Αν τότε στο σχολείο είχα ένα ευρώ για κάθε φορά που άκουγα για το «τι γίνεται στην Ευρώπη», θα είχα τις βάσεις για ένα γερό κομπόδεμα. Στη Γερμανία «δεν πέφτει σκουπίδι κάτω», στην Ιταλία «ο κόσμος έχει αισθητική», στη Γαλλία «υπάρχει κάτι που λέγεται οχτάωρο», στην Αγγλία «μιλάνε καλύτερα Αρχαία από εμάς», γιατί «έχουν παιδεία». Εμείς όμως εκεί, κολλημένοι στα φουστάνια των ανοργάνωτων, πρωτόγονωνκαι –κυρίως– αθεράπευτα κιτς «Ανατολιτών». Καμία διάθεση για πρόοδο.

Από πού ξεπήδησε η Δύση και η Ανατολή, ανάμεσα στις οποίες είχαμε την τιμή και την ατυχία να παρκάρουμε το έθνος μας; Είναι απλό: η Δύση γεννήθηκε όλο χάρη σαν Αφροδίτη από τον αφρό του Διαφωτισμού, τον ατομικισμού, της επιστημονικής σκέψης και της αριστοτελικής ηθικής. Ενώ η Ανατολή… Αυτή υπήρχε πριν να υπάρξει χρόνος, είναι η «παλιά γενιά» του κόσμου που δε λέει να πεθάνει ήσυχα-ήσυχα και να μας αφήσει στην κοσμικήευημερία μας. Λάβαρό της έχει την πατριαρχία, την οικογενειοκρατία, τη θρησκοληψία, την καθυστέρηση και τον νεοπλουτισμό.

Γαλουχημένη με αυτά τα ιδεώδη από τους πατριώτες εκπαιδευτικούς μας, πιάστηκα κάποτε να ανακαλύψω τι είμαστε, και κυρίως με ποιους είμαστε (γιατί μάλλον αυτό έχει περισσότερη σημασία). Δεν γράφω για να υπερασπιστώ αυτό που λένε «Ανατολή» με όλα του τα στραβά, ούτε για νααρνηθώ την καταπίεση των γυναικών, την καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό που παρατηρείται σε κάποιες χώρες της στη σύγχρονη Ιστορία. Αφού όμως θέλουμε να παραδεχτούμε ότι υπάρχει ένα μόρφωμα που λέγεται Δύση κι ένα πολύ διαφορετικό που λέγεται Ανατολή, και η ύπαρξή τους πρέπει να δικαιολογείται συνεχώς με το κριτήριο της «προόδου», ας το πάμε από την άλλη: μήπωςη Δύση συχνά προτρέχει των επιτευγμάτων της; Και πόσο συχνά θυμάται το κόστος με το οποίο τα απέκτησε;

Με μια λιγότερο ρομαντική ματιά, από τη βρετανική μοναρχία και τον αμερικανικό πουριτανισμό ως την τρομακτική πολιτική δύναμη του Βατικανού, η Δύση δεν έχει ακόμα αποδείξει ότι απαλλάχθηκε από αυτά που καταδικάζει. Μπορεί οι δυτικοί να διαρρηγνύουν τα ιμάτιά τους μπροστά στα στρατόπεδα της Γκούλαγκ, αλλά δεν γίνεται να λείπουν απ’ τον διάλογο τα στρατόπεδα συγκέντρωσης που ξεφύτρωσαν (όχι και τόσο παλιά, όχι και τόσο ξαφνικά) σε όλη την Ευρώπη. Μπορεί να μιλάμε για την πολιτισμική ανωτερότητα των κοσμικών κρατών, αλλά κάπου εκεί πρέπει μπαίνει και ένα ερωτηματικό – και η Σοβιετική Ένωση (αν και «ανατολίτικη» και ως εκ τούτου «συναισθηματική») δεν αποκήρυξε τη θρησκεία; Η Αμερική μπορεί ελεύθερα να κομπάζει για την πρόοδό της και την –εύθραυστη, όπως είδαμε πρόσφατα– Δημοκρατία της, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε την οικονομική ευημερία που την επέτρεψε –μια ευημερία που σε μεγάλο βαθμό στηρίχθηκε και ακόμα στηρίζεται στην εκμετάλλευση ξένων πόρων και στο εισαγόμενο ανθρώπινο δυναμικό (το οποίο δεν έρχεται πάντα οικειοθελώς).

Σε πολλές περιπτώσεις μάλιστα, η Δύση κατακρίνει και αναλαμβάνει να επιλύσει καταστάσεις που η ίδια επέβαλλε στις περιοχές που κατέκτησε. Πριν πάρουν τα ηνία οι δυτικοί (ή βάλουν το χεράκι τουςστηρίζοντας ακραίους ηγέτες), πολλές από τις ανατολικές χώρες στις οποίες κουνάμε το δάχτυλο είχαν κάποιες πολύ «προοδευτικές» αξίες.Πριν λίγους αιώνες,η απουσία τάξεων και αριστοκρατίας που κήρυττε το Κοράνι ήταν σκανδαλώδης για την κοσμοθεωρία της δυτικής Ευρώπης,η οποία βασιζόταν στην βιολογική ανωτερότητα που υποτίθεται πως κληροδοτούσαν στα παιδιά τους οι κατέχοντες γη, με την ευλογία των ιερέων. Λίγο πιο ανατολικά,ο ινδικός πολιτισμός, με τις κάστες του μεν, αναγνώριζε δε διαφορετικές λατρείες και πάνω από δύο σεξουαλικά φύλα. Ταυτόχρονα, οι Ινδές γυναίκες πριν την βρετανική κυριαρχία είχαν μια κάποια οικονομική ανεξαρτησία, ενώ σήμερα τα κορίτσια είναι «κατάρα» για τις φτωχές οικογένειες, χάρηστο βρετανικό σύστημα της προίκας και του αποκλεισμού των γυναικών από την κληρονομιά και την περιουσία. Η Ινδία λοιπόν ίσως δεν έπρεπε να «προχωρήσει» μαζί με την Βρετανία προς την ισότητα των φύλων, αλλά να συνεχίσει να εξελίσσεται ανενόχλητη προς την κατεύθυνση των αναγκών του λαού της.Όμως η Ιστορία δεν λειτουργεί έτσι, ούτε για την Ινδία ούτε για κανένα άλλο κράτος.

Με τα παραπάνω θέλω να δείξω ότι δενυπάρχει μια και μοναδική«πρόοδος» στην οποία προσβλέπουν όλα τα κράτη επειδή εξυπηρετεί τις ανάγκες τους. Πάμε αντίθετα: η Δύση διαχρονικά κολλάει την ταμπέλα της προόδου σε οτιδήποτε κάνει και τοεπιβάλλει ή το «λανσάρει» σαν επιταγή της Ιστορίας ανεξαρτήτως συνθηκών.Και ακόμη χειρότερα, από τις πιο σκοτεινές εποχές επεκτατισμού και εκμετάλλευσης προκύπτει η οικονομική ευημερία της, που επιτρέπει στους ακαδημαϊκούς και καλλιτεχνικούς κύκλους να ενισχύουν την εικόνα του «πολιτισμένου». Εν ολίγοις, αυτοεκπληρούμενη προφητεία.

Με βάση αυτού του είδους την πρόοδο κάνουμε κρίσεις και συγκρίσεις, και βρίσκουμε την Ανατολή οπισθοδρομική και υπανάπτυκτη, από δικό της φταίξιμο ή κάποιο λάθος κατασκευής. Είναι όμως αδύνατο να προσδοκούμε μια μαζική παγκόσμια ροπή προς την ελευθερία και την ευημερία, πόσο μάλλον χρονικά γραμμική. Αυτό θα ήταν εφικτό μόνο αν όλα τα κράτη ξεκινούσαν από την ίδια αφετηρία, σαν λευκός καμβάς –και πάλι όμως συνθήκες πέραν του ελέγχου μας θα επηρέαζαν την πορεία καιτις αλληλεπιδράσεις μας. Η πολιτισμική ανωτερότητα σαν ιδέα έχει κατασκευαστεί για να αποκρύπτει τη συμβολή των άλλων λαών στην πρόοδό μας και τις αμέτρητες (πολιτικές, οικονομικές, γεωγραφικές, ακόμα και κλιματικές) συγκυρίες που μας επέτρεψαν να προηγηθούμε έναντι των άλλων.

Η Γη μας μπορεί να είναι ένας μικρός πλανήτης, αλλά είναι υπερβολικά μεγάλη για να κατανοήσουμε εμείς οι άνθρωποι την επικαιρότητά της –πόσο μάλλον την Ιστορία της– με όλες της τις παραμέτρους.Απ’ αυτά που γίνονται καταγράφουμε κάποια, μαθαίνουμε λίγα, καταλαβαίνουμε λιγότερα και μπορούμε να προβλέψουμε ελάχιστα. Αντί λοιπόν να επιλέγουμε τα κομμάτια που μας συμφέρουν και να δημιουργούμε μια Ιστορία στα μέτρα μας, καλό θα ήταν να αρχίζαμε να επικεντρωνόμαστε στις εγγενείς ανισότητες του κόσμου μας και τις αδυναμίες της δικής μας κοινωνίας πριν προβούμε σε συγκρίσεις και παρεμβάσεις. Ας αρχίσουμε έναν διάλογο με σεβασμό και μετριοφροσύνη. Με διάθεση να συγχωρέσουμε και να συγχωρεθούμε, να κατανοήσουμε και να κατανοηθούμε.Είναι η μόνη πρόοδος που έχει νόημα και αξία.

Γράφει η Ελένη Κυρίτση

«Κάποιος πρέπει να γράψει κάποτε το παράξενο ρομάντζο της ελληνικής ξενολατρίας και ξενοφοβίας», έγραψε ο αξεπέραστος Νίκος Δήμου στη «Δυστυχία του να είσαι Έλληνας». Και παρότι πρόκειται για ηράκλειο άθλο, δεν είναι λίγοι οι συγγραφείς που έχουν προσεγγίσει με συγκινητικό ενδιαφέρον το ελληνικό και βαλκανικό μυστήριο.

Μια από τις πιο αξιόλογες προσπάθειες είναι «Τα Βαλκάνια», που απευθύνονται σε όσους θέλουν να πάρουν μια γεύση από τη σχέση μίσους και πάθους που βιώνει διαχρονικά ο Έλληνας με οτιδήποτε «άγνωστο» και ξένο. Ο Μαζάουερ έχει καταφέρει να συγκεντρώσει αντικρουόμενες και συχνά κωμικές αντιλήψεις των Ευρωπαίων για τους Έλληνες από τον μεσαίωνα μέχρι τον 21^ο αιώνα, ενώ ταυτόχρονα φωτίζει με την έρευνά του πτυχές της ελληνικής κοινωνίας που δεν θα μάθουμε ποτέ στα σχολεία.

Είναι δύσκολο να βρεις κεφάλαιο σ’ αυτό το βιβλίο που να μην βρίθει από «κουφά» κι όμως τόσο οικεία παραδείγματα της ελληνικής παράνοιας. Όπωςη περίπτωση τωνελληνόφωνων Μουσουλμάνων της Μακεδονίας που διατείνονταν με ευλάβεια ότι «Μουσουλμάνοι είμαστε, αλλά της Παναγίας». Ή τωνπαράδοξα και πολύ βολικά προοδευτικών Κυκλαδιτών, που βρήκαν τρόπο να επιτρέψουν τις προγαμιαίες σχέσεις (έναντι υψηλού αντιτίμου, φυσικά) υιοθετώντας τον μουσουλμανικό προσωρινό γάμο. Ή της αιώνιας, κωμικοτραγικής, δυσπιστίας του Έλληνα για «το παπαδαριό», που δεν τον εμπόδισε ποτέ να τρέχει στον παπά του χωριού για φυλαχτά για να πάει καλά η σοδειά του –και μετά στον τούρκο μάγο, γιατί δεν είναι να κάνεις εχθρούς «εκεί πάνω» όταν τα πράγματα είναι σκούρα.

Να μην τα πολυλογώ, από τα λίγα που ανέφερα στις παρέες μου αφότου το διάβασα φέτος το καλοκαίρι, αυτό το βιβλίο κατέληξε να έχει την ολοδική του λίστα αναμονής. Δεν είναι και λίγο στη μία βδομάδα άδειας να έχουν τόσοι πολλοί την όρεξη να συνταξιδέψουν με έναν καθηγητή Ιστορίας του Κολούμπια. Είναι κατά κοινή ομολογία ένα συγγραφικό διαμάντι,που κρατάει απολαυστικά τις ισορροπίες μεταξύ έγκριτης έρευνας, λαϊκής σοφίας και βαθιάς αγάπης για το παράξενο μιξ πολιτισμών που ονομάζουμε Βαλκάνια.

Με τη Mačka (κατά κόσμον Léna Fradier) είμαι ερωτευμένη από τη μέρα που πρωτοαντίκρισα έργο της. Στο Pinterest ήταν, θυμάμαι, και πίστευα ότι θα είναι κάποια ηλικιωμένη καλλιτέχνιδα. Αποθήκευσα αρκετά από τα έργα της και μόνο μήνες αργότερα σκέφτηκα να ψάξω τη βιογραφία της, για να δω αν όντως τα σύμβολα και τα στοιχεία native art που χρησιμοποιούσε αντιπροσώπευαν τη φυλετική της ταυτότητα ή την
πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής και της οικογένειάς της. Τότε ανακάλυψα ότι πρόκειται για μια tattoo artist και φοιτήτρια Εφαρμοσμένων Τεχνών που γεννήθηκε το 1994 στη Γαλλία και αυτή τη
στιγμή που μιλάμε δημιουργεί ασταμάτητα από prints και υφαντά μέχρι γκράφιτι.

Τα έντονα περιγράμματα, η τολμηρή μίξη χρωμάτων, συμβόλων και μοτίβων, και πάνω απ’ όλα αυτές οι
μίνιμαλ, άφυλες φιγούρες σε όλους τους τόνους δέρματος και σε όλες τις πιθανές στάσεις και φάσεις, είναι ό,τι πιο relatable και αναζωογονητικό ταυτόχρονα. Πώς είναι να βλέπεις τον εαυτό σου στον καθρέφτη, αλλά σαν
για πρώτη φορά; Κάπως έτσι εντυπώνονται στο μυαλό μου τα έργα της, που άλλες φορές απεικονίζουν την
αχόρταγη αναζήτηση για επαφή (χωρίς πρόσωπο, χωρίς λόγια, χωρίς εξηγήσεις) και άλλες το απόλυτο,
αθεράπευτα μοναχικό χάσιμο μέσα στο ίδιο μας το μυαλό.

Τα υπαρξιακά και διαπροσωπικά άγχη της γενιάς μας κυλάνε αβίαστα από τα έργα της και ξυπνούν μια γνώριμη μουσική στα βάθη της συνείδησης του θεατή. Κάποιες σκηνές είναι σαν ανιμιστικές τελετές,
άλλες σαν μπαλέτο, άλλες σαν ένα άχρονο μονόπρακτο χωρίς διαλόγους, και είναι κι αυτές που μοιάζουν με μεσαιωνικό χειρόγραφο αλχημιστή. Αλλά ακόμα και όταν σπάει το millennial στάνταρ των γήινων τόνων με βασικά χρώματα και 60s αισθητική, από αυτό το ψυχεδελικό ταξίδι ποτέ δεν λείπει ο άνθρωπος. Οι λίγες εικόνες της που βυθίζονται βαθιά στη Φύση δεν παραλείπουν να ξεκαθαρίσουν ότι αυτή βιώνεται
μέσα από το βλέμμα του ατόμου.

Το άτομο, «Pure» όπως το ονομάζει εκείνη, ο πολυμορφικός και πανταχού παρών πρωταγωνιστής της τέχνης της Mačka, είναι μια φιγούρα χωρίς χαρακτηριστικά, έτσι που να αναρωτιέσαι αν είναι πολλοί ή ένας που συνομιλεί με τον εαυτό του σε μια σειρά από καθημερινά (και κάποτε χορευτικά) δράματα. Η αίσθηση του
αγγίγματος της ανθρωπότητας και, αλλού, η μαζοχιστική επιμονή μας στην αμφιβολία και την απομόνωση φέρνουν τις δημιουργίες της Macka σε πλήρη αρμονία με τον δικό μας ανελέητο εσωτερικό μονόλογο