Και είναι σαφώς αδελφή και ανταγωνίστρια μιας άλλης εξορθολογιστικής πράξης, της επανάστασης. Μεταρρυθμιστικός είναι ο Διαφωτισμός, ο οποίος στα μέσα του 18ου αιώνα ωθεί τους απόλυτους μονάρχες να καταπολεμήσουν την πολιτική ισχύ της Εκκλησίας και ιδιαίτερα των ιησουιτών. Εκείνο που δεν έκαναν οι μεταρρυθμίσεις, θα γίνει έπειτα πιο ριζοσπαστικά από τη Γαλλική Επανάσταση και από τις εκβάσεις της, οι οποίες στη διάρκεια του 19ου αιώνα θα δώσουν την εξουσία στις αστικές τάξεις, που ήδη είναι σε θέση να υλοποιήσουν το δικό τους σχέδιο κοινωνίας και κράτους. Αυτό γίνεται με τη σειρά του ένα status quo που πρέπει να ανατραπεί, επειδή είναι γεμάτο αντιφάσεις στα μάτια των δυνάμεων του σοσιαλισμού και του μαρξισμού. Στο εσωτερικό του σοσιαλιστικού κινήματος, ο ρεφορμισμός παρουσιάζεται ως μια εναλλακτική επιλογή σε σχέση με τις επαναστατικές τάσεις.

Στον Εντουαρντ Μπερνστάιν οφείλουμε την πρώτη θεωρητική διατύπωση του ρεφορμισμού, καθώς εκείνος, με το Πρόγραμμα της Ερφούρτης (1891), τον υπέδειξε ως την πιο ρεαλιστική οδό προς τον σοσιαλισμό στη Γερμανία· δηλαδή την ανάπτυξη και την πρακτική υλοποίηση –μέσω κοινοβουλευτικών μεταρρυθμίσεων– των δημοκρατικών δυνατοτήτων που εμπεριέχονταν στον αστικό πολιτισμό και στο κράτος. Ο σοσιαλδημοκρατικός ρεφορμισμός συνοδεύεται από μια θεωρητική θεμελίωση, τον ρεβιζιονισμό, που απελευθερώνει τον μαρξισμό από το λάθος να αντιλαμβάνεται τον σοσιαλισμό ως αναγκαίο πεπρωμένο της Ιστορίας και τον επανερμηνεύει ως ηθικό ιδεώδες που πρέπει να επιδιωχθεί. Αυτή η σταδιακή εξέλιξη όμως και αυτή η συμφιλίωση με το κράτος (όχι όπως είναι, αλλά όπως μπορεί να γίνει) δεν είναι ένδειξη μετριοπάθειας: ο στόχος παραμένει ο σοσιαλισμός.

Ο ρεφορμισμός έγινε στόχος σκληρών επιθέσεων από μέρους προσωπικοτήτων όπως ο Κάουτσκι, η Ρόζα Λούξεμπουργκ και ο ίδιος ο Λένιν. Υπήρξε φυσικά και ένα ρεύμα αστικοδημοκρατικού ρεφορμισμού, εξωτερικό προς τον σοσιαλιστικό κόσμο. Εμπνεόμενος από την πρόθεση να διευρύνει τα δικαιώματα των πολιτών και να εξαλείψει τις προφανέστερες αιτίες αδικίας και συστημικής αναποτελεσματικότητας, αυτός ο ρεφορμισμός βρήκε την υλοποίησή του στο New Deal του Ρούζβελτ. Και στη μεταπολεμική περίοδο, ήταν ο άξονας γύρω από τον οποίο διάφορες πολιτικές οικογένειες –φιλελεύθεροι, χριστιανοί κοινωνιστές, σοσιαλδημοκράτες– θεμελίωσαν το κοινωνικό κράτος, την εγγυημένη από το κράτος και τη γραφειοκρατία του κοινωνία της ευημερίας. Ο ρεφορμισμός όμως, ως όρος του πολιτικού λεξιλογίου, γνώρισε και μιαν άλλη χρήση.

Οταν εξαντλήθηκε η προωθητική δύναμη της Οκτωβριανής Επανάστασης και όταν διαλύθηκε η ΕΣΣΔ, στα τελευταία είκοσι χρόνια του εικοστού αιώνα, ένα τμήμα της Αριστεράς θεώρησε ότι έφτασε η στιγμή για να μεταρρυθμίσει τις ίδιες τις δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις της μεταπολεμικής περιόδου. Ακολουθώντας έναν πολιτικό όπως ο Μπλερ και τον μυστικοσύμβουλό του Αντονι Γκίντενς, καθώς και έναν σοσιαλδημοκράτη όπως ο Σρέντερ, επικράτησε μια φιλελεύθερη μεταρρυθμιστική γραμμή, η οποία αποσκοπούσε στο να διαλύσει εν μέρει εκείνες που θεωρήθηκαν οι ακαμψίες του κοινωνικού κράτους, να καταστήσει ελαστικές τις άμυνες των δικαιωμάτων των εργαζομένων και να ακολουθήσει έτσι τη νέα μορφή του καπιταλισμού, τον νεοφιλελευθερισμό, με τις επιταγές του για ευελιξία και κοινωνικοοικονομικό δυναμισμό. Και σε αυτή την περίπτωση το ζητούμενο ήταν να τροποποιηθεί το status quo, αλλά οι μεταρρυθμίσεις είχαν σχεδιαστεί για να προσαρμοστούν οι πολίτες στην οικονομία και όχι η οικονομία στις ανάγκες των πολιτών.

Και αυτό προέκυπτε προφανώς από μιαν ανάλυση στην οποία γι’ άλλη μια φορά ιδεαλισμός και ρεαλισμός αναμειγνύονταν: η μη βιωσιμότητα του κοινωνικού κράτους και των πελατειακών του παρεκκλίσεων και η αναγκαιότητα να συμφιλιωθεί η πολιτική με τη νέα μορφή της οικονομίας υπαγόρευαν παραχωρήσεις στην κοινωνική ασφάλεια, προκειμένου να υπάρξουν κέρδη από την πλευρά του δυναμισμού και της ανανέωσης. Μια γραμμή μακρινή από τη σοσιαλιστική παράδοση, που οδήγησε αυτόν τον ρεφορμισμό σε αμφιλεγόμενες εμπειρίες και που τον τοποθετεί κοντά στον νεοφιλελευθερισμό, του οποίου συμμερίζεται την τύχη: όταν αυτός καταδεικνύει τις αστάθειές του και τις δομικές του αντιφάσεις, τότε και ο ρεφορμισμός εκτίθεται στις λιγότερο ή περισσότερο σφοδρές διαμαρτυρίες εκείνων που δεν βρίσκουν θέση μέσα σε αυτό το μοντέλο.

Στις οποίες διαμαρτυρίες απαντάει εκτοξεύοντας την κατηγορία του λαϊκισμού, πυροδοτώντας έτσι έναν ατέλειωτο φαύλο κύκλο. Από την άλλη μεριά, και οι αναλύσεις που θέλουν να είναι πιο ριζοσπαστικές δεν θα μπορέσουν να μην περάσουν –αν επικρατήσουν εκλογικά– μέσα από την κοινοβουλευτική οδό των μεταρρυθμίσεων, δεδομένου ότι η επανάσταση δεν φαίνεται να είναι προ των πυλών. Το ζητούμενο επομένως δεν είναι να αντιπαραθέσουμε ριζοσπαστισμό και ρεφορμισμό, αλλά να κατανοήσουμε, πέρα από τους νομιναλισμούς, ότι εκείνο που σήμερα ορίζεται ως ρεφορμισμός και εκείνο που ορίζεται ως ριζοσπαστισμός είναι στην πραγματικότητα πολύ διαφορετικές αναλύσεις του ίδιου προβληματικού πυρήνα: του συσχετισμού δυνάμεων μεταξύ οικονομίας και πολιτικής.

Στην πράξη, η διαφορά ανάμεσα στις δύο προσεγγίσεις περιστρέφεται πράγματι γύρω από δύο διαφορετικές απαντήσεις στο ερώτημα: «πόσα πρέπει να διεκδικούμε από την πολιτική και από τη δημοκρατική της ισχύ και πόσα πρέπει να παραχωρούμε στην οικονομία και στις απαιτήσεις της;». Η ορθή απάντηση δεν βρίσκεται στη μία ή στην άλλη ετικέτα, αλλά στην ικανότητα ανάλυσης και στο συγκεκριμένο κοινωνικό ρίζωμα των διάφορων πολιτικών πράξεων. Αν η Αριστερά θέλει να δείξει ότι είναι ζωντανή και ζωτική, οφείλει να αφήσει τα συνθήματα και να περάσει από τα λόγια στις έννοιες, για να ορίσει ταυτότητα και στόχους.

 Γεννημένος στη Μόντενα το 1950, ο Κάρλο Γκάλι είναι σήμερα καθηγητής πολιτικής θεωρίας και ιστορίας των πολιτικών ιδεών στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνιας. Στη γλώσσα μας έχει εκδοθεί το βιβλίο του «Η αμηχανία της δημοκρατίας» (μετάφραση: Περικλής Δημητρο­λόπουλος, Πόλις 2016)

Το Our World in Data υπογραμμίζει πόσο εύθραυστη είναι η δημοκρατία. Το ποσοστό του κόσμου που ζει σε εκλογική ή φιλελεύθερη δημοκρατία ήταν στο υψηλότερο σημείο του το 2000 (54%), όμως έκανε απότομη βουτιά το 2019, σε μόλις 32%. Κύρια αιτία ήταν η υποβάθμιση της Ινδίας του Μόντι σε «μερικώς ελεύθερη δημοκρατία» από το Freedom House και σε «εκλογική απολυταρχία» από το Ινστιτούτο V-Dem του Πανεπιστημίου του Γκέτεμποργκ λόγω της «αυξημένης πίεσης σε οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, του αυξανόμενου εκφοβισμού ακαδημαϊκών και δημοσιογράφων και μιας σειράς από φανατικές επιθέσεις, όπως λιντσαρισμάτων μουσουλμάνων».

*insidestory

Στη σύγχρονή του μορφή, ο λαϊκισμός αποτελεί ένα παράσιτο της πολιτικής εξουσίας που γοητεύει τους ασκούντες, καθώς δίνει την αίσθηση ότι διεκδικούν τα οφέλη τους μέσω δημοκρατικών και αντιπροσωπευτικών διαδικασιών.

Η πανδημία που χτύπησε τον πλανήτη εδώ και ενάμιση χρόνο περίπου, έφερε στην επιφάνεια πολλά προβλήματα, όχι μόνο στην έλλειψη σωστών στρατηγικών στην άσκηση  πολιτικής εξουσίας αλλά ανέδειξε και την παθογενή κριτική στάση του πλήθους, την κοινωνική πόλωση και την συνεχόμενη διεισδυτική τάση των μέσων κοινωνικών δικτύωσης στις ζωές των ανθρώπων.

Ας αναρωτηθούμε με ποιο σκεπτικό η κυβέρνηση προσπαθεί να προστατέψει τους πολίτες από τον θανατηφόρο ιό ασκώντας  ψυχολογικό πόλεμο , επιβάλλοντας οικονομικές τιμωρίες και  διασπείροντας τον διχασμό. Οι καλοί και οι κακοί. Οι υπάκουοι και οι αρνητές. Τα ΜΜΕ κατέληξαν να παίζουν το ρόλο των ηλεκτρονικών παιχνιδιών. Μπαίνει το κέρμα και παίζουν αυτό που θέλει ο έχων τα χρήματα.

Τα υποτιθέμενα προνόμια που θα δωθούν στους εμβολιασμένους είναι ένα ακόμη μέσο που ενισχύει την στοχοποίηση αυτής της μερίδας των πολιτών που έχουν χαρακτηριστεί ως αρνητές ή ανεύθυνοι ακόμη, και υποτιμά την δημόσια υγεία, διότι με ένα χαρτζιλίκι των 150€ η κυβέρνηση προσπαθεί να πετύχει το αυτονόητο.

Η εκστρατεία εμβολιασμού έχει πολλά μελανά σημεία που δικαιολογημένα εξοργίζει πολλούς και δημιουργεί ερωτηματικά. Ως αποτέλεσμα η επιστήμη έχει αρχίσει και αμφισβητείται από πολλούς και η προσπάθεια αντιμετώπισης μίας νόσου που άλλαξε τον τρόπο ζωής ενός ολόκληρου πλανήτη έχει εξευτελιστεί. Το διαδίκτυο γέμισε  φωτογραφίες με ενέσεις, μπράτσα και γυμνόστηθους, ο κάθε σχετικός – άσχετος εκφράζει την επιστημονική του άποψη για την ιατρική επιστήμη σε μια προσπάθεια χειραγώγησης της μάζας , προσπαθώντας να ικανοποιηθεί με like και σχόλια και η πληροφόρηση έγινε αντικείμενο πολιτικής προπαγάνδας.

Αξίζει να σημειωθεί πως κάθε επιτρεπόμενη κίνηση από τους απελευθερωμένους πολίτες θα ελέγχεται ηλεκτρονικά , με ότι αυτό συνεπάγεται. Μήπως  τελικά η κάρτα ελευθερίας είναι κάρτα ελέγχου που θα δημιουργεί την ψευδαίσθηση της ελεύθερης επιλογής αλλά δεν θα είναι;

Ζούμε ένα σύγχρονο 1984 του Όργουελ σε μία κοινωνία με δήθεν προνομιούχους.

Κλείνω με αυτό:

«Ένα δημοκρατικό σύστημα δημιουργείται, επιζεί και προοδεύει όταν η μεγάλη πλειοψηφία των πολιτών αποδέχεται τους κανόνες της λειτουργίας του και τους θεωρεί εξίσου πολύτιμους με την ικανοποίηση επιμέρους κοινωνικών αιτημάτων. Αν αυτό υπάρχει, κανένας λαϊκιστής από μόνος του δεν αρκεί για να καταλύσει την δημοκρατία», Άγγελος Χρυσόγελος,  ερευνητής στο Global Populism Cluster του Weatherhead Center του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ και συγγραφέας του βιβλίου «Λαϊκισμός».

της Τάνιας Ώττα