Η Δυτική Μακεδονία είναι από τις μοναδικές περιοχές της Ελλάδας που χρησιμοποιεί χάλκινα πνευστά στην παραδοσιακή της μουσική, τα οποία συνεισφέρουν στη διαμόρφωση του τοπικού μουσικού ιδιώματος μέσω των διάφορων κομπανιών. Ένας ήχος διαφορετικός προκύπτει μέσα από αυτές τις κομπανίες. Ήχος που δεν μοιάζει με τον ήχο των μπαντών που συναντώνται στη Δύση, ούτε με αυτόν των στρατιωτικών μπαντών, παρόλο που τα χάλκινα πνευστά ως λαϊκά όργανα ξεπήδησαν μέσα από τέτοιες μπάντες. Στη Δυτική Μακεδονία οι κομπανίες αυτές κρατούν γερά!

Οι λαϊκές μπάντες με τα κλαρίνα, τις κορνέτες, τα τρομπόνια και τα τύμπανα εκπροσωπούν μια ξεχωριστή μουσική παράδοση, με ηχοχρώματα «βαλκανικά» που  γεφυρώνουν την Ανατολή με τη Δύση, το αστικό στοιχείο με την αγροτική τελετουργία, την παράδοση με τον νεωτερισμό!Χοροί μιμικοί με τους γλεντιστάδες να επικαλούνται την καλοχρονιά και τη γονιμότητα της γης, καθώς αναβαπτίζονται στην ίδια τους τη φύση με διάθεση περιπαικτική.  Οι μπάντες την περίοδο της αποκριάς κάνουν μια «περπατητή» και δύσκολη δουλειά σηκώνοντας στις πλάτες τους ολόκληρη την τελετουργία του αποκριάτικου γλεντιού που δεν είναι ούτε φολκλορ ούτε απλή διασκέδαση! Για να το διαπιστώσει κανείς αυτό, αρκεί να επισκεφτεί την εβδομάδα της Αποκριάς, την πόλη της Κοζάνης!

Εμείς συναντήσαμε την Άννα Μακρή, το νεότερο και μοναδικό θηλυκού γένους μέλος της κομπανίας «Κοζανίτικο Τακίμι» και συζητήσαμε για την μουσική, το δύσκολο έργο της διασκέδασης και την Κοζανίτικη αποκριά!

Ένα κλαρίνο, δυο τρομπέτες, ένα  νταούλι, ένα  σαξόφωνο και ένα τύμπανο συνθέτουν μια από τις πιο αγαπημένες μπάντες που συμπληρώνει τουλάχιστον 30 χρόνια ζωής εκπροσωπώντας την Κοζανίτικη αποκριά στις γειτονιές, τους φανούς και τα μαγαζιά της πόλης!

Συνεχιστές και διατηρητές της αυθεντικής Κοζανίτικης παράδοσης και όχι μόνο!

Πότε ξεκίνησες και γιατί; Η ενασχόληση με την παραδοσιακή μας μουσική είναι  μια προσπάθεια για τη διάσωση της συνέχειας της;

Η παραδοσιακή μουσική του τόπου μας καθώς και όλης της Ελλάδας είναι πλούσια και με κέρδισε αμέσως! Εγώ και όλη η μπάντα, προσπαθούμε και (νομίζουμε) τα καταφέρνουμε αρκετά καλά, να παίζουμε αξιοπρεπώς κομμάτια από διάφορες περιοχές της χώρας μας! Πάντα με σεβασμό στην παραδοσιακή μας ταυτότητα! Θεωρούμε ότι είναι χρέος μας να παίζουμε ώστε να ακούγονται παραδοσιακά τραγούδια, λιγότερο γνωστά, ώστε να μαθαίνουν οι νέοι και να θυμούνται οι παλιοί!

Άννα, σαν το νεότερο μέλος του «Τακιμιού» τι ήταν αυτό που σε έκανε να μπεις στην μπάντα;

Το Κοζανίτικο Τακίμι είναι μια ξεχωριστή  μπάντα. Αυτό που την ξεχωρίζει είναι πωε απαρτίζεται από μοναδικούς σολίστες και  φανταστικούς μουσικούς που όλοι βάζουν μπροστά το ομαδικό τους πνεύμα χωρίς εγωισμό και ιδιοτέλεια, αγωνίζονται «μουσικά» ώστε να βγαίνει ένα ομαδικό άκουσμα. Αυτό ίσως κάποιες φορές να  περιορίζει, πάντα μουσικά μιλώντας, κάποιους από εμάς αλλά ο στόχος είναι ένας. Να βγει ένα ομαδικό αποτέλεσμα γεγονός που ακόμη και αν ακούγεται απλό και δεδομένο, δεν είναι! Αυτό θαύμαζα πάντα σε αυτή την μπάντα. Όταν μου έγινε πρόταση να γίνω μέλος δέχτηκα με μεγάλη χαρά και έκτοτε προσπαθώ πάντα, σε κάθε μας εμφάνιση, να βάζω και εγώ το λιθαράκι μου ώστε να βγαίνει το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα!

Τι σημαίνει για εσάς η Κοζανίτικη αποκριά;

Ένα μοναδικό γεγονός.  Η Αποκριά σημαίνει πολλά για εμάς. Παράδοση, μουσική, κόσμος, χρέος απέναντι στην πόλη μας και στους ανθρώπους της , κοινωνικοποίηση με φίλους που ζουν αλλού και έρχονται αυτές τις μέρες, αλλά και .. μεγάλη αλλά γλυκιά κούραση!

Είναι δύσκολες οι μουσικές μετακινήσεις;

Τις μέρες της αποκριάς,  σε οποιαδήποτε γειτονιά  με φανούς ή σε οποιοδήποτε μαγαζί βρεθεί κάποιος, θα πετύχει σίγουρα μια μπάντα με χάλκινα και θα ακούσει  παραδοσιακά τραγούδια της περιοχής. Έτσι και εμείς, αυτές τις μέρες παίζουμε σε αρκετές εκδηλώσεις του Δήμου που λαμβάνουν χώρα στην κεντρική πλατεία της Κοζάνης αλλά και σε διάφορα μαγαζιά. Η μετακίνηση από χώρο σε χώρο σίγουρα  μπορεί να γίνει κουραστική και απαιτητική αλλά προσφέρει ωραίες, ξεχωριστές εμπειρίες αφού κάθε φορά απευθυνόμαστε σε διαφορετικούς ανθρώπους!

Με το κρύο τι γίνεται;

Η αποκριά ίσον χειμώνας.. και ο χειμώνας στην Κοζάνη είναι συνήθως τσουχτερός. Καθώς οι περισσότερες εκδηλώσεις γίνονται έξω, είναι σχεδόν σίγουρο ότι κρυώνουμε αρκετά! Βέβαια, οι περισσότεροι από εμάς είμαστε εξοπλισμένοι με ζεστό ρουχισμό ώστε να αντέχουμε τις χαμηλές θερμοκρασίες! Αν όμως οι θερμοκρασίες είναι πολύ χαμηλές, δεν μπορούν ούτε τα όργανα να παίξουν! Δεν είναι λίγες οι φορές που έχουν παγώσει τα «κλειδιά» των οργάνων μας και δεν μπορούσε να βγει νότα!

Κάποιο περιστατικό που θυμάσαι έντονα;

Θα σου πω ένα περιστατικό που με είχε συγκινήσει βαθιά. Παίζαμεσε κάπιο μαγαζί και ήταν στο κοινό μια οικογένεια με ένα παιδί σε αναπηρικό καρότσι. Το παιδί διασκέδαζε τόσο πολύ και το έλεγε η καρδούλα του τόσο έντονα  που ήθελε να χορέψει. Τότε, ο μπαμπάς του, το σήκωσε από τις μασχάλες του και χόρεψαν μαζί! Εκείνη τη στιγμή, δεν σου κρύβω πως δάκρυσα από τη χαρά που έδωσα με τη μουσική μου σε αυτό το παιδί και καθώς γύρισα, διαπίστωσα πως όλοι ήμασταν δακρυσμένοι!

Κάποιο περιστατικό που θες να ξεχάσεις;

Δεν μπορώ να πω ότι υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο περιστατικό που θέλω να ξεχάσω. Αλλά σίγουρα όταν παίζει κάποιος σε γλέντια ,  νύχτα, με το αλκοόλ να ρέει άφθονο, δεν λείπουν οι… παρεξηγήσεις! Παρόλα αυτά εμείς πάντα προσπαθούμε να αντιμετωπίζουμε ακόμη και τις άβολες στιγμές, με ευγένεια και υπομονή!

Το Κοζανιτικο τακίμι αποτελούν οι:

Άννα Μακρή/τρομπέτα

Δημήτρης Γκιθώνας/τρομπέτα

ΝίκοςΣακαρίδης/κλαρίνο

Κωνσταντίνος Ζουζός/σαξόφωνο

ΝίκοςΚαρδογιάννης/τρομπόνι

Μανώλης Μπαντωλας/νταούλι

Βασίλης  Σακαρίδης /τύμπανο

Αρτυμένα

Το απαραίτητο στις περισσότερες περιοχές τσίκνισμα της Τσικνοπέμπτης δεν φαίνεται να έχει βρει την θέση του στα παλιά κοζανίτικα έθιμα της Αποκριάς, ούτε φυσικά  η καθιερωμένη και … μαρτυρική ομαδική έξοδος σε κέντρα και σε χορούς. “Τσινουπέμπτις κι τέτοια δεν ήξιράμι ικείνα τα χρόνια”, λέει μια παλιά Κοζανίτισσα και μαζί της συμφωνούν όλοι όσοι ρωτήθηκαν σχτικά.

“Όλ’ ικείν’ ‘ν ιβδουμάδα τηρούσαμι να φκιάσουμι τα χουντρά τα χουσμέτια, να σώσουμι ως τ’ Μκρή ‘ν’ Απουκρά κι να γένουμι καρναβάλια.!”

Αν μιλήσουμε για την Αποκριάτικη κουζίνα στην πόλη μας επομένως, θα πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι δεν είχε καθιερωθεί παραδοσιακά κάποιο ιδιαίτερο φαγητό εκείνες τις ημέρες. Παρόλα αυτά υπήρχε αφθονία ασυνήθιστη για τη λιτότητα της ζωής της μέσης κοζανίτικης οικογένειας, και κυρίως τη μικρή Αποκριά, της Κρεατίνης, οπότε μαγείρευαν κρέας στα πιο εύπορα σπίτια και πίτες στα υπόλοιπα.

Τη μεγάλη Αποκριά, της Τυρινής, που απογορευόταν το κρέας, δεν έφκιαναν “‘ασπρα” φαγητά, μακαρόνια, γαλατόπιτα, ρυζόγαλα κλπ, όπως γινόταν σε άλλα μέρη της Ελλάδος. Έτρωγαν απλά λίγο καλύτερα από τον αλλο καιρό, συνήθως ψάρι πλακί, καταναλώνοντας ταυτόχρονα ότι αρτυμένο υπήρχε στο σπίτι, και κυρίως τυρί, καθώς την επόμενη άρχιζε η Τρανή η Σαρακοστή με την αυστηρότατη νηστεία της. “Ικείν’ τηλ’ μέρα τίναζαν και οι ιμπόρ΄τα διρμάτια ‘π’ του τυρί”, θυμούνται οι παλιές Κοζανίτισσες “κι μας ίλιγαν δεν καμ’ να λουστούμι γιατί τα γιουμώσν τα μαλλιά μας πιτυρίδα!”.

Το μόνο “άσπρο” που βλέπουμε να χαρακτηρίζει την ημέρα της Μεγάλης Αποκριάς είναι το αβγό που χρησιμοποιούνταν για την Χάσκα.

Το εθιμικό αυτό παιχνίδι παιζόταν μεταξύ των μελών της οικογένειας το βράδυ της Κυριακής, μόλις τελείωνε το τελευταίο πριν τη νηστεία αρτυμένο δείπνο. Τις περισσότερες φορές όμως γινόταν στο σπίτι του γεροντότερου μέλους του σογιού, της γιαγιάς συνήθως, όπου μαζεύονταν όλα τα παντρεμένα παιδιά της με τις οικογένειες τους, για να “συγχωρεθούν” μεταξύ τους και να μπουν καθαροί στη Σαρακοστή.

“Ο αρχηγός της ομήγυρης, ο παππούς ή ο μεγαλύτερος θείος έπαιρνε την “κλώστη” (πλάστη), έδενε στη μια άκρη ένα ράμμα και απ’ αυτό κρεμούσε ένα βρασμένο και ξεφλουδισμένο αβγό. Στη συνέχεια το κουνούσε μπρος-πίσω κατευθύνοντας το στο στόμα του κάθε παριστάμενου, ο οποίος καθόταν με το στόμα ανοιχτό και τα χέρια πισω, προσπαθώντας να το αρπάξει με τα δόντια μέσα σε γέλια και σε πειράγματα από τους υπόλοιπους”. Το έθιμο απαντούσε σε πολλά μέρη της Ελλάδας  για να τηρηθεί η Σαρακοστιανή επιταγή που απαιτούσε “με αβγό να κλείνει το στόμα στο τέλος της Αποκριάς και με αβγό να ξανανοίγει το βράδυ μετά την Ανάσταση”

Δεν μπορούμε να πούμε όμως ότι κανένα έδεσμα δε σημάδευε την Αποκριά. Οι μέρες αυτές του γλεντιού και της καλοφαγίας στην Κοζάνη έπαιρναν το γαστριμαργικό τους χαρακτήρα κυρίως από τα παραδοσιακά γλυκά, που γίνονταν μέσα της εβδομάδας της Τυρινής, Τετάρτη με Πέμπτη.

Μπακλαβάς

Ο μπακλαβάς, γλυκό δύσκολο και ακριβό, ήταν δείγμα αρχοντιάς και ευπορίας σε όλες τις επίσημες περιστάσεις της ζωής των Κοζανιτών, αρραβώνες, γάμους και μεγάλες γιορτές, αλλά εκεί που είχε εθιμικά καθιερωθεί κυρίως σαν κέρασμα ήταν οι Αποκριές. Απαιτούσε διαλεχτά υλικά, υψηλή τεχνική και πείρα για να πετύχει, καθώς προοριζόταν κυρίως για κέρασμα και σε περίπτωση αποτυχίας διακυβεύβονταν το καλό όνομα της οικοδέσποινας ως νοικοκυράς.

Ένας αξιοπρεπής μπακλαβάς χρειαζόταν καμιά εικοσαριά φύλλα ανοιγμένα στο χέρι με αλεύρι περασμένο από την ψιλή σήτα, βούτυρο ή λάδι “καλό” που το έκαιγαν σε βαθύ σκεύος με μια μπουκιά ψωμί μέσα για να μη μυρίζει λαδίλα, μπόλικα καρύδια, κανελογαρύφαλλα, καθώς και τουλάχιστον δύο κιλά ζάχαρη για το σιρόπι. Τον έφκιαναν στο μεγάλο το σνι και πριν το στείλουν στο φούρνο το χάραζαν σε κομμάτια με το μαχαίρι με τέτοιο τρόπο που η επιφάνεια θύμιζε ανοιχτό κεντημένο λουλούδι.

Ένα τόσο ακριβό γλυκό, σε εποχές όπου ο … Αργύρς ήταν μονίμως άρρωστος, προοριζόταν φυσικά για να βγάλει κοινωνικά ασπροπρόσωπη τη νοικοκυρά κι όχι για να καταναλωθεί κατά κύριο λόγο από την οικογένεια. Επειδή όμως ο κίνδυνος να συμβεί το τελευταίο ήταν αυξημένος, οι γυναίκες του σπιτιού φρόντιζαν να τον κρύψουν σε σίγουρο μέρος,πράγμα καθόλου εύκολο αν αναλογισθεί κανείς το μέγεθος του. Κατά την Πέμπτη ή την Παρασκευή πριν την μεγάλη Αποκριά τον σιρόπιαζαν κι έκοβαν τις άκρες για τα παιδιά, προσέχοντας να μη χαλάσουν τα μεσαία κομμάτια, τη “μαργαρίτα”, που θα κερνούσαν την Κυριακή στους φίλους. Τον υπόλοιπο τον φύλαγαν στην “καρότσα”(ντουλάπι με ράφια και πόρτα με σήτα για αν αερίζεται μέσα στον χώρο υποδοχής, όπου συνήθως φύλαγαν τα γλύκά), στο κελάρι ή στο “μαγαζί”, ένα αποθηκευτικό χώρο κοντά στον “καλό το νουντά”.

Ο μπακλαβάς δεν καταναλωνόταν όμως ολόκληρος εκείνη την μέρα. Αρκετά κομμάτια μαζεύονταν σε μικρότερο σκεύος και παρέμειναν ανέγγιχτα ολόκληρη την επόμενη εβδομάδα μιας και ήταν περίοδος αυστηρής νηστείας -δεν τρώγονταν ούτε λάδι. Το Σάββατο του Αγίου Θεόδωρου, που ο περισσότερος κόσμος και κυρίως τα παιδιά μεταλέβαιναν και καταλύονταν το λάδι, ο μπακλαβάς αποτελούσε το όραμα όλων όσοι γύριζαν από την εκκλησία. Η νοικοκυρά, αφού “ξιντρουπιάζουνταν” σε τυχόν επισκέπτες, που λόγω της ημέρας δεν ήταν και λίγοι, διέθετε επιτέλους όσα κομμάτια περίσσευαν στα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας, μικρά και μεγάλα. Τι τα θες όμως! Η υψηλή ποιότητα είχε χαθεί και αν δεν είχε υπάρξει μέριμνα να μπει αρκετό λεμόνι του ζου στο σιρόπι, το ποθητό αυτό γλυκό θα κατέληγε να φαγωθεί ζαχαρωμένο. Για πολλούς ανθρώπους της γενιάς μου η υπόθεση αυτή αποτελεί ακόμη αγιάτρευτο παιδικό τραύμα!

Άλλα γλυκά

Το κανταΐφι ήταν ένα άλλο συνηθισμένο γλυκό των ημερών της Αποκριάς, λιγότερο δύσκολο και ακριβό από το μπακλαβά βέβαια, γι’ αυτό και το προτιμούσαν οι  πιο άπειρες νοικοκυρές. Το βασικό υλικό, που ονομάζεται επίσης κανταΐφι, το διέθεταν στην κοζανίτικη αγορά οι λεγόμενοι Αριφήδες και αργότερα ο Κάντζιος, ο Χαζηδαβιδ καθώς και ο Κορδόσης και ο Πήτας, που εξακολουθούν να διαθέτουν το προϊόν στην αγορά μέχρι και σήμερα.

Σε πολλά σπίτια πάλι παρασκεύαζαν και  σαραγλί , το οποίο στην Κοζάνη αποκαλούσαν και “σουφρουτό” λόγω του τρόπου με τον οποίο του έδιναν την τελική μορφή, με τη βοήθεια του τόσο χρήσιμου στη μαγειρική(και όχι μόνο) “κλώστη”(πλάστη). Το γλυκό αυτό περιείχε βέβαια όλα τα υλικά του μπακλαβά αλλά γινόταν σε μικρό ταψί και κατά συνέπεια δεν απαιτούσε τόσα υλικά ούτε και τόσα φύλλα. Γι αυτό θεωρούνταν πιο πρόχειρο και ό,τι πρέπει για να καλύπτει τις οικογενειακές διεκδικήσεις σε σιροπιαστό.

Απόσπασμα από το Βιβλίο “Γεύσεις από παλιά Κοζάνη”

Ματίνα Τσικριτζή Μόμτσιου

Φανή Φτάκα  Τσικριτζή

Γιατί ποια σοβαρή θα γεννούσε τον πρώτο της γιο Κυριακή Μεγάλης Αποκριάς! Εμ αναγκάζει τις μοίρες να έρθουν να της το μοιράνουν μέσα σε φιλουρίδια και φωτιές. Εμ κάθεται τεντωμένη λεχώνα στην κλινική χρονιάρα μέρα, με την Κοζάνη έξω να καίγεται και τους συγγενείς της κούρπιτου.

Είναι σαν να της λέν οι δικές της οι μοίρες «Έλεος πια! Πέρνα και μια Απουκρά χωρίς να ρίχνεσαι στς Φανοί και στα Κέντρα!»

Δίκιο είχε! Αλλά τι να κάνουμε… Το πεπρωμένο φυγείν αδύνατον. Το οποίο ήθελε κάποιες από μας να γεννηθούμε στον Αυλιώτη ή στ΄ Λάτσκ του Πηγάδ΄  ή στα Βλάθκα, και να στεκόμαστε από μικρά κορίτσια να κοιτάμε μαγνητισμένες τη φωτιά και τους άντρες που τραγουδούσαν και χόρευαν γύρω της. Και τις γυναίκες να συμμετέχουν μόνο σαν «βοηθητικό προσωπικό» κουβαλώντας μεζέδες. Ή να ράβουν τουαλέτες και να πηγαίνουν στους χορούς, κρεμασμένες στο μπράτσο του άντρα τους.

Καρναβάλια δεν υπήρχε περίπτωση να μην μας κάνουν  πάντως όσο ήμασταν παιδιά. Άμα είχες μπαμπά ράφτη πιθανόν να σε έντυναν πατόκορφα εφημερίδα (εμπνευσμένο!) με παλιά φύλλα της «Μακεδονίας»  που διάβαζαν οι πελάτες. Εναλλακτικά θα σου φορούσαν τη στολή της τσιγγάνας και σε σένα αλλά και στο 80% περίπου των κοριτσιών εκείνης της γενιάς. Καμιά δεν έμοιαζε με καμιά άλλη βέβαια (ούτε και με τσιγγάνα εννοείται), καθώς οι μάνες εξαντλούσαν τη φαντασία τους και την παρακαταθήκη υλικών στο κάθε σπίτι: εμπριμέ φούστα θείας Ζωίτσας, λιμπαντές γιαγιάς Χιόνους, μαντίλι λειψιάνικο τις οίδε από ποια, κολιέ, βραχιόλια και λοιπά τσιγκαλίδια απ’ το Νιάημερο.

Και αργότερα έρχονταν τα παιδικά μπαλ μασκέ (τάλιρο η κάρτα και κωκ η αντιπαροχή) με άσωτη σκόνη και ιδρώτα από τα τρεχαλητά. Με διαγωνισμούς καλύτερης στολής – όπου νικούσαν πάντα κάτι παιδιά αξιωματικών που καμπάρντιζαν τα κουστούμια τους, τα ραμμένα από φιγουρίνια. Ποτέ οι τσιγγάνες. Αλλά μια χαρά περνούσαν κι αυτές.

Κι εκείνη η γενιά που μεγάλωσε μαθαίνοντας να πορεύει, να αυτοσχεδιάζει, να εφευρίσκει τη διασκέδασή της, εκείνη η γενιά που λάτρεψε την Αποκριά του τόπου της και την είδε να σέρνεται την περίοδο της Χούντας, πέρασε στην αντεπίθεση με τη Μεταπολίτευση.

Και θέλησε να την ξαναζωντανέψει. Γιατί πολύ είχε στερηθεί την ελευθερία της και δεν άντεχε άλλα δεσμά πουθενά. Ούτε στο λόγο, ούτε στη συμπεριφορά, ούτε στην εμφάνιση, ούτε στην έκφραση, ούτε στο γλέντι.

Νέοι άνθρωποι λοιπόν όρμησαν και κατέλαβαν τα πάντα.

Κατέβηκαν στην Παρέλαση μπαίνοντας σε ρόλους που τους επέλεγαν οι ίδιοι, μεταμφιεσμένοι αλλά χωρίς μάσκα, και σπάζοντας την πανοπλία που τους είχε φορέσει  η επταετία καθώς και η κοινωνία η ίδια. Άντρες που η παρουσία τους δεν ξάφνιαζε κανέναν, αλλά και γυναίκες που γκρέμιζαν ένα ακόμη κατεστημένο.

Το εστιακό σημείο παρέμειναν πάντα οι Φανοί. Εννοείται. Εκεί φάνηκαν και οι μεγάλες διαφορές από τις προ δικτατορίας εποχές, οι οποίες αντανακλούσαν τις σαρωτικές αλλαγές που πλέον συντάραζαν τα πάντα και παραμέριζαν παλιά ήθη και πρακτικές. Φρέσκος αέρας φύσηξε κι εκεί, γκρεμίζοντας στερεότυπα και διεκδικώντας μια θέση για όλους και όλες σ’ αυτό το πανηγύρι των αισθήσεων.

Όχι πια μόνο με τους άντρες στους βασικούς ρόλους.

Όχι μόνο με τους παλιούς «που ξερν καλύτερα»

Όχι μόνο με λίγους κοινωνούς στον κύκλο, κι όλους τους άλλους, τους «ξένους», να κάθονται απ’  όξω να κοιτούν.

Με όλους.

Με άντρες και γυναίκες.

Με μεγαλύτερους, με νεότερους και με παιδιά.

Με ντόπιους και επισκέπτες.

Χωρίς διαχωριστικά και ταντσταριές!  Όμορφα και χαλαρά.

Πώς αλλιώς θα μπορούσε να γιορταστεί μια τόσο σημαντική στιγμή στο γύρισμα του χρόνου, όπου ανταμώνονται όλες οι γενιές; Πώς αλλιώς θα  μπορούσες αν το ήθελε η ψυχούλα σου να γίνεις πιο σιουρδουντάμαρου κι απ’ τα παιδιά σου;

Κι απ’ τα εγγόνια σου ακόμα;

Και πώς αλλιώς θα μπορούσες να ανταμώνεσαι με εκατοντάδες ανθρώπους γύρω από το Φανό και να τραγουδάς τα «ξινέντραπα», γυναίκα εσύ, κοιτώντας με γελαστά μάτια τα ξαναμμένα πρόσωπα ολόγυρα στο κύκλο.

Χωρίς καμιά από τις ηλίθιες αναστολές με τις οποίες έχουν φορτώσει το φύλο σου αιώνες καταπίεσης.

Κι αν τώρα φαίνεται αυτονόητο πως όλοι και όλες μπορούν να συμμετέχουν επί ίσοις όροις χωρίς να φοβούνται πως υπερβαίνουν τα εσκαμμένα, δεν ήταν εύκολα τα πράγματα τον πρώτο καιρό, εκεί γύρω στη δεκαετία του ΄80, που κάποιες νέες τότε γυναίκες, χαρακτηριζόμενες ανέτως τσιόρμανοι από τον περίγυρό τους, τολμούσαν να παν στο Δημαρχείο να λάβουν μέρος σε «συσκέψεις» για την Παρέλαση. Μια απ’  αυτές μάλιστα την πρώτη φορά που άνοιξε την πόρτα, πάγωσε ουδι έτσι και κόντεψε να κάνει μεταβολή επί τόπου και να πάει να τηγανίσει κάνα αυγό, όπως όφειλε να κάνει τότε λόγω φύλου. Στην μεγάλη την αίθουσα ήταν θρονιασμένοι γύρω –γύρω καμιά εικοσαριά ηλικιωμένοι άντρες, με τραγιάσκες, τσιγάρες, μεγάλη αυτοπεποίθηση και κατεβασμένα μούτρα για περισσότερο κύρος.

Καλησπέρα σας

Καμιά απάντηση – σιγά το πρόσωπο!

Αρχίζει η σύσκεψη. Καρτεράει ο τσιόρμανος να βγουν τίποτα σημειώσεις από τίποτα ντοσιέ,… μπρε!

Να… ρωτήσω κάτι; (στον Πρόεδρο)

Βεβαίως.

Πόσα θα είναι τα άρματα;

Όσα θέλτς!

Α! Διαστάσεις;

Όσου θέλτς!

(Σποραδικά γέλια)

Κι… πόσ΄ απόστασ’ θα κρατούμι απ’  τουν προυηγούμινου;

Όση θέλτι!

(Ομαδικά γέλια)

Τι να πω… Κι πόσην ώρα μπουρούμι να ρίχνουμέστι μπρουστά στς Ιπίσημοι;

Όσου θέλτι!

(Τρανταχτά γέλια)

Τι μήνυμα ελάμβανε εκείνη την ώρα αυτή η άσχετη εισβολέας στο κέντρο λήψης αποφάσεων για τα πιο σπουδαία έθιμα του τόπου της;

Βασικά…. «Σπίτς!»

Αμ δε!

Ευτυχώς!

Όσα χρόνια και εάν πέρασαν, Τουρκοκρατία, πόλεμοι, απελευθέρωση, δικτατορία κλπ, όσο και εάν άλλαξε η αρχιτεκτονική, οι συνήθειες, ο τρόπος ζωής της Κοζάνης, ένα στοιχείο παρέμεινε σταθερό.. οι Φανοί της Κοζανίτικης Αποκριάς!

O Φανός, ένα έθιμο με λατρευτικό χαρακτήρα ανάβει την Κυριακή της Μεγάλης Αποκριάς στις γειτονιές της πόλης. Πάνω στον ειδικό βωμό, σταθερή εστία της φωτιάς, όσοι συμμετέχουν γλεντούν απρόσκοπτα ξεχνώντας τα προβλήματα και τις ανησυχίες τους. Στον ρυθμό της αποκριάς όλη η πόλη «φλέγεται».
Ο κύκλος γύρο από την φωτιά οριοθετεί τον κύκλο του γλεντιού όπου κυριαρχούν το κρασί και τα κεράσματα. Ο πρωτοτραγουδιστής πάντα στην κεφαλή στίχο στίχο δίνει το σύνθημα και οι ακόλουθοι το επαναλαμβάνουν, πότε με τις φωνές τους, πότε με το χτύπημα των χεριών τους.
Ο συμβολισμός αποκαλύπτει και την μοναδικότητά του. Η ένωση της φωτιάς με τα σκωπτικά τραγούδια, το κρασί και την τροφή καταρρίπτουν προς στιγμήν τα πρέπει και τα όρια, φέρνοντας την ανατροπή στην καθώς πρέπει καθημερινότητα.
Και οι αρχαίοι Έλληνες γιόρταζαν την έλευση της άνοιξης με ανάλογο τρόπο. Οι αποκριές και ο Φανός αποτελούν κατά κάποιον τρόπο την συνέχειά τους. Σε αυτό συμφωνούν ενδελεχείς μελέτες λαογράφων. Συγκεκριμένα, ο Νάσης Αλευράς συνδέει τον Φανό με τον Πυρρίχιο, αρχαίο πολεμικό χορό, αιτιολογώντας την σύνδεση αυτήν στον κοινό βηματισμό τους (2/4). Συγχρόνως, ο Λεωνίδας Παπασιώπης εντοπίζει το γλέντι, το κρασί και τον φαλλικό τους χαρακτήρα ως κοινά στοιχεία του Φανού με τις Χοές, γιορτές προς τιμήν του αρχαίου Διόνυσου.
Στο πέρασμα του χρόνου, το έθιμο διαφοροποιήθηκε αντικατοπτρίζοντας τις αλλαγές στις εκάστοτε συνθήκες.
Στην περίοδο της Τουρκοκρατίας ανταποκρίθηκε στην ανάγκη των υπόδουλων για διασκέδαση αλλά και για τόνωση της εθνικής συνείδησης με την ανοχή ή την άγνοια των κατακτητών. Όμως, έπαιξε και τον ρόλο που του αναλογούσε και στην Επανάσταση του ’21 και τον Μακεδονικό Αγώνα. Ο Ν. Αλευράς μας πληροφορεί για τον αντιστασιακό τους ρόλο καθώς έγιναν σημεία συνάντησης και συνεννόησης των επαναστατών και διακίνησης των όπλων (Τσικριτζή-Μόμτσιου, 2000).
Μετά την απελευθέρωση, όταν η ζωή ξαναβρίσκει τους κανονικούς της ρυθμούς, οι Φανοί γίνονται και πάλι σημεία αναφοράς και στοιχεία συνοχής της γειτονιάς.

Όλοι συμμετείχαν στην προετοιμασία είτε καταθέτοντας τον οβολό τους στο κοινό ταμείο «τσινί», είτε ετοιμάζοντας τον «νουντά» και τα κεράσματα για τους καλεσμένους.
Σήμερα, η αρμοδιότητα της διοργάνωσης πέρασε στα χέρια του Δήμου. Η ουσιαστική όμως υλοποίησή της βρίσκεται στα χέρια της γειτονιάς. Σε μια εποχή που οι σχέσεις έχουν αποπροσωποποιηθεί, ο Φανός της γειτονιάς εξακολουθεί να έχει τον πρωταρχικό ρόλο στην συνείδηση των Κοζανιτών που τον μεταδίδουν σε όλους τους κατοίκους της πόλης
Αμέσως μετά τα Χριστούγεννα ξεκινάει η προετοιμασία. Άντρες, γυναίκες και νέοι σχεδιάζουν και ετοιμάζονται για το αποκορύφωμα της γιορτής στην περίοδο της αποκριάς. Στην αρχή παίρνουν τη θέση τους τα «κεραστάρια», ξύλινα σπιτάκια που προορίζονται να φιλοξενήσουν τα «όργανα», τα κιχιά και το κρασί.
Εκεί κοντά στήνεται και ο «νουντάς», το παραδοσιακό δωμάτιο στολισμένο με τα χειροποίητα έργα λαϊκής τέχνης, που βρίσκονται σε κάθε σπίτι και που περήφανα εκθέτουν οι ιδιοκτήτριες.
Στον «νουντά» κερνιούνται οι «επίσημοι» και η «επιτροπή» που περνάν και αξιολογούν τον κάθε Φανό. Μία τέτοια στιγμή αγωνίας για το αποτέλεσμα, οδήγησε στο στήσιμο του πρώτου «νουντά» στην ιστορία των Φανών την δεκαετια του 1950. Όπως αναφέρει στο βιβλίο της η Ματίνα Τσικριτζή-Μόμτσιου , σύμφωνα με τα λόγια του αείμνηστου Προκόπη Διδίλη, προέδρου του συλλόγου Αριστοτέλη, ο «νουντάς της Τιάτιους» που στήθηκε, ήταν μια ιδέα του Μήκα τ’ Κάψα, που υλοποιήθηκε με την βοήθεια του Γ. Δούρβα και την ενθουσιώδη προσφορά ολόκληρης της γειτονιάς.
Την Κυριακή της Μεγάλης Αποκριάς μετά την παρέλαση των αρμάτων, το πατροπαράδοτο κέρασμα του μπακλαβά και την συγχώρεση που λαμβάνει χώρα ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας έρχεται η ώρα να ανάψει επιτέλους ο Φανός.
Στις 6 το απόγευμα ο Δήμαρχος και οι «επίσημοι» δίνουν το σύνθημα ανάβοντας τον κεντρικό Φανό, δηλ. τον Φανό στην Κεντρική Πλατεία. Μετά από δύο ώρες σε κάθε γειτονιά μεγαλοπρεπώς ανάβει ο Φανός και ο πρωτοτραγουδιστής καλεί σε γλέντι με το τραγούδι «Ιβγάτι αγόρια μ’ στου χουρό κουράσια στου σιργιάνι» .
Το γλέντι συνεχίζεται με τραγούδια στο γλωσσικό ιδίωμα της περιοχής. Τα τραγούδια που ακούγονται χωρίζονται στις εξής κατηγορίες: της αγάπης, τα παλικαρίσια και τα νοικοκυρίσια ή ξενέντροπα, με έντονο φαλλικό χαρακτήρα. Εδώ πρέπει να σημειωθεί η ύπαρξη του έντονου χιουμοριστικού στοιχείου το οποίο βοηθά στην αποφυγή των παρεξηγήσεων.
Ενδιάμεσα η ορχήστρα παίζει παραδοσιακά τραγούδια, ώστε να δίνει την ευκαιρία στους τραγουδιστές να ξεκουράζονται.
Στο τέλος επισκέπτες και οικοδεσπότες γλεντούν όλοι μαζί, χωρίς η ηλικία και το φύλο να γίνονται εμπόδιο. Στο έθιμο του Φανού σήμερα συμμετέχουν άντρες, γυναίκες και παιδιά που αναλαμβάνουν την συνέχισή του όπως ακριβώς έκαναν και οι παλιότεροι.
Γενικά, τα έθιμα αποσκοπούν στο να ψυχαγωγούν αλλά ταυτόχρονα να ενσωματώνουν τα άτομα στις κοινωνικές διαδικασίες. Ταυτόχρονα όμως αποτελούν λατρευτικές εκδηλώσεις και κοινωνικές τελετουργίες.

Από την άλλη πλευρά όμως, οι Φανοί ως έθιμα της Αγροτικής ζωής αποσκοπούσαν στο να εξευμενίσουν την φύση, ώστε να δώσει καλή σοδιά και υγεία. Σήμερα, σε μια εποχή που απομακρύνονται οι άνθρωποι και οι σχέσεις αποπροσωποποιούνται, η διατήρηση των εθίμων είναι απαραίτητη ώστε να υπάρχουν η πολυπόθητη συνοχή και η διατήρηση της ταυτότητας.
Τι πρόκειται όμως να συμβεί στην περιοχή της Κοζάνης τα επόμενα χρόνια, όπου η μεταλιγνιτική εποχή πλησιάζει απειλητικά και ελλοχεύει τόσο οικονομικούς όσο και κοινωνικούς κινδύνους; Οι παραδόσεις, οι σχέσεις των ανθρώπων και η βιωσιμότητα της πόλης θα επηρεαστούν.
Η λύση προέρχεται από την κατάλληλη πολιτική στον τομέα του πολιτισμού, η οποία θα πρέπει να περιλαμβάνει την προστασία και την ενίσχυση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Στις μέρες μας οι χώροι παραγωγής πολιτισμού επιφέρουν ανάπτυξη στην κοινωνία.
Αποτελεί λοιπόν απάντηση, η σωστή πολιτιστική διαχείριση για την αειφορία της περιοχής.

Το έθιμο αυτό κρατά έντεκα ημέρες , ημέρες γεμάτες χορό, τραγούδι , διασκέδαση και σάτιρα. Ξεκινά από το βράδυ της Τσικνοπέμπτης , απαρχή για τον εορτασμό του καρναβαλιού, ανάβοντας ο πρώτος φανός και στην συνέχεια κάθε βράδυ ανάβουν οι επόμενοι. Σε κάθε γειτονιά που υπάρχει φανός συγκεντρώνονται τα μέλη του σηματοδοτώντας την έναρξή του με το άναμμα της φωτιάς στην πυρωσιά. Από εκείνη την στιγμή ξεκινά το κέφι.

Στην συνέχεια τα μέλη του φανού φτάνουν στην κεντρική πλατεία με την συνοδεία χάλκινων για να προσκαλέσουν και τον υπόλοιπο κόσμο χορεύοντας παραδοσιακά τραγούδια. Έπειτα, επιστρέφει στην αρχική του τοποθεσία. Ο κόσμος μπορεί να κεραστεί άφθονο κρασί καθώς και τις παραδοσιακές, κοζανίτικες, αλμυρές πίτες, τα λεγόμενα “κιχιά”. Καταφθάνει η ώρα του τραγουδιού και ο κύκλος μεγαλώνει γύρω από την φωτιά. Πρωταρχικό ρόλο διαδραματίζει ο κεντρικός τραγουδιστής ο οποίος γνωρίζει τα σχετικά με τις μέρες τραγούδια και που μερικές φορές αυτοσχεδιάζει ορμώμενος από την παρουσία φυσικών προσώπων. Αρχικά η βραδιά ξεκινά με τα τραγούδια του έρωτα και της αγάπης. Ακολουθούν τα λεγόμενα “ξινέντροπα”τραγούδια όπως τα αποκαλούν στην Κοζάνη καθώς απαρτίζονται από αθυροστομίες. Η διαδικασία αυτή επαναλαμβάνεται για δέκα ημέρες.

Ωστόσο το καθημερινό πρόγραμμα εμπλουτίζεται λόγω της διευρυμένης συμμετοχής των τοπικών και μη πολιτιστικών συλλόγων που φιλοξενεί ο δήμος Κοζάνης. Η τελευταία μέρα η οποία αποκαλείται ημέρα της Μεγάλης Αποκριάς διαφοροποιείται από τις υπόλοιπες. Το κέφι και η διασκέδαση ξεκινά από το πρωί με την έναρξη της αποκριάτικης παρέλασης που πραγματοποιείται στην κεντρική οδό της πόλης ( Οδός Παύλου Μελά) χορεύοντας μικροί και μεγάλοι τον “ύμν” της Κοζάνης, το Έντεκα.

Ο κάθε φανός με δική του πρωτοβουλία έχει την δυνατότητα να σκεφτεί και να παρουσιάσει το δικό του άρμα διακωμωδώντας πρόσωπα και καταστάσεις που ο ίδιος επιθυμεί. Τελειώνοντας την παρέλαση ο κάθε φανός επιστρέφει στην γειτονιά και κάνει ένα προσωρινό διάλειμμα ώσπου να ρθει το σημαντικότερο και αξέχαστο, κάθε χρόνο, βράδυ. Αργά το απόγευμα ξεκινούν να ανάβουν τις φωτιές τους όλες οι γειτονιές δίνοντας έτσι την ευκαιρία στους περαστικούς να καθίσουν να τραγουδήσουν, να χορέψουν, να πιούν και να φάνε όσο επιθυμούν. Παράλληλα παραδοσιακές ορχήστρες κοσμούν με την παρουσία τους το μεγαλύτερο μέρος της πόλης. Ο αριθμός των φανών της Κοζάνης ανέρχεται στους δεκαπέντε : Άγιος Δημήτριος, Άγιος Αθανάσιος, Αριστοτέλης, Γιτιά, Κεραμαριό, Πηγάδι Κεραμαριό, Αλώνια, Παύλος Μελάς, Λάκκος τ’Μάγγαν, Κρεβατάκια, Μπουντανάθκα, Κασμιρτζίδς, Πλατάνια, Σκ’ρκα και Κόζιανη.

Τέλος, για μερικούς φανούς το κέφι δεν σταματά της Κυριακή της Μεγάλης Αποκριάς αλλά την Καθαρά Δευτέρα με την συνάθροισή των μελών τους σε κάποιο υπαίθριο χώρο γλεντώντας, αποχαιρετώντας όλοι μαζί την Αποκριά τρώγοντας νηστίσιμα εδέσματα και αναμένοντας με αγωνία τις επόμενες Αποκριές.

Το παραπάνω κείμενο συντάχθηκε σύμφωνα με προσωπικές/προφορικές πληροφορίες που μου χάρισαν τα μέλη και ο πρόεδρος Μάραντος Εμμανουήλ του Φανού Κεραμαριού Κοζάνης.

Η ατμόσφαιρα γίνεται όλο και πιο οικία, παρέες νέων ανθρώπων ξεχύνονται στα σοκάκια της πόλης βασταζόμενοι από ελπίδα και αισιοδοξία…

Σύνθημά τους;

Η Αποκριά μας φέρνει πιο κοντά!

Σφυρίχτρες ηχούν στα αυτιά των επισκεπτών και καταλαγιάζουν για λίγο το καθημερινό άγχος του μετά. Τα χαμόγελα επικρατούν.. Οι αναμμένοι φανοί έχουν την τιμητική τους. Σε κάθε γειτονιά μια μικρή γιορτή κλέβει την παράσταση. Γύρω από την «αγριότητα» της φωτιάς μικροί και μεγάλοι στήνουν τον δικό τους χορό συνοδευόμενοι από το μουσικό χαλί των χάλκινων.. Μια γλυκιά μέθεξη μας κατακλύζει! Το «κόκκινο ύδωρ» που προσφέρεται χωρίς δισταγμούς ανεβάζει στα ύψη την αδρεναλίνη.

Η παράδοση είναι ίσως το μοναδικό όπλο απέναντι στην «εσκεμμένη» απομόνωση των ανθρώπων. Είμαστε μια χώρα της παράδοσης κρατώντας την επιτακτικά στο τώρα, στο προσκήνιο.

Μπρε, μπρε, μπρε και ο χορός συνεχίζεται χωρίς το πριν, χωρίς το μετά. Μονάχα το τώρα μετράει!

Μια αθωότητα περιφέρεται γύρω μας, γινόμαστε όλοι παιδιά και συνεχίζουμε γευόμενοι αυτή την παιδική αθωότητα που τόσο πολύ μας έχει λείψει. Αφήσαμε για λίγο πίσω τη μουντή καθημερινότητά μας, κατεβάσαμε τον διακόπτη των προβλημάτων και συνεχίζουμε να απολαμβάνουμε τα ήθη και τα έθιμα που ευτυχώς δεν προσπεράσαμε στη μανία του μετά.

Κυριακή Μεγάλης Αποκριάς και όλος ο κόσμος στις πλατείες να απολαύσει το κάψιμο του Καρνάβαλου, του συμβόλου της Αποκριάς. Ένα κομμάτι αφρολέξ που κοιτώντας το να καίγεται αναπολείς το πριν, αναρωτιέσαι για το μετά, ζεις το τώρα…

Καλές Αποκριές σε όλους…

Βρεττάκος Αλέξανδρος

Κάθε χρόνο φωτογραφίζω την αποκριά στην Κοζάνη. Μια αποκριά που ζω  από μικρός ακόμη και που άγνωστο πώς, αισθάνομαι το χρέος να διαφυλάξω την αυθεντικότητά της μέσα από τον φακό της μηχανής μου. Οι φωτογραφίες που προσπαθώ να βγάλω θέλω να εκπέμπουν αυτό που νιώθει ο Κοζανίτης στον φανό, αναλλοίωτο χωρίς μοντερνισμούς και εντυπωσιασμούς, χωρίς εξωτερικά στοιχεία αλλά με μια ατμόσφαιρα παραδοσιακή ανακινώντας την εσωτερική μας ανάγκη όλοι μαζί να γίνουμε “ένα” γύρω από την φωτιά.

Παλέντζα Σούλα

’’Φανός’’ ένα πανάρχαιο έθιμο της Κοζάνης. Μια ιδιότυπη τελετή που περιλαμβάνει τραγούδι, χορό και φαγοπότι γύρω από το «βωμό» της καθαρτήριας πυράς. Hφωτογραφία τραβήχτηκε στο Φανό Σκ’ρκα.

Κούτσιανου Γεωργία

” Η Αποκριά στην Κοζάνη τα διαθέτει όλα. Κόσμο, χρώμα, μουσική, κρασί… Πέραν της έγχρωμης πραγματικότητας, υπάρχει και κάτι άλλο που πάλλεται στην ατμόσφαιρα. Είναι η ενέργεια, είναι ο ρυθμός, είναι οι αισθήσεις. Το ασπρόμαυρο διαθέτει μια αφαιρετική ιδιότητα υπερβαίνοντας την επιφάνεια των χρωμάτων. Επιπρόσθετα έχει ταυτιστεί με τη διαχρονικότητα. Το έθιμο της Κοζανίτικης Αποκριάς είναι επίσης διαχρονικό. Μοιραία λοιπόν, έγινε μια σύζευξη των δύο.”

Αναστασόπουλος Σάκης

«Η φωτογραφία  είναι τραβηγμένη στο φανό «Λάκκους τ΄Μάγγαν». Μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση αυτή η κλασσική φιγούρα που δεν εναρμονίζεται με τις κλασσικές παραδοσιακές φιγούρες τις αποκριάς  τις Κοζάνης αλλά με πήγεπίσω σε μια άλλη εποχή..»

Δαζάνης Σάκης

Κοζανίτικη Αποκριά σημαίνει:

– Ελευθερία έκφρασης

– Έντονος ερωτισμός

– Φωτιά, Χορός, Τραγούδι

Ταξιδεύοντας στον χρόνο τα μυστήρια αναβιώνουν κάθε χρονιά, έτσι ώστε να κλείνει ένας κύκλος και να ανοίγει ένας καινούργιος. Είναι η περίοδος που τελειώνουν οι γιορτές, τα «κοπή τη πίτα» και ανοίγει το τριώδιο για κάθε λογής μασκαράδες. Από Τελώνου και Φαρισαίου το περίφημο τριώδιο ανοίγει και ομολογώ πως είναι ίσως ο μοναδικός κύκλος ο οποίος δεν κλείνει ποτέ…

Οι Απόκριες σχεδόν πάντα ξεκινούν τον Φεβρουάριο. Ο μήνας πήρε τ’ όνομά του από τον θεό των Ρωμαίων Φέβρουο (Februs), που ήταν ο θεός των νεκρών, και τη Φέβρουα (Februa), τη θεά που επόπτευε τους εξαγνισμούς. Έτσι, η λατρεία των νεκρών και οι εξαγνισμοί είναι άμεσα συνδεδεμένοι με τις Απόκριες, μια και τα Σάββατα των εβδομάδων της χαράς και του ξεφαντώματος είναι αφιερωμένα στις ψυχές και, καθώς οι Απόκριες είναι η γέφυρα ανάμεσα στον χειμώνα και την άνοιξη, οι άνθρωποι θέλουν να εξευμενίσουν τη γη για να έχουν πλούσιες σοδειές.

Λατρεία των νεκρών, εξαγνισμός και επίκληση των δυνάμεων που γονιμοποιούν τη γη είναι το τρίπτυχο από το οποίο ξεκινούν αλλά και το οποίο υπηρετούν τα αποκριάτικα δρώμενα, που βέβαια έχουν παγανιστικό χαρακτήρα και εκφράζονται με σάτιρα και με σεξουαλική και ερωτική ελευθεριότητα. Εξάλλου δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι Naturalianon sunt trupia (τα φυσικά πράγματα δεν είναι αισχρά). Τα αποκριάτικα δρώμενα ανάγονται στις διονυσιακές τελετές, αλλά όπως έχουν υποστηρίξει ορισμένοι μελετητές (Nielsen, Dawkins) μάλλον πρέπει ν’ αναζητήσουμε τις ρίζες τους ακόμη πιο πίσω.

Από του Αγίου Αντωνίου (17 Ιανουαρίου) ξεκινούσαν οι γυναίκες τις «βεγγέρες», για να μπουν σιγά σιγά στο κλίμα της Αποκριάς. Μαζεύονταν σ’ ένα σπίτι, ξεχωριστό κάθε φορά, και άρχιζαν τη βραδιά με παιχνίδια. Κολοκυθιά, μπερλίνα, τυφλόμυγα, άλογο, παπαδιά. Συνέχιζαν με αινίγματα και άσεμνα λογοπαίγνια, χόρευαν και τραγουδούσαν σατιρικά τραγούδια, συνήθως με σεξουαλικά υπονοούμενα: «Τσι Μεγάλες Αποκρές, κουζουλαίνονται κι οι γρες», αποφαίνονταν με μαντινάδες στην Κρήτη.

Τσικνοπέμπτη, πια, κανένας δεν κρατιέται: Ακόμα κι ο πιο φτωχός «θα τσικνίσει τη γωνιά του», καθώς η τσίκνα του κρέατος που ψήνεται πρέπει να μοσχοβολήσει στην ατμόσφαιρα «για το καλό». Ψήνουν όλοι μαζί σ’ ένα σπίτι ή καθένας χωριστά στο δικό του κι έπειτα, με τα ψητά στα ταψιά, μαζεύονται στον τόπο της διασκέδασης. Στο αποκορύφωμα του γλεντιού και της κρασοκατάνυξης, ξεκινούν ο χορός και το «άσεμνο» τραγούδι.

Οι μεταμφιέσεις ποικίλουν ανάλογα με την παράδοση, τη θρησκεία, την ιδιαιτερότητα του κάθε τόπου. Αγαπημένα θέματα η παρωδία του γάμου, η γριά προξενήτρα, η νουνά, ο νουνός, ο γιατρός, ο Δήμαρχος (επίκαιρο), ο Εβραίος, ο Αρβανίτης, ο απατεώνας, το εργοστάσιο που μπαίνεις γέρος και βγαίνεις νέος, η κηδεία του τσιγγούνη…

Το Τριώδιο διαρκεί τρεις εβδομάδες. Την πρώτη εβδομάδα αρχίζουν να σφάζουν τους χοίρους και ονομάζεται προφωνή, επειδή ο ντελάλης διαλαλούσε με φωνές την έλευση της Αποκριάς. «Όποιος δεν έχει θρεφτάρι ν’ αγοράσει». Η εβδομάδα λέγεται επίσης και απολυτή, γιατί «οι ψυχές των νεκρών απολύονται και βγαίνουν στον απάνω κόσμο».

Η δεύτερη εβδομάδα λέγεται «Κρεατινή» ή «Ολόκριγια», επειδή καταναλώνεται σ’ όλη τη διάρκειά της κρέας, ακόμη και κατά την Τετάρτη και Παρασκευή. Η Τσικνοπέμπτη, η Πέμπτη της δεύτερης εβδομάδας της Αποκριάς, είναι η κατεξοχήν ημέρα που κάνει αισθητή την έλευση του Τριωδίου. Η τρίτη εβδομάδα λέγεται «Τυρινή», επειδή το κύριο άρτυμα στα εδέσματα είναι το τυρί, λέγεται ακόμη και «Μακαρονού».

Οι μεγάλες φωτιές που ανάβουν σε πολλά μέρη της Ελλάδος κατά την τρίτη εβδομάδα της Αποκριάς έχουν να κάνουν με τους καθαρμούς και την πεποίθηση ότι η φωτιά καθαίρει αλλά και προφυλάσσει από τις ασθένειες που βρίσκονται σε έξαρση την άνοιξη.

Οι Απόκριες συνδέονται με τη λατρεία των νεκρών. Αλλά με τη λατρεία των νεκρών έχουν να κάνουν και διάφορες μαντευτικές τελετές που γίνονται κατά την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς. Ιδιαίτερα συνηθιζόταν η ονειρομαντεία με το μακαρόνι που έκλεβαν τα κορίτσια από το βραδινό φαγητό της τελευταία Κυριακής και το έβαζαν κάτω από το μαξιλάρι τους, για να δουν στον ύπνο τους ποιον θα παντρευτούν.

Πολύ σημαντικό είναι ότι στα τραπέζια της Αποκριάς όλοι είναι ίσοι. Οι κοινωνικές διακρίσεις μηδενίζονται ίσως και από το φόβο της σάτιρας. Αυτοί που απειλούνται δεν μιλούν και προσπαθούν να δείξουν ότι διασκεδάζουν, ενώ εκείνοι που δεν τολμούν όλη τη χρονιά, ως μασκαρεμένοι, ξεσπαθώνουν σε λόγια και πράξεις.

Αναρωτιέμαι αν οι Απόκριες είναι πλέον μια περίοδος επικρατούσα και μόνιμη χωρίς να έρχεται η κάθαρση ποτέ. Αναμένουμε την κάθαρση, την συζητάμε, την θέλουμε αλλά βήμα προς αυτήν μάλλον δεν τολμάμε να κάνουμε.

Την κάθαρση ακούμε τα media και τα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης να διαλλαλούν και αυτό μας αρκεί. Φτάσαμε πλέον στο σημείο απλώς να περιμένουμε ημερολογιακά να παρέλθει ο χρόνος μέσα από τις εορτές του ημερολογίου, έτσι απλά παγκοσμιοποιημένα, πολιτισμένα. Χωρίς οργή, χωρίς ηρωισμούς, χωρίς ούτε μια στολή ήρωα που θα μας δώσει μια πραγματική ελπίδα να αναβιώσουμε σαν άνθρωποι. Να κερδίσουμε τον χαμένο χρόνο του sms, το άκουσμα της φωνής του φίλου από μακριά, να βγάλουμε τη μιζέρια και τη φτώχια από πάνω μας αρχικά με τη σκέψη ότι μπορούμε, ότι ο χρόνος δεν περνάει μόνο με την ψηφιακή αλλαγή των δευτερολέπτων, αλλά Θα ήθελα οι φετινές Aπόκριες να είναι διαφορετικές, γεμάτες ευφάνταστες στολές και αναπαραστάσεις. Απαστράπτουσες και χαρούμενες, γεμάτες κέφι για ζωή. Να κοροϊδέψουμε τον θάνατο των ιδεών και των αξιών.

Να ντυθούμε υπερήρωες και να τα βάλουμε για τα καλά με το κακό και ότι αυτό πρεσβεύει. Να σκιάξουμε τις άσχημες μουτσούνες που κυριαρχούν, με την ορμή της αλήθειας των Αποκρεών. Να χορέψουμε όλοι μαζί στον σκοπό του «θέλω και παλεύω» και όχι σε ότι μας επιβάλλουν με το «πρέπει». Βαρέθηκα να βλέπω σούπερ-ήρωες με κολάν, υστερικούς μπεμπέδες και ανελέητα σεξουαλικές κορασίδες. Θέλω τους ήρωες να ντυθούν ελευθερωτές, όχι καλικάντζαροι και καραφάνταλα.

Θέλω εκείνους τους πρίγκιπες που έμπαιναν στη φωτιά για αυτό που ήθελαν πολύ, χωρίς να δίνουν προσταγές στα πρωτοπαλίκαρα. Εκείνους που ρίχνονταν μέσα στη μάχη και στον καυγά μεταμφιεσμένοι στον ίδιο τους τον εαυτό. 

Το τριώδιο ανοίγει και μαζί του η πρώτη μυγδαλιά ανθίζει, η ελπίδα είναι ακόμα ζωντανή…