρντιφ, Δουβλίνο, Μπέλφαστ, Εδιμβούργο και Βερολίνο, καθώς και εμφανίσεων σε φεστιβάλ όπως τα Isle of Wight Festival, Primavera Sound, Rock Werchter, Open’er, Øya Festival και Rock en Seine.

Οι «Μωμόγεροι» ή «Κοτσαμάνια» είναι ένας αυτοσχέδιος θίασος με σατυρικές διαθέσεις οι οποίοι περιδιαβαίνουν τις γειτονιές του χωριού με την συνοδεία  ποντιακών οργάνων, καυτηριάζοντας με περιπαικτική διάθεση  τα κακώς κείμενα, πρόσωπα αλλά και καταστάσεις που συμβαίνουν σε κάθε μικρή κοινωνία. Είναι ένα παραδοσιακό, δρώμενο, που στόχο έχει να σκορπίσει χαρά, και  γέλιο, εξ’ άλλου και οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές του συνειδητά επιδιώκουν να προκαλέσουν ευθυμία, να διασκεδάσουν μαζί με τους θεατές, να κεραστούν στα σπίτια που επισκέπτονται και φυσικά να μαζέψουν δώρα και χρήματα.

Οι ρίζες του εθίμου  θα πρέπει να αναζητηθούν στην αρχαιότητα και σε ιστορικό βάθος 28 αιώνων. Αποτελεί αφενός κράμα μαγικών, σατιρικών και γονιμικών στοιχείων της ελληνικής αρχαιότητας και αφετέρου αντιεξουσιαστικών σκιρτημάτων κατά του Οθωμανικού ζυγού. Η αυθεντική του αξία συνοψίζεται στο γεγονός πως αποτελεί την πιο σύνθετη μορφή λαϊκής έκφρασης που συνδέει το αρχαίο Ελληνικό με το ερασιτεχνικό θέατρο του Πόντου. Στην πρωταρχική του μορφή είναι παράλληλο με την επίσημη λατρευτική τελετή των Διονυσίων. Στο πέρασμα του χρόνου δέχτηκε αρκετές επιδράσεις από τις θεατρικές εκδηλώσεις του Βυζαντίου και από την μεσαιωνική θεατρική παράσταση.

Ο φωτογράφος  Μιχάλης Παππάς επισκέπτεται τα χωριά της Δυτικής Μακεδονίας και συγκεκριμένα τον Τετράλοφο Κοζάνης σχεδόν κάθε χρόνο φωτογραφίζοντας το ευετηριακό αυτό έθιμο.

Το φωτογραφικό project του Μιχάλη, Mίτος: το νήμα της Ελλάδας, είναι στην πραγματικότητα μια εθνογραφική καταγραφή και αποτύπωση της καρδιάς της Ελλάδας με μια σύγχρονη ματιά που συνδέει την χώρα με τους ανθρώπους της.

«Το νήμα λαμβάνει συμβολικές διαστάσεις και επιδιώκει να αναδείξει τον λαϊκό πολιτισμό και τη λαϊκή τέχνη ιδωμένα σε ένα σύγχρονο πλαίσιο. Το φυσικό και πολιτισμικό περιβάλλον είναι το φόντο που συνυφαίνεται με τα «φορέματα και φορεσιές» ενώ πάντα πρωταγωνιστές είναι οι άνθρωποι.
Μέσα από την project Μίτος: To νήμα της Ελλάδας, αξιώνεται η ανάδειξη του κάλλους του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού που αφορά τόσο στην απλότητα όσο και στη λαμπρότητα της μορφής της ενδυμασίας ως κεντρικού θέματος. Το περιεχόμενο έχει πολυσημία νοημάτων και σχετίζεται με το κοινωνικό, ιστορικό, οικονομικό και πολιτισμικό πλαίσιο που διαμόρφωσε αυτές τις μορφές, με δίκτυα σχέσεων, με αγώνες διεκδικήσεων και κατασκευής ταυτοτήτων.

Επιπλέον ο φυσικός χώρος και η αρχιτεκτονική είναι δεσπόζοντα στοιχεία στην εικόνα. Η ιδιαιτερότητα αυτού του φωτογραφικού έργου έγκειται στη σύγχρονη θεώρησή του, μέσα από τους ανθρώπους που έχουν φυλάξει τα καλά τους ρούχα ως κειμήλια και τα παραδίδουν στην επόμενη γενιά ενώ τα αξιοποιούν σε εθιμικές και εορταστικές περιστάσεις αυθόρμητα επικαιροποιώντας τους μηχανισμούς της παράδοσης ως διαδικασίας.» αναφέρει ο Μιχάλης Παππάς.