Με αφορμή την επέτειο από την Επανάσταση του 1821, στοχαζόμαστε πάνω σε ζητήματα που αφορούν την ιδιοπροσωπεία του νέο-ελληνικού έθνους και το περιεχόμενο της ταυτότητας του.

Προτού αναφερθούμε στην Γαλλική Επανάσταση και την (άμεση) σχέση που έχει με την εθνική μας παλιγγενεσία, θα ήταν μάλλον απαραίτητο να δώσουμε κάποιες σύντομες εξηγήσεις σχετικά με την έννοια του έθνους. Η αρχαία ελληνική άποψη περί έθνους (όμαιμον, ομόγλωσσον, ομόθρησκον), δεν ταυτίζεται πλήρως με την σημερινή. Η σημερινή έννοια διαμορφώθηκε κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα και ολοκληρώθηκε οριστικά μετά την Γαλλική Επανάσταση (1789) έχοντας τη τελευταία ως καθοριστικό καταλύτη. Έτσι λοιπόν το έθνος τελικά κατέληξε να περιλαμβάνει εκτός από τα προαναφερθέντα χαρακτηριστικά (γλώσσα, θρησκεία, καταγωγή, ήθη και έθιμα τα οποία ήταν επιθυμητά αλλά πλέον όχι απαραίτητα), τα κοινά συμφέροντα και τον κοινό εχθρό. Ως παράδειγμα δεν θα μπορούσαμε να βρούμε κάτι πιο αντιπροσωπευτικό από το σημερινό ισπανικό έθνος, το οποίο διαμορφώθηκε από την συμμαχία μιας πανσπερμίας διαφορετικών φυλών και εθνοτήτων (Φοίνικες, Ίβηρες, Κέλτες, Βάσκοι, Γότθοι, Βάνδαλοι, Καταλανοί) εναντίον των Αράβων (οι οποίοι ειρήσθω εν παρόδω, πέρα από το ελαφρώς μελαψό χρώμα στο δέρμα των σημερινών συμπαθέστατων Ισπανών άφησαν ανεξίτηλα τα σημάδια τους και στον υπέροχο ισπανικό πολιτισμό, ο οποίος κατ’ ουσίαν είναι σχεδόν κατά το ήμισυ αραβικός). Αλλά και οι ίδιοι οι Γάλλοι δεν πάνε καθόλου πίσω, καθώς τα ξεκάθαρα γερμανικά φύλα των Φράγκων, Βουργουνδών και Αλαμανών εκλατινίστηκαν και ανακατεύτηκαν αξεδιάλυτα με τους Γαλάτες (δηλαδή Κέλτες), συγκροτώντας το σημερινό έθνος των Γάλλων που μόνο εμείς τους αποκαλούμε έτσι και όλοι οι υπόλοιποι τους αποκαλούν Φράγκους (France, Frankreich = χώρα των Φράγκων). Τόσο αξεδιάλυτα, που  οι σημερινοί Γάλλοι και Γερμανοί ακόμα μαλώνουν για το αν ο Καρλομάγνος  είναι Γάλλος ή Γερμανός (ένα εξαρχής βλακώδες ερώτημα, αφού ο Καρλομάγνος ζούσε στο τότε και όχι στο σήμερα, και τότε ήταν Φράγκος σκέτα αφού δεν υπήρχαν ούτε Γάλλοι ούτε Γερμανοί).

Το ελληνικό έθνος έχει την ιδιαιτερότητα ότι σε αντίθεση με άλλα διαμορφώθηκε από αρχαιοτάτων χρόνων (είναι αρχαίο έθνος, όπως π.χ. το περσικό) και ως ζωντανός οργανισμός εξελίσσεται, προσαρμόζεται, αφομοιώνει και αφομοιώνεται. Δεν εξαλείφθηκε ποτέ όπως πολλοί προσπαθούν να μας πείσουν. Ο ελληνισμός σαφώς και έχει ιστορική συνέχεια, μια συνέχεια όμως που δεν βασίζεται σε γονιδιακές – ρατσιστικές γελοιότητες αλλά στον πολιτισμό και τις ιστορικές συνθήκες.

Επανερχόμενοι στο θέμα μας, ας δούμε τα βασικά χαρακτηριστικά της κοινωνίας εντός της οποίας κυοφορείται η Γαλλική Επανάσταση.

Γαλλία, 1789:

• Δυσαρμονία ανάμεσα στην μεγάλη και αυξανόμενη (οικονομική) ισχύ της αστικής τάξης και στη ισχνή πολιτική της παρουσία.
• Δυσαρμονία ανάμεσα στην αποκλειστική συμμετοχή της ολιγομελούς αριστοκρατίας – φεουδαρχίας  στην διαχείριση του κράτους και στα φθίνοντα οικονομικά της ερείσματα.
• Πολυπληθής τάξη χωρικών οι οποίοι ζούσαν σε συνθήκες απόλυτης εξαθλίωσης.
• Τεράστια περιουσία της εκκλησίας, τεράστια ισχύς των ανώτερων κληρικών – ένδεια του κατώτερου κλήρου.

Για να αντιμετωπίσει την κοινωνική δυσαρέσκεια και την παραπαίουσα οικονομία του κράτους ο Λουδοβίκος 16ος συγκαλεί ως μονάρχης έναν απαρχαιωμένο θεσμό, την Γενική Συνέλευση των (τριών) Τάξεων (κλήρος, ευγενείς, λαός) με σκοπό να προχωρήσει σε μεταρρυθμίσεις. Οι ευγενείς – φεουδάρχες και ο ανώτερος κλήρος θέλουν να διατηρήσουν τα προνόμια τους, ενώ οι αστοί θέλουν σύνταγμα που να τους κατοχυρώνει δικαιώματα, έχουν τις εξαθλιωμένες μάζες με το μέρος τους και είναι αποφασισμένοι για όλα.

Μέσα από την σύγκρουση αστών και μαζών με το προνομιούχο κατεστημένο γεννήθηκε μια νέα πολιτική ιδέα με καθοριστική σημασία, η οποία θα αποτελούσε την κινητήρια δύναμη της Γαλλικής Επανάστασης (και αρκετών ακόμα): το δόγμα της κυριαρχίας του έθνους.

Η συζήτηση μετατοπίζεται από διάφορα ζητήματα συμφερόντων συγκεκριμένων ομάδων – συντεχνιών, στο μέγα ερώτημα: τι θέλει το έθνος; Η Γενική Συνέλευση των Τάξεων μετονομάζεται σε κάτι πρωτόγνωρο για τα δεδομένα της εποχής: Εθνική Συνέλευση.

Η μετονομασία προκαλείται από τους αστούς οι οποίοι ζητούν μετ’ επιτάσεως οι τρεις τάξεις να συνεδριάσουν και να ψηφίσουν από κοινού κι όχι ξεχωριστά όπως παλαιότερα. Και αυτό γιατί γνωρίζουν καλά ότι εάν ψηφίσει ξεχωριστά η κάθε τάξη είναι χαμένοι από χέρι (ευγενείς και κλήρος θα συμμαχούσαν) ενώ αν ψηφίσουν όλοι μαζί ως ενιαίο σώμα θα επικρατήσουν μετά βεβαιότητας (είχαν άνετη πλειοψηφία). Όταν το αίτημα δεν γίνεται δεκτό, ανακηρύττουν εαυτούς «Εθνοσυνέλευση» με τον ισχυρισμό ότι αντιπροσωπεύουν την συντριπτική πλειοψηφία του έθνους (98%), ορμούν και τα κάνουν όλα λαμπόγυαλο. Να ένα τρανό παράδειγμα γιατί δεν πρέπει να υποτιμούμε ποτέ την σημασία των ζητημάτων διαδικασίας: κοτζάμ Γαλλική Επανάσταση ξέσπασε με αφορμή ένα ζήτημα διαδικασίας.

«Έθνος» πλέον ονομάζεται το σώμα των πολιτών (δηλαδή με απλά λόγια ο λαός), το οποίο και αναγορεύεται σε «πηγή όλων των εξουσιών». Η επανάσταση στην Γαλλία εκδηλώνεται και επικρατεί στο όνομα της λαϊκής – εθνικής κυριαρχίας.

Οι επαναστάτες διακηρύττουν πολλές φορές την απόφασή τους ότι είναι Γάλλοι, όχι επειδή οι περιοχές στις οποίες κατοικούν έχουν προσαρτηθεί με συνθήκες μεταξύ μοναρχών όπως μέχρι τότε κατά κόρον συνέβαινε στην φεουδαρχική Ευρώπη, αλλά επειδή οι ίδιοι επιθυμούν να δηλώνουν αυτή την ταυτότητα. Οι μάχες και οι αγώνες δίνονται πλέον για την πατρίδα και τον λαό και όχι για τον μονάρχη. Οι πολίτες δεν υπηρετούν τον μονάρχη αλλά ο τελευταίος υπάρχει για να υπηρετεί την πατρίδα και τον λαό. Το μοναδικό κριτήριο εθνικής ταυτότητας είναι πλέον η επιθυμία του λαού. Η μοναδική κυριαρχία είναι η κυριαρχία του λαού.

Ας δούμε τώρα τα βασικά χαρακτηριστικά της κοινωνίας εντός της οποίας κυοφορείται η δική μας Επανάσταση, η Ελληνική, 32 χρόνια ύστερα από την ιδεολογική μητέρα της, την Γαλλική.

Ελλάδα, 1821:

• Καταστροφική πορεία της οικονομίας της Οθωμανικής αυτοκρατορίας
• Απόλυτη εξαθλίωση των φτωχών χωρικών.
• Συνθήκες τρομοκρατίας και στυγνής καταπίεσης των Ελλήνων (και όχι μόνο) από τους Τούρκους.
• Οικονομική άνοδος όσων Ελλήνων κατάφεραν να διαφύγουν στο εξωτερικό.

Έλληνες έμποροι παίρνουν στα χέρια τους το εξαιρετικά προσοδοφόρο μονοπώλιο της μεταφοράς σιτηρών από λιμάνια της Αιγύπτου και του Ευξείνου Πόντου σε άλλα λιμάνια της Ανατολής και της Μεσογείου. Ακμάζουν, πλουτίζουν, μορφώνονται, ιδρύουν παντού ελληνικές εμπορικές παροικίες (Βενετία, Τεργέστη, Μασσαλία, Οδησσός, Ιάσιο, Βουκουρέστι μα προπάντων Βιέννη) και γίνονται εκπρόσωποι μιας νέας τάξης, της αστικής. Ιδρύουν και χρηματοδοτούν σχολεία τόσο στο εξωτερικό όσο και πίσω στην πατρίδα, έρχονται σε όσμωση με τις επαναστατικές ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης που σαρώνουν την Ευρώπη κυρίως μέσω του Ναπολέοντα, εκδίδουν βιβλία και εφημερίδες. Η πρώτη ελληνική εφημερίδα στην ιστορία, η «Εφημερίς» των αδελφών Πούλιου (στενών συνεργατών του Ρήγα), με καταγωγή από την Σιάτιστα της Μακεδονίας, εκδίδεται στην Βιέννη ακριβώς την περίοδο διεξαγωγής της Γαλλικής Επανάστασης. Στους κόλπους της ελληνικής διασποράς ριζώνουν οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης και μεταλαμπαδεύονται (με πολλές δυσκολίες) στον υπόδουλο ελληνισμό.

Έλληνες ναυτικοί που διασπούν τον αποκλεισμό των νότιων γαλλικών λιμανιών από τον αγγλικό στόλο για να μεταφέρουν τρόφιμα στις γαλλικές φρουρές κατά την περίοδο των Ναπολεόντειων πολέμων μυούνται στις νέες ιδέες και γυρνώντας πίσω τις προπαγανδίζουν. Το ελευθερία – ισότητα – αδελφοσύνη (liberte – egalite – fraternite) γίνεται και ιδανικό των σκλάβων Ελλήνων.

Βραχύβιες καταλήψεις των Επτανήσων από τον γαλλικό στρατό (1797 – 1799, 1807 – 1814) οδηγούν στην ίδρυση του πρώτου (ημιαυτόνομου) νεοελληνικού κράτους (Ιόνιος Πολιτεία) και στην διοχέτευση μέσω αυτού φιλελεύθερων/ριζοσπαστικών/επαναστατικών ιδεών στον κυρίως ελλαδικό χώρο.

Ενδεικτικές είναι ρήσεις και πράξεις μεγάλων προσωπικοτήτων του ελληνισμού εκείνης της εποχής. Ο Ρήγας προσάρμοσε την Μασσαλιώτιδα στα ελληνικά (Δεύτε παίδες των Ελλήνων) και προσπάθησε να οργανώσει συνάντηση με τον Ναπολέοντα (γνήσιο τέκνο της Γαλλικής Επανάστασης). Ο Κοραής, αυτόπτης μάρτυρας της Γαλλικής Επανάστασης, έγραψε ότι: «Η Γαλλική Επανάσταση στάθηκε η πρώτη αιτία που βοήθησε τους Έλληνες να στεριώσουν εντός τους την ήδη από πριν ανάγκη του φωτισμού τους». Αλλά ακόμα και αυτός ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης, ο θρυλικός Γέρος του Μωριά είπε ότι: «Η Γαλλική Επανάσταση και ο Ναπολέων, ο θεός του πολέμου, άνοιξαν τα μάτια του κόσμου». Ενδεικτικά είναι και τα τρία πρώτα συντάγματα της  επαναστατημένης Ελλάδας που ήταν ίσως πιο φιλελεύθερα, ριζοσπαστικά και δημοκρατικά ακόμα και από αυτά της Γαλλίας. Το γιατί δεν εφαρμόστηκαν ποτέ στην πράξη αποτελεί θέμα που χρειάζεται ξεχωριστή ανάλυση.

Ολοκληρώνοντας, έχουμε επιγραμματικά και συγκριτικά:

Γαλλική Επανάσταση:

• Αποτίναξη της καταπίεσης των ντόπιων αριστοκρατών – φεουδαρχών και του προϊσταμένου τους, του βασιλιά και επανίδρυση του κράτους.
• Η επανάσταση είναι «εσωτερική». Οι Γάλλοι πολεμούν με εξωτερικό εχθρό μόνον όταν οι βασιλικοί οίκοι της Ευρώπης σπεύδουν να βοηθήσουν τον συνάδελφό τους Λουδοβίκο. Ο τελευταίος καρατομείται όχι επειδή αρνείται τις μεταρρυθμίσεις που ζητούν οι αστοί, αλλά επειδή κρίνεται ένοχος εσχάτης (δηλαδή εθνικής) προδοσίας και συνεργασίας με την Πρωσία και την Αυστρία κατά της πατρίδας.
• Η επανάσταση έχει εντονότατα αντιθρησκευτικά χαρακτηριστικά.
• Η επανάσταση συντελείται από αστούς και μάζες.

Ελληνική Επανάσταση:

• Αποτίναξη του τουρκικού ζυγού και ίδρυση ανεξάρτητου κράτους.
• Η επανάσταση είναι «εξωτερική». Οι Έλληνες εξαρχής πολεμούν εναντίον ξένου δυνάστη. Στο στόχαστρο μπαίνουν και ντόπιοι καταπιεστές, αλλά σε δεύτερη κλίμακα.
• Η επανάσταση αρκετές φορές παίρνει τον χαρακτήρα θρησκευτικής σύγκρουσης (χριστιανοί – μουσουλμάνοι). Η στάση της επίσημης εκκλησίας είναι θέμα που χρειάζεται ξεχωριστή ανάλυση.
• Η επανάσταση κυοφορείται από τους αστούς αλλά συντελείται από τις μάζες.

Πριν από την Γαλλική Επανάσταση, μόνο δύο ή τρεις μοναρχίες στην Ευρώπη (Αγγλία, Γαλλία, Ισπανία) δικαιολογημένα αποκαλούνται εθνικοί θεσμοί. Εκατό χρόνια μετά την Επανάσταση, δεν υπάρχει ούτε ένα κράτος στη Γηραιά Ήπειρο που να μην επικαλείται την αρχή των εθνοτήτων για την ύπαρξή του…

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

Απόστολος Ε. Βακαλόπουλος, Νέα Ελληνική Ιστορία 1204 – 1985.

Ι.Σ. Κολιόπουλος, Νεώτερη Ευρωπαϊκή Ιστορία 1789 – 1945.

Νίκος Σβορώνος, Το ελληνικό έθνος. Γένεση και διαμόρφωση του νέου ελληνισμού.

David Brewer, Ελλάδα 1453 – 1821, οι άγνωστοι αιώνες.

Eric Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων 1789- 1848.

John Roberts, Επανάσταση από τα πάνω και από τα κάτω. Πολιτική ιστορία της Ευρώπης από την Γαλλική Επανάσταση έως τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η νηστεία της Σαρακοστής είναι μακράν η πιο αυστηρή του χριστιανισμού. Για 40 ημέρες η διατροφή των πιστών περιορίζεται στα απολύτως απαραίτητα αφού δεν επιτρέπεται να καταναλώνουν κρέας, ψάρι, γαλακτοκομικά προϊόντα ή ακόμα και το λάδι. Ωστόσο, στη διάρκεια της σκληρής αυτής νηστείας πέφτει πάντα μέσα και ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, γεγονός ιδιαίτερα χαρμόσυνο στη χριστιανική πίστη που δεν μπορεί παρά να εορταστεί καταλλήλως. Για τη συγκεκριμένη ημέρα, λοιπόν, γίνεται μια παύση στη νηστεία και προβλέπεται ένα μικρό παραστράτημα, όπου το ψάρι, το λάδι και το κρασί επιτρέπονται.

Γιατί όμως μπακαλιάρο;

Η εξήγηση είναι πολύ απλή. Η Ελλάδα, εκτός από το μεγάλο παραθαλάσσιο μέτωπο και τον νησιωτικό της χώρο, έχει και έναν μεγάλο ορεινό όγκο γεμάτο από πανέμορφα χωριά. Εκεί δηλαδή όπου στα τέλη του προ-προηγούμενου αιώνα ψάρι δεν έβρισκες εύκολα, εκτός… αν έψαχνες για μπακαλιάρο! Το ωραίο αυτό ψάρι με την ολόλευκη κρουστή σάρκα, παρόλο που συχνά το βρίσκουμε και στη Μεσόγειο, προτιμά να κολυμπάει κυρίως στα νερά του Ατλαντικού Ωκεανού, οπότε οι χώρες που τον αλιεύουν περισσότερο είναι η Νορβηγία, η Ισλανδία και η Πορτογαλία που του έχει μάλιστα τεράστια αδυναμία (στην πορτογαλική κουζίνα υπάρχουν περισσότερες από 400 συνταγές με μπακαλιάρο!). Οι λαοί αυτοί, εδώ και αιώνες συνηθίζουν να παστώνουν τον μπακαλιάρο και να τον εμπορεύονται σε όλες τις χώρες της Μεσογείου (και όχι μόνο), φυσικά και στην Ελλάδα. Υπολογίζεται ότι ο παστός μπακαλιάρος πρωτοήρθε στη χώρα μας τον 15ο αιώνα και προτιμήθηκε αμέσως καθώς μπορεί να διατηρηθεί για πολύ περισσότερες μέρες από ένα φρέσκο ψάρι και άρα να ταξιδέψει αναλλοίωτο ακόμα και στις πιο απομακρυσμένες, ορεινές περιοχές. Αυτός είναι και ο λόγος που η κωδική του ονομασία είναι «ψάρι του βουνού», αλλά και «Φτωχογιάννης», μια που η χαμηλή τιμή του τον καθιστά προσιτό σε όλους.

Στις τοπικές κουζίνες της Ελλάδας συναντάμε άπειρες συνταγές για να μαγειρέψουμε τον μπακαλιάρο μας: πλακί, ψητό, βραστό, με χόρτα, με σταφίδες, με πατάτες κ.ά. Ωστόσο, η συνταγή που κερδίζει πάντα (ίσως γιατί είναι η πιο μερακλίδικη) είναι ο τηγανητός, που έχει στο πλάι του σκορδαλιά.

Μπακαλιάρος σκορδαλιά: Το σωστό ξαρμύρισμα

Για το ιδανικό ξαρμύρισμά του ο μπακαλιάρος πρέπει να παραμείνει στο ψυγείο μέσα σε λεκάνη με νερό για συνολικά 24 ώρες. Στη διάρκεια αυτού του 24ώρου, όμως, πρέπει να φροντίσουμε να αλλάξουμε το νερό του τουλάχιστον 4 φορές. Δηλαδή, αλλάζουμε νερό περίπου κάθε 6 ώρες (όχι, δεν κοιμάσαι όταν ξαρμυρίζεις μπακαλιάρο, όλοι το ξέρουν αυτό).

Μπακαλιάρος σκορδαλιά: Παραδοσιακές συνταγές ανά την Ελλάδα

Στη Μεσσηνία (που συνηθίζουν να τρώνε μπακαλιάρο και του Σωτήρος στις 6 Αυγούστου, εκτός από την 25η Μαρτίου) ακολουθούν μια συνταγή με σταφίδες, την παραδοσιακή Τσιλαδιά. Η βάση της είναι μια απλή κόκκινη σάλτσα με ντομάτα, κρεμμύδι, σκόρδο και σταφίδες, με την οποία περιχύνεται ο μπακαλιάρος πριν ψηθεί στον φούρνο. Απλό και νόστιμο.

Η Κεφαλονιά μπορεί να φημίζεται για την περίφημη κρεατόπιτά της, ωστόσο στα κιτάπια της έχει ακόμη μία πίτα, λιγότερο γνωστή, αλλά εξίσου νόστιμη. Είναι η μπακαλιαρόπιτα (ή μπακαλαόπιτα) που έχει για γέμιση μπακαλιάρο, μυρωδικά και ρύζι.

Στις Κυκλάδες (αλλά και στα Επτάνησα εδώ που τα λέμε) φτιάχνουν Μπραντάδα, δηλαδή ένα πολτό από μπακαλιάρο, γάλα, σκόρδο, ελαιόλαδο και πατάτα. Παραδοσιακά η Μπραντάδα γίνεται στο γουδί, αλλά εντάξει, αν δεν έχετε, θα σας επιτρέψουμε να χρησιμοποιήσετε μούλτι.

Στην Κέρκυρα πάλι τιμούν τον «μπιάνκο». Εδώ ο μπακαλιάρος βράζει στην κατσαρόλα μαζί με πατάτες και μπόλικο σκόρδο, ενώ στο τέλος περιχύνεται με χυμό λεμονιού.

© Eurokinissi

Στην εκδήλωση, θα ερμηνευθούν τραγούδια για το ’21 από τα μουσικά τμήματα του Μουσικού Σχολείου και θα αναδειχθεί το ιστορικό αποτύπωμα της Σιάτιστας στην Ελληνική Επανάσταση μέσα από τα γραπτά των σύγχρονων εκείνης της ιστορικής περιόδου των Σιατιστινών, Γεωργίου και Πούπλιου Πούλιου, Νικόλαου Κασομούλη, Δημητρίου Ψατέλη και Δημήτριου Παυλίδη.

Η ελληνική σημαία και το μπλε χρώμα συνθέτουν το σημερινό ειδικό επετειακό doodle.

Σχετικά με το σημερινό doodle, η Google σημειώνει πως «το σημερινό doodle αναγνωρίζει την ανεξαρτησία της Ελλάδας από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Μετά από 400 χρόνια κατοχής, η Εθνική Ημέρα της Ελλάδας γιορτάζει την έπαρση της γαλανόλευκης σημαίας της Ελλάδας στον ουρανό ως διακήρυξη της ανεξαρτησίας της.

Η Ελλάδα τιμά τη γιορτή με παρελάσεις και ομιλίες. Αυτές οι γιορτές προσελκύουν χιλιάδες θεατές που αργότερα απολαμβάνουν παραδοσιακά πιάτα, όπως ο μπακαλιάρος (τηγανισμένος μπακαλιάρος) συνοδευόμενος από έναν πουρέ σκόρδου και πατάτας, που ονομάζεται σκορδαλιά.

Αυτή η σημαντική ημέρα στην ιστορία σηματοδοτεί τη μάχη που κερδήθηκε με κόπο και σηματοδοτεί τη συνεχιζόμενη ελευθερία της Ελλάδας για περισσότερα από 200 χρόνια. Ζήτω η 25η Μαρτίου».