Μέσα σε μία ιδιαίτερη εορταστική και χαρούμενη ατμόσφαιρα διαδραματίζεται το έθιμο των “Ραγκουτσαριών” στην πόλη της Καστοριάς, κάθε χρόνο 6, 7 & 8 Ιανουαρίου.

Πρόκειται για ένα τριήμερο εκδηλώσεων καρναβαλιού στο διάστημα του οποίου η πόλη αποκτάει ξεχωριστό χρώμα και πανηγυρική ατμόσφαιρα.

Τα Ραγκουτσάρια αρχίζουν στις 6 Ιανουαρίου την ημέρα των Θεοφανίων και ολοκληρώνονται στις 8 Ιανουαρίου (Πατερίτσα), με την παρέλαση των καρναβαλιστών στην οδό Μητροπόλεως.

Οι ορχήστρες, οι οποίες συνθέτονται αποκλειστικά από πνευστά (χάλκινα) και κρουστά όργανα, αποτελούν την πεμπτουσία των Καστοριανών “Ραγκουτσαριών”.

Μικροί και μεγάλοι οργανώνονται σε “μπουλούκια” όπου το καθένα με τη δική του ορχήστρα και διαρκώς μετακινούμενα, χορεύουν ασταμάτητα στους δρόμους δίνοντας ένα ξεχωριστό ρυθμό στην πόλη.

Ενδιαφέρον προκαλεί η σύναξη των καρναβαλιστών στη μεσαιωνική πλατεία «Ντολτσό-Αφοί Εμμανουήλ» στις 8 Ιανουαρίου.

Εκεί, και μέσα σε ένα πανηγυρικό μουσικό ξεφάντωμα, καρναβαλιστές, επισκέπτες και πλατεία γίνονται ένα.

Η γοητεία των Ραγκουτσαριών είναι η προέκταση της γοητείας της ίδιας της Καστοριάς. Όσο καλά κι αν γνωρίζεις και τα δύο, είναι δύσκολο να ξεχωρίσεις την ιστορία από τον μύθο.

Να σημειωθεί πως η νέα Δημοτική Αρχή για φέτος έχει προγραμματίσει σειρά δράσεων κατά την περίοδο πριν την επίσημη έναρξη του καρναβαλιού.

Πρόγραμμα Ραγκουτσάρια 2020

Δευτέρα 6 Ιανουαρίου Ώρα 11:30π.μ.
Ο Αϊ-Βασίλης μοιράζει δώρα στα παιδιά στην πλατεία Δαβάκη με τη συμμετοχή των Καρναβαλιστών

6 Ιανουαρίου (Θεοφάνεια) Ώρα 16:00
Επίσημη Έναρξη Καστοριανού Καρναβαλιού “Ραγκουτσάρια”. Αφετηρία: Δημαρχείο Καστοριάς

Δευτέρα 6 Ιανουαρίου (Θεοφάνεια)
Καστοριανά Ραγκουτσάρια, μπουλούκια καρναβαλιστών στους δρόμους της πόλης

Τρίτη 7 Ιανουαρίου (Αϊ-Γιαννιού)
Καστοριανά Ραγκουτσάρια, μπουλούκια καρναβαλιστών στους δρόμους της πόλης

Τετάρτη 8 Ιανουαρίου (Πατερίτσα)
Καστοριανά Ραγκουτσάρια, παρέλαση καρναβαλιστών στην οδό Μητροπόλεως. Ώρα έναρξης 14:00, με κατάληξη στην πλατεία «Αφοί Εμμανουήλ» (περιοχή Ντολτσό)

Πόσο όμως διαφέρουν τα έθιμα των γειτόνων μας από τα δικά μας;

Πάσχα στη Σερβία και στην Κροατία

Οι Σέρβοι προετοιμάζονται για το Πάσχα με αυστηρή νηστεία, αποφεύγοντας την κατανάλωση κάθε είδους λίπους, κρέατος ή αβγών. Ορισμένοι καταναλώνουν μόνο ψωμί και νερό κατά την πρώτη εβδομάδα της περιόδου νηστείας των επτά εβδομάδων, η οποία ολοκληρώνεται την Κυριακή του Πάσχα. Σε αντίθεση με τους Βούλγαρους και τους Ρουμάνους, οι Σέρβοι βάφουν τα αβγά όχι την Μεγάλη Πέμπτη, αλλά την Μεγάλη Παρασκευή. Το πρώτο αυγό είναι πάντα κόκκινο και το κρατούν μέχρι το επόμενο έτος, επειδή έχει ρόλο “φύλακα” του νοικοκυριού.

Στην Κροατία, το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης, μία από τις παλαιότερες και πιο εντυπωσιακές θρησκευτικές πομπές που αναπαριστά την Ανάβαση στο Γολγοθά και τη Σταύρωση του Ιησού Χριστού, είναι αυτή στο νησί Χβαρ, η οποία καλύπτει μια διαδρομή 22 χιλιομέτρων. Τα βαμμένα αυγά αποτελούν παράδοση για τις γιορτές του Πάσχα. Το κυρίαρχο μοτίβο στο νότο της Κροατίας είναι το κόκκινο αβγό με έναν άσπρο σταυρό στη μέση. Αντίθετα, στην υπόλοιπη χώρα κυριαρχούν τα σχέδια με λουλούδια και γεωγραφικά μοτίβα, εμπνευσμένα κυρίως από τη φύση. Και εδώ, το τσούγκρισμα των αβγών μετά την Ανάσταση έχει “διαγωνιστικό” χαρακτήρα.

Πάσχα στη Ρουμανία και στη Βόρεια Μακεδονία

Στη Ρουμανία, ανήμερα της Μεγάλης Πέμπτης, οι νοικοκυρές βάφουν τα αυγά και πάνω σ’ αυτά ζωγραφίζουν σχέδια, τα οποία ποικίλουν από περιοχή σε περιοχή. Αν και τα περισσότερα νοικοκυριά στις αστικές περιοχές επιλέγουν κόκκινη βαφή, στις αγροτικές περιοχές οι γυναίκες εξακολουθούν να χρησιμοποιούν φυτά για τη βαφή των αβγών-το βρασμένο κόκκινο φύλλο κρεμμυδιού είναι ο πιο συνηθισμένος τρόπος για να γίνει η κόκκινη βαφή. Σε ορισμένες περιοχές, όπως η Μπουκοβίνα, η ζωγραφική των αβγών χαρακτηρίζεται τέχνη, αφού οι γυναίκες χρησιμοποιούν χρωματιστό κερί για το βάψιμό τους.

Το βράδυ της ίδιας ημέρας, οι νοικοκυρές παίρνουν ένα από τα βαμμένα αβγά στην εκκλησία για να το “διαβάσει” ο Παπάς μαζί με τα Δώδεκα Ευαγγέλια. Με το πέρας της λειτουργίας, θάβουν το αβγό στο αμπέλι τους προκειμένου να τους προστατεύσει ο Θεός από χαλαζοθύελλες και να έχουν καλή σοδειά. Στη λαϊκή συνείδηση, ένα αβγό που έχει διαβαστεί στην Εκκλησία τη Μεγάλη Πέμπτη, μπορεί να αντέξει χωρίς να χαλάσει ολόκληρη τη χρονιά.

Στη Βόρεια Μακεδονία, οι προετοιμασίες για το Πάσχα περιλαμβάνουν μια περίοδο 40 ημερών νηστείας και προσευχής. Τη Μεγάλη Πέμπτη, οι νοικοκυρές ξυπνούν πριν από την ανατολή του ήλιου και βάφουν κόκκινα τρία αβγά. Το πρώτο από αυτά θεωρείται το πιο σημαντικό, καθώς είναι αφιερωμένο στον Ιησού Χριστό. Τοποθετείται κοντά σε μια πόρτα ή ένα παράθυρο για να το “βλέπει” το φως. Σε άλλες περιοχές το αβγό τοποθετείται δίπλα στην εικόνα του σπιτιού, κάθε σπίτι έχει έναν Άγιο προστάτη. Με το αβγό επίσης οι γιαγιάδες τρίβουν τα μάγουλα των μικρών παιδιών τρεις φορές το καθένα για να έχουν καλή υγεία.

Τα πασχαλινά έθιμα στη Βουλγαρία και τη Σλοβενία

Στη Βουλγαρία, οι νοικοκυρές βάφουν τα αβγά χρησιμοποιώντας διαφορετικές τεχνικές και υλικά για να παράγουν χρωματιστά αβγά που χρησιμοποιούν σε αγώνες τσουγκρίσματος και τα δίνουν ως δώρα σε φίλους και συγγενείς.

Στη Σλοβενία, οι προετοιμασίες για το Πάσχα ξεκινούν δύο εβδομάδες πριν από τη Δευτέρα του Πάσχα και ο εορτασμός συνεχίζεται μέχρι την Κυριακή του Θωμά. Τη Μεγάλη Παρασκευή είναι μέρα αυστηρής νηστείας και οι γυναίκες προετοιμάζουν παραδοσιακά πιάτα για την Κυριακή του Πάσχα, ημέρα που ενώ οι ενήλικες απολαμβάνουν τις λιχουδιές που έχουν μαγειρέψει με τόση αγάπη και φροντίδα οι νοικοκυρές, τα παιδιά περιμένουν με ανυπομονησία να ξημερώσει η Δευτέρα του Πάσχα, διότι, εκείνη τη μέρα παίρνουν πασχαλινά δώρα από τις νονές και τις μητέρες. Στο παρελθόν, αυτά τα δώρα αποτελούνταν από ένα τσουρεκάκι με ένα νόμισμα, ένα αβγό και ίσως ένα πορτοκάλι. Σήμερα τα δώρα ακολουθούν τις τάσεις της εποχής.

*popaganda.gr

Έτσι, στη Βλάστη Κοζάνης πρωΐ πρωΐ αδειάζουν τα αγγεία και φέρνουν φρέσκο νερό από τη βρύση. Τα παιδιά κόβουν κλάδους οξιάς και τους φέρνουν στους γύρω από το χωριό λόφους, όπου κυρίως τα κορίτσια στήνουν χορούς, « πιάνοντας το Μάη». Στολίζουν τις μέσες τους με λυγαριές, για να μην τους πονάει τον Ιούνιο στον θερισμό. Στο Τσακνοχώρι Βοϊου στολίζουν τις πόρτες των σπιτιών με πρασινάδες, ενώ στη Γαλατινή κρεμούν στη βρύση ένα πράσινο κλαδί και τρώνε κάτι πρωΐ – πρωΐ, για να « μην τους τσακίσ΄ ο κούκος». Στην πόλη της Φλώρινας πρωί ανεβαίνουν στον λόφο του Αγίου Παντελεήμονα και συναγωνίζονται ποιος θα μαζέψει πρώτος λουλούδια, να φτιάξουν στεφάνια που στεφανώνονται οι ίδιοι και φροντίζουν και να τα κρεμάσουν πρώτοι στην εξώπορτα του σπιτιού τους και να πιάσουν πρώτοι τον Μάη, για το καλό, για γούρι. Εκεί στον λόφο οι Φλωρινιώτες παραδοσιακά μέχρι σήμερα χαίρονται τη φύση, χορεύουν και τραγουδούν. Επικαλούνται επίσης τον άγιο Ιερεμία, που γιορτάζει τη Πρωτομαγιά, για να φύγουν από τα σπίτια τους ποντίκια, φίδια κλπ. με την έλευση του Μάη. Έτσι χτυπώντας τον μασά, ένα μέλος της οικογένειας, γυρίζει την παραμονή όλο το σπίτι και τους βοηθητικούς χώρους του φωνάζει μεταξύ άλλων: «Γιερεμία, συντελεία στα ποντίκια ( ή στα φίδια κλπ. )», ή «φύγετε γάτες, φίδια, ποντίκια, γιατί έρχεται ο Μάης .»

Και στα τραγούδια της Πρωτομαγιάς οι κάτοικοι της Δυτικής Μακεδονίας θεωρούν τον Μάη ως τον κατ’ εξοχήν μήνα της άνοιξης και τον προπομπό του καλοκαιριού. Έτσι το παρακάτω πολύ γνωστό και ευρύτατα διαδεδομένο τραγούδι το τραγουδούν την Πρωτομαγιά στην Κοζάνη και αλλού, όταν οι οικογένειες γυρίζουν στολισμένες με πρασινολούλουδα από την εξοχή. Είναι η εποχή που με τη βελτίωση του καιρού είναι πλέον εφικτά τα μακρινά ταξίδια και η επιστροφή των ξενιτεμένων στο γενέθλιο τόπο τους: Τώρα Μαγιά, τώρα δροσιά, τώρα το καλοκαίρι, Τώρα φουντώνουν τα κλαριά και βγάζ΄ η γη χορτάρι, τώρα κι ο ξένος βούλεται να πάγει στα δικά του. Νύχτα σελώνει τ’ άλογο, νύχτα το καλιγώνει. Βάζει τα πέταλα αργυρά, καρφιά μαλαματένια. Βάζει τα φτερνιστήρια του, ζώνει κι του σπαθί του Κι η κόρη που τον αγαπά κρατεί κερί και φέγγει. Με το ‘να χέρι το κερί, με τ’ άλλο το ποτήρι κι όσα ποτήρια τον κερνά, τόσες βουλές του λέει: – Πάρε μ΄, αφέντη μ΄, πάρε με κι εμένανε κοντά σου, να μαγειρεύω να δειπνάς, να στρώνω να κοιμάσαι, να γίνω κι ασημόκουπα να πίνεις το κρασί σου. Εσύ να πίνεις το κρασί κι εγώ να λάμπω μέσα. – Κει που πηγαίνω, κόρη μου, γυναίκες δεν διαβαίνουν, Κει ’ναι λύκοι στα βουνά και κλέφτες στα ντερβένια κι εσένα παίρνουν, κόρη μου, κι εμένα με σκλαβώνουν.

Σε χορευτικό τραγούδι ακολουθεί παραλλαγή του από τον Πελεκάνο Βοϊου, ο λαός εκδηλώνει την προσμονή του για τον Μάη και την άνοιξη που φέρνει: Μάη, Μάη , χρυσομάη, τι μας άργησες και δεν φάνηκες, να μας φέρεις τα λουλούδια και την άνοιξη; Λούσου κι άλλαξε, μπεΐνα, κοντά μου πλάγιασε. Για ’τος, για ’τος από πέρα, με τριαντάφυλλα, με καρόφυλλα. Σε άλλο τραγούδι, πολύ διαδεδομένο επίσης στον δυτικομακεδονικό χώρο, ο Μάης θεωρείται ο μήνας, που παράλληλα με το ξύπνημα της φύσης μετά τη βαρυχειμωνιά, προκαλεί διέγερση ερωτικών αισθημάτων, γι’ αυτό και διατυπώνονται σχετικές συμβουλές.

Άλλωστε γενικότερα ο Μάης, καθώς έχει συνδεθεί παρετυμολογικά με τη μαγεία, είναι μήνας συνδεδεμένος με ποικίλες προλήψεις και δεισιδαιμονίες. Κι εμείς το Μάη τον ξέρουμε πως είναι σκανταλιάρης, που σκανταλίζει όμορφες χήρες και μαυρομάτες ! Το Μάη κρασί μην πίνετε, όξω μην κοιμηθείτε. Τρία παιδιά παλάβωσαν και πήραν τα σοκάκια. Σέρνουν ψωμί για τα σκυλιά και κρέας για τ’ αγρίμια, σέρνουν κι αγαποβότανο γι΄ αυτές τις μαυρομάτες. Στο παρακάτω τραγούδι από τα πολλά σχετικά της επαρχίας Βοϊου Κοζάνης, διατυπώνονται οι προσδοκίες όχι μόνο του ανθρώπου, αλλά και των άλλων ζωντανών οργανισμών, από τον όμορφο μήνα της άνοιξης, που στ΄ όνομά του εξυμνούνται οι ομορφιές της φύσης και της ζωής: Απρίλη, Απρίλη δροσερέ, Μάη καμαρωμένε, σε μήνυσαν, Μάη μου, τα πρόβατα ν΄ αξιώνεις ( = αυξάνεις ) τα χορτάρια, Σε μήνυσαν οι όμορφες ν΄ αξιώνεις τα λουλούδια, σε μήνυσαν και τα πουλιά της άνοιξης τ΄ αηδόνια ν΄ αξιώνεις τα κοντά κλαδιά και τα ψιλά δενδράκια.

Την ίδια μέρα οι γυναίκες συνηθίζουν να συγκεντρώνουν τα χόρτα που χρησιμοποιούν για τα φάρμακα (βότανα) και να βγάζουν το ασπρόχωμα ή ασημόχωμα που προορίζεται για λούσιμο όλο το χρόνο. Πιστεύουν ότι έτσι η ψώρα και οι λειχήνες εξαλείφονται. Μάλιστα η εξαγωγή του χώματος αυτού από συγκεκριμένο σημείο γινόταν με συμμετοχή πολλών γυναικών μαζί και με τραγούδια. Ο σεβασμός προς τους νεκρούς, οι οποίοι ευρίσκονται ακόμη πάνω στη γη και ετοιμάζονται να ξαναμπούν στους τάφους οδηγεί τις γυναίκες στα νεκροταφεία προκειμένου να καθαρίσουν τους τάφους από τα χόρτα, να τους ασβεστώσουν και να τους περιποιηθούν, να ανάψουν κεριά και όταν γυρίσουν στα σπίτια να φτιάσουν πίττα που μοιράζουν στη γειτονιά και στους φτωχούς για συχώριο.

ΠΗΓΗ: http://www.kathimerini.gr/907434/gallery/epikairothta/ellada/prwtomagia-ta-e8ima-to-magiatiko-stefani-kai-ta-arxegona-latreytika-stoixeia

«Κύριε πουλάτε χαρταετούς;» ρωτάει, πριν χρόνια, διερχόμενη κυρία μετά των τέκνων (προφανώς ξενομερήτισα)  αείμνηστο ψιλικατζή επί της Π.Χαρίση. Ανήμερα Καθαρά Δευτέρα. Μέρα για πέταγμα. Τα «μκρα» καρτερούσαν αγωνιωδώς. «Και (χαρτ)αετούς και παμπόρια κυρία μου» απαντάει με σοβαρό ύφος αυτός.

Στο γλωσσικό ιδίωμα της Κοζάνης παμπόρι (το ι ακούγεται αμυδρά)=χαρταετός (τη λέξη τη βρίσκουμε και  Σέρρες, Δράμα). Σκωπτικά αλλά με την αρμόζουσα σοβαρότητα ο κυρ Αντώνης τάκανε όλα: Συνέβαλλε στη διάδοση του εθίμου του χαρταετού της Καθαράς Δευτέρας, επικοινωνούσε με τον τρόπο ακριβώς που έπρεπε την Κοζανίτικη  ντοπιολαλιά (παμπόρι) κι έκανε και «δλιά», μπίζνες.

Φυσικά έδινε και τις απαραίτητες πληροφορίες κι εξηγήσεις (δεν τα συνόδευε με manual!): «Να προσθέσεις και ουρά από εφημερίδες, αν χρειάζεται, αλλιώς μην περιμένεις «να σι σκουθεί», έλεγε. «Και λίγο πχιαλτόν(=τρέξιμο) αν δεν έχει αέρα».

Στα σχέδια κυριαρχούσαν οι ομάδες, κυρίως οι Βορειοελλαδίτικες και λίγες του ΠΟΚ (Ποδοσφαιρικός Όμιλος Κέντρου για τους παλιούς!). Ακολουθούσαν οι χαρταετοί ελεύθερου σχεδίου (συνήθως κιτς). Εννοείται είχε και τα χρειαζούμενα αναλώσιμα: Σερπαντίνες για ουρές, καρούλια με επιπλέον σπάγγο , κόλλες για στιγμιαία επιδιόρθωση κλπ. Κομπλέ!

Μέρα που είναι θυμηθήκαμε τον Κυρ Αντώνη, τα παμπόρια και την ξεχασμένη ανάταση.

Καλή Αποκρια!

Τι θα μπορούσε να προστεθεί στο υπάρχον πρόγραμμα ώστε η Αποκριά της Κοζάνης να γίνει πιο ελκυστική στους επισκέπτες; Είναι η μακροβιοτητα του φανού  δύσκολο πράγμα; Τι κρατάει ζωντανό το έθιμο; Υπάρχει  διαφορά  στο χθες με το σήμερα;

Τα μέλη του συλλόγου  ΠΗΓΑΔ’ Τ’ ΚΕΡΑΜΑΡΓΙΟY απαντούν!

Η ονομασία “ΠΗΓΑΔ’ Τ’ ΚΕΡΑΜΑΡΓΙΟY”

Κώστας Ρήγας – Πρόεδρος Φανού

Η προέλευση της ονομασίας προέρχεται από το πηγάδ’ που βρίσκονταν στην συμβολή των οδών Δαβάκη και 3ης Σεπτεμβρίου της γειτονιάς μας , του οποίου το νερό , ερχόταν από την τοποθεσία ΣΥΚΙΕΣ στο ΣΙΟΠΟΤΟ.
Στις 10 Απριλίου του 1993 ιδρύθηκε ο σύλλογoς μας, από μία παρέα ανθρώπων με ανησυχίες –νέες ιδέες-και αγάπη για το έθιμο του φανού. Η συνοικία του Κεραμαργιού βρίσκεται ΝΔ της πόλης της Κοζάνης και είναι από της πιο παλιές και με έναν από τους παλιούς Φανούς της πόλης μας.
Το όνομα της περιοχής προήλθε γιατί στο μέρος αυτό παλιά υπήρχε εργοστάσιο που έκανε τούβλα (γεμάτα με άχυρο) και κεραμίδια (κεραμιδαργιό –Κεραμαργιό).
Από το Φανό του Κεραμαργιού μια ομάδα νέων ανθρώπων με διαφορετικές απόψεις και ιδέες αποχώρησε το 1993 και δημιούργησαν έναν νέο Σύλλογο με την επωνυμία «ου Φανός Πηγάδ’ τ’ Κεραμαργιού».
Από τους πρώτους Φανούς (Συλλόγους) στην Πόλη μας με νέο καταστατικό.
Σκοπός του συλλόγου είναι να συμβάλλει με την δράση του στην πολιτιστική εξύψωση των κατοίκων της παραδοσιακής συνοικίας του Κεραμαργιού ,στην διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς της πόλης μας και στην συλλογή ,επεξεργασία και διάδοση του τοπικού λαογραφικού υλικού των ηθών και των εθίμων και στην αναβίωση του παραδοσιακού φανού της συνοικίας μας. Ο Σύλλογός μας αριθμεί περισσότερα απο 200 μέλη.
Αρχίζοντας από τον ποιο μικρό που είναι 10 μηνών ως τον ποιο μεγάλο που είναι 80 χρονών.Η συμμετοχή όλων είναι κάτι παραπάνω από δυναμική. Η ψυχή και η δύναμη του Συλλόγου μας είναι η νεολαία. Οι παλαιοί βάζουν την εμπειρία τους και τη γνώση και οι νέοι το δυναμισμό τους και τις νέες ιδέες.
Δεν μας τρομάζουν τα καιρικά φαινόμενα Σύνθημά μας (και με κρύο και με χιόνι το πηγάδι ξεφαντώνει) , δίνουμε μεγάλη προσοχή στους παραδοσιακούς μεζέδες την περιποίηση των επισκεπτών στο νοικοκυριό την καθαριότητα και του καλό κρασί.
Σας σ’ καλνούμι ανεπιφύλακτα στου Φανό μας.
Αναμφισβήτητα οι αποκριές της Κοζάνης αποτελούν το μεγαλύτερο πολιτιστικό γεγονός της περιοχής μας (με το μοναδικό έθιμο του φανού).
Ο Φανός αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της κάθε γειτονιάς και έχει σαν σκοπό την σύσφιξη των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων της γειτονιάς και γενικότερα της περιοχής , γίνεται από τους ανθρώπους της γειτονιάς για την γειτονιά γι΄ αυτό και κράτησε τόσα πολλά χρόνια με αυτή τη μορφή και θα συνεχίσει να υπάρχει.
Ο φανός θέλει γνώσει της παράδοσης- μεράκι-ταλέντο-και όρεξη για εθελοντική δουλειά. Πριν βγουν στον φανό σχωρνιούνταν όλοι μεταξύ τους.
Οι μικρότεροι φιλούσαν το χέρι των γεροντότερων , εκείνοι τους συγχωρούσαν και τους ευχόταν του χρόνου καλλίτερα. Στη συνέχεια μετά το δείπνο έκαναν το παιχνίδι της Χάσκας. Έδεναν μ΄ένα ράμα (μια μακριά κλωστή) ένα σφιχτό αυγό στην άκρη απ’ τον κλώστη και το τριγυρνούσαν ( το περιέφεραν) σε όλους με τη σειρά. Όποιος κατάφερνε να το βάλει στο στόμα χωρίς να χρησιμοποιήσει τα χέρια του το έτρωγε κιόλας θεωρούνταν ευλογημένος. Στη συνέχεια έβγαιναν όλοι μαζί στο φανό. Ο φανός θυμίζει γιορτές της Αρχαίας Ελλάδας και ο χορός είναι ο Πυρρίχιος χορός των Αρχαίων Ελλήνων.

“Η μοναδικότητά του Φανού”

Ο πρώτος λόγος είναι ο συνδυασμός της φωτιάς με το ιδιότυπο αποκριάτικο τραγούδι και χορό γύρο από αυτή.
Ο δεύτερος είναι η μορφή του. Δεν πρόκειται για μια τεράστια φωτιά που συνεχώς τροφοδοτείται , δεν ελέγχεται ούτε πλησιάζετε εύκολα και γρήγορα σβήνει. Αντίθετα καίει πάνω σε ένα είδος βωμού κρατιέται σταθερή όλη την νύχτα και επιτρέπει την συγκέντρωση μεγάλου πλήθους γύρω της.
Το τρίτο στοιχείο είναι η ύπαρξη πολλών σταθερών εστιών. Αυτό δίνει στους υπεύθυνους των φανών να λειτουργούν σαν οικοδεσπότες σε ένα χώρο στον οποίο βάζουν την προσωπική τους σφραγίδα σαν ομάδα. Τα στοιχεία που συνιστούν σ’ ένα πετυχημένο φανό είναι ταλέντο, πείρα, γνώση της παράδοσης διάθεση για εθελοντική προσφορά, συνεργασία και συνύπαρξη των μελών και της γειτονιάς. Τα καρναβάλια της Κοζάνης ξεχωρίζουν για το γνήσιο και παραδοσιακό τους χαρακτήρα, την αυθόρμητη συμμετοχή των νέων αλλά και των ηλικιωμένων της γειτονιάς με την οργάνωση των φανών, με τον ατέλειωτο και σαρκαστικό σκωπτικό λόγω.

“O Φανός και οι άνθρωποι του”

Απαιτεί προετοιμασία και οργάνωση που συσπειρώνει τη γειτονιά και οδηγεί σε σχέσεις ζεστές και πολύτιμες ιδιαίτερα σε εποχές απομόνωσης σαν τη σημερινή. Οι μέρες προστάζουν κέφι, χαρά και ξέφρενο γλέντι. Φυσικά ψυχή της Αποκριάς είναι οι άνθρωποι του φανού κάθε ηλικίας οι οποίοι συμμετέχουν με πολλή διάθεση και κέφι στις εκδηλώσεις αλλά και οι δεκάδες καρναβαλιστές.

“O ρόλος των Νέων στη διατήρηση και τη διοργάνωση του εθίμου του Φανού”

Θωμάς Γκουλέτσος
Από τη στιγμή που ο Φανός αποτελεί αναμφισβήτητα αρχέγονο έθιμο, οι νέοι, που από μικρή ηλικία παρακολουθούν τα δρώμενα και ζουν την κάθε στιγμή του εθίμου, έρχεται η ώρα που θέλουν και πρέπει να γίνουν αυτοί οι συνεχιστές του εθίμου και να πάρουν τη σκυτάλη από του μεγαλύτερους. Έτσι θα μεταλαμπαδεύεται το έθιμο από γενιά σε γενιά.
Έχουν τη διάθεση να φυλάξουν ως κόρη οφθαλμού το ζωντανό έθιμο του Φανού. Βέβαια, προσθέτουν και τα δικά τους χαρακτηριστικά, τις δικές τους εκφράσεις αλλά και δυνατότητες τους. Ακούν τους παλιούς και μεγαλύτερους, μαθαίνουν τραγούδια και χορούς, αλλά και γιατί όχι, βάζουν τη δική τους πινελιά σε σκωπτικά τραγούδια.
Έτσι, από πολύ νωρίς, μετά τις εορτές των Χριστουγέννων, μαζεύονται στον οντά του φανού, συζητούν, οργανώνονται, βοηθούν και προετοιμάζονται πυρετωδώς για τη μοναδική και αξέχαστη παρουσία του Φανού τις μέρες της Αποκριάς. Όργανα και τραγούδια, μικροφωνικές εγκαταστάσεις, κεράσματα, μαστορέματα, κάλεσμα ξένων επισκεπτών και διαφήμιση του Φανού, στολές, συμμετοχή σε παρέλαση και τόσα άλλα ακόμη είναι αυτά στα οποία με χαρά και ζήλο οι νέοι θέλουν να συμμετέχουν υπό την αιγίδα των μεγαλυτέρων, έτσι ώστε ο Φανός να γεμίσει ντόπιους και ξένους που θα ζήσουν το έθιμο του Φανού από κοντά, θα περάσουν αξέχαστα και θα θέλουν σίγουρα να ξανάρθουν.
Άλλωστε, η φωτιά του Φανού δεν είναι μια φωτιά στο έδαφος που γρήγορα σβήνει, αλλά αντίθετα καίει σε ένα είδος βωμού και μπορεί να κρατηθεί σταθερή όλη τη νύχτα με τους συμμετέχοντες να καταθέτουν την ψυχή τους. Το καύσιμο σ’ αυτή τη φωτιά δεν είναι άλλο από τα νέα παιδιά που χάρη σε αυτά θα συνεχίσει να καίει και στο μέλλον.

“Μια ιστορία από τα παλιά στον νoυντά”

Ζήσης Τριανταφύλλου
Ένα βράδ’ κάθουμάσταν στου φανό κι είχαμι μνιά σουβαρή συζήτησ’ .
Έλιγάμι για μακρά απου δώ (για θάνατου). Κι ου καθένας έλιγην τα θ’κάτ’
Σι μνιά μηρά’ κάθουνταν η Κούλα κι η Βάϊα κι μιλούσαν.
Έληγιν η Κούλα ιγώ μαρ’ Βαίτσα δε θέλου να μι κάψ’ν δεν μπουρώ τι να μην μη διαβάσ’ν;
Τι θα πααίνου αδιάβαστ’;
Κι απαντάει η Βαίτσα γιατί μαρ’ σάματ’ θα ακούς κι θα καταλαβαίντσ’ κι θα σι ρουτήσν’ να τσ’ πείς τι άσκις .
Άμα τσ’ καμαρώσου ιγώ ότ’ θέλν’ ας μι κάμν’.

“Ένας Φανός ξεχωριστός”

Τσαπατώρη Μαρίνα
Πρόκειται για ένα σύλλογο ο οποίος κινείται ομαδικά. Οι δράσεις φανού οργανώνονται από συγκεκριμένες ομάδες μελών του φανού οι οποίες δραστηριοποιούνται με συγκεκριμένο τρόπο δηλαδή υπάρχει καταμερισμός εργασιών προκειμένου να υπάρχει καλύτερο αποτέλεσμα για να επιτευχθεί ο συγκεκριμένος στόχος. Αυτό γίνεται λόγω του μεγάλου αριθμού μελών νεολαίας μας με την παρότρυνση των μεγαλύτερων σε ηλικία μελών του φανού και αυτό οφείλεται στην δίψα όλων μας και στη διάθεσή μας να συνεχιστεί το έθιμο.

“Διαφορά στο τότε με το σήμερα”

Ντίνος Μήτσκας
Καταρχάς θα ήθελα να ευχαριστήσω για ακόμη μια φορά όλους τους ανθρώπους του φανού που από την πρώτη στιγμή μικροί και μεγάλοι με δεχτήκαν με ανοιχτές αγκάλες, όταν πρωτοήρθα πριν 12 χρόνια στο φανό. Και οφείλω ιδιαίτερα να μνημονεύσω και να ευχαριστήσω τους μεγάλους σε ηλικία ανθρώπους του φανού , εν ζωή και μη, για την καθοδήγηση ,τις πληροφορίες , την σθεναρή και πολύ σημαντική στήριξη και εμπιστοσύνη τους σε όλους εμάς τους νέους.
Σκεπτόμενος λοιπόν τι άλλαξε μέσα στα χρόνια συμμετοχής μου στο φανό, μου έρχονται στο μυαλό διάφορα συναισθήματα και λέξεις με τις οποίες θεωρώ ότι και πάλι δεν μπορώ να περιγράψω όλο αυτό που είναι ο φανός και η αποκριά για έμενα, ελπίζω όμως να το περιγράψω όσο καλύτερα μπορώ παρακάτω .
Το ταξίδι, γιατί για έμενα πρόκειται για ταξίδι κάθε χρονιά στο φανό, λοιπόν ξεκίνα με ένα μαγικό τρόπο “μύησης” χωρίς την έννοια του πρέπει και του μη, όπου μέσα στα χρόνια συμμετοχής , σου δίνεται ο χρόνος και ο χώρος να λάβεις την θέση και τον ρολό σου μέσα στο φανό, κάνοντας αυτό που σε ευχαριστεί για την πραγμάτωση όλου αυτού του εθίμου.
Εν κατακλείδι, θεωρώ ότι μέσα σε αυτά τα 12 χρόνια συμμετοχής μου έμαθα πολλά κ έχω να μάθω ακόμα περισσότερα, άλλαξαν αρκετά και θα αλλάξουν και άλλα σε βάθος χρόνου, άλλα με την ουσία και την έννοια της απόκριας και του φανού αναλλοίωτη και απλά προσαρμοσμένη στην εκάστοτε εποχή, όπως έχει αποδείξει στα βάθη των αιώνων η Κοζανίτικη αποκριά ότι μπορεί να κάνει.

“Tι κρατάει ζωντανό το έθιμο”

Ρήγα Γλύκα
Το έθιμο του Φανού συνεχίζεται από γενιά σε γενιά και διατηρείται ζωντανό κάθε χρόνο μέσα από τους εθελοντές του δηλαδή από τους ανθρώπους που το αγαπάνε. Μέσα από το κέφι και την αυθόρμητη συμμετοχή τους οι κάτοικοι της γειτονιάς και οι επισκέπτες γίνονται ένα. Δεν υπάρχουν διαχωριστικές γραμμές και όλοι γλεντούν μαζί γύρω από τη φωτιά. Είναι ένα ζωντανό έθιμο που επαναλαμβάνεται με συνέπεια κάθε χρόνο εδώ και πάνω από τριακόσια χρόνια!
Το έθιμο του Φανού συνεχίζεται από γενιά σε γενιά και διατηρείται ζωντανό κάθε χρόνο μέσα από τους εθελοντές του δηλαδή από τους ανθρώπους που το αγαπάνε. Μέσα από το κέφι και την αυθόρμητη συμμετοχή τους οι κάτοικοι της γειτονιάς και οι επισκέπτες γίνονται ένα. Δεν υπάρχουν διαχωριστικές γραμμές και όλοι γλεντούν μαζί γύρω από τη φωτιά. Είναι ένα ζωντανό έθιμο που επαναλαμβάνεται με συνέπεια κάθε χρόνο εδώ και πάνω από τριακόσια χρόνια.

“Μια ελκυστική Κοζανίτικη Αποκριά για τους επισκέπτες”

Παπαδέλης Άκης
Η Κοζανίτικη Αποκριά, ανεξάρτητα από τον παραδοσιακό της χαρακτήρα δεν παύει να αποτελεί ένα «τουριστικό-πολιτιστικό προϊόν» το οποίο από τη μία πλευρά δίνει ζωή, χρώμα και έσοδα στην τοπική κοινωνία και από την άλλη απευθύνεται σε ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού προσφέροντας διασκέδαση, ψυχαγωγία, επαφή με παραδοσιακά ήθη κι έθιμα κι αλληλεπίδραση με τον ντόπιο πληθυσμό. Ο κάθε «τουρίστας-επισκέπτης» μέσω του διαδικτύου έχει πλέον τη δυνατότητα να ενημερώνεται για μελλοντικές αθλητικές & πολιτιστικές εκδηλώσεις που πρόκειται να πραγματοποιηθούν σε κοντινές ή μακρινές αποστάσεις από τον τόπο διαμονής του. Μέσω της χρήσης «έξυπνων εφαρμογών», μπορεί εύκολα να συγκεντρώσει πληροφορίες, να συγκρίνει και τελικά να επιλέξει εκείνο το «τουριστικό-πολιτιστικό προϊόν» που καλύπτει τις ανάγκες του.
Για την αύξηση της προσέλευσης και της ικανοποίησης των επισκεπτών, απαιτούνται δράσεις κι εκδηλώσεις που αυξάνουν την ενεργό συμμετοχή του επισκέπτη κι όχι την αντιμετώπισή του ως ενός απλού θεατή.

Ως ενδεικτικές δράσεις προτείνονται:
● κατασκευή, οργάνωση και λειτουργία ιστοσελίδας, η οποία θα παρέχει χρήσιμες πληροφορίες για τη συμμετοχή στην κεντρική παρέλαση (θέματα αρμάτων, κόστος συμμετοχής, στοιχεία επικοινωνίας κτλ) ή σε άλλες δράσεις
● έναρξη των αποκριάτικων εκδηλώσεων στην Αρχή του Τριωδίου
● μεγαλύτερη έμφαση στην επίσημη έναρξη της Αποκριάς (Τσικνοπέμπτη) με τη συμμετοχή όλων των φανών και το άναμμα ενός γιγάντιου φανού
● παραμονή των συλλόγων στην κεντρική πλατεία μετά την παρουσίαση του εθίμου του φανού με στόχο τη διατήρηση του πληθυσμού στην κεντρική πλατεία δίνοντας ζωή στο κέντρο
● διοργάνωση νυχτερινής παρέλασης το Σάββατο της Μικρής Αποκριάς
● πρόσκληση σε σχολεία όλης της χώρας για συμμετοχή στην μαθητική αποκριάτικη παρέλαση την Κυριακή της Μικρής Αποκριάς, επίσκεψη στην ΚΔΒΚ, στο Μουσείο και σε σημαντικά αξιοθέατα της περιοχής
● καθημερινή προβολή φιλμ στην Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης για το έθιμο της Κοζανίτικης Αποκριάς
● διοργάνωση και άλλων σύγχρονων εκδηλώσεων για μικρούς και μεγάλους (maske running, painting running)
● διοργάνωση φεστιβάλ Βαλκανικής μουσικής

” Η καταξίωση και η μακροβιότητα του Φανού ”

Τέλης Βωβός
Η πορεία ενός μοναδικού και αρχέγονου εθίμου αποτελεί μεγάλη ευθύνη προς τους ανθρώπους του σήμερα που αναλαμβάνουν να το συνεχίσουν και να το παραδώσουν αυτούσιο το έθιμο. Σαν μία Οικογένεια από γενιά σε γενιά οι μεγαλύτεροι καταθέτουν την πείρα και το μεράκι τους στους νεώτερους ώστε να εφοδιαστούν με τις απαραίτητες γνώσεις για να συνεχίσουν τούτο το μοναδικό έθιμο. Σε αντίθεση με άλλες κατηγορίες Πολιτιστικών Συλλόγων η μεταβατική περίοδος παράδοσης – παραλαβής από γενιά σε γενιά δεν επηρεάζει την λειτουργία του Φανού και αυτό, γιατί οι Νέοι από πολύ μικρή ηλικία συμμετέχουν στην διοργάνωση και όταν φτάνει η ώρα να λάβουν αποφάσεις για την διοργάνωση του φανού έχουν την απαραίτητη εμπειρία να κινηθούν στον σωστό δρόμο. Φυσικά η νέα γενιά πάντα αφουγκράζεται την εποχή του σήμερα και προσαρμόζει – προσθέτει στοιχεία που θα επιτρέψουν στο έθιμο να καταστεί βιώσιμο σύμφωνα με τις ανάγκες της σύγχρονης εποχής.

Από το 1994 έως το 2005 Άρματα

1) Του 1994 έκαμάμι του πηγαδ’ του θκό μας- Κι του δράκου απ΄τ’ν Κίνα μι τα Κινιζούλια.

2) Του 1995 του Νυχτέρ’ -κι ντήθ’καμι σκιάχτρα-Του Πηγάδ΄-Του Γαιτανάκι- -Του Τότι κι Του Τώρα.

3) Του 1996 έφκιασάμι – Τ’ς Πειρατές, τ’ς Κουζανιώτ’ στουν Αρίνταγα.

4) Του 1997 έφκιασάμι του Ξισπίρ’ζμα –κι τ’ς Καλουέρ’ μι τ’ς Καλόγρις -κι του Ιντιφκτίριου του παλιό.

5) Του 1998 T’ν Κ’ Ερατώ . Μι τσ΄ γιούφτ΄ τσ΄ γιούφτσης κι τα Γιουφτούλια.

6) Του 1999 του Κουζανιότ’ κου Βιάγκρα για όσνους δεν μπουρούσαν να κάμ’ν του χουσμέτ……

7) Του 2000 έκαμάμι τουν Κούρκου- Λύκου. Μι τσ΄ Κουκινουσκουφίτσης η Κοκκινομουνίτσις κι τσ΄ Λύκ.

8) Του 2001 τσ’ ΕΥΡΟΥ – ΠΕΟΙ,,,,,

9) Του 2002 του Σιουρδουμπούκαλου .

10) Tου 2003 του ΙΕΚ Ξηροί έλα κι σι.

11) Του 2004 του Πούτσι Φόρεμα.

12) Του 2005 Δημοτική Αστυνομία.

ΑΠΟ ΤΟ 2006 ΕΩΣ 2019

1) -Του 2006 Η Λίμνη των Γούτσιων “ΚΥΚΝΟΥΣ” απο 60 άτομα 40 E.

Από εδώ ξεκινά η αύξηση των μελών του άρματος

2) -Του 2007 του Πιο Πουλή την ΑΠΟΥΚΡΑ γκούπ 125 ατόμων. ΑΓΕΛΑΔΙΣ 40 E.

3) -Toυ 2008 Χέσκαν οι Πόλ’ κι Πχιαλούν οι Κώλ’.
Οι Πιγκουϊν Σιούρτσαν Κι Ήρθαν σιν Κουζάν’ γκρούπ 150 ατόμων. ΠΙΓΚΟΥΙΝ 40 E.

4) -Του 2009 Πιρπιρέοι κι Μπουμπανέοι γκρούπ 180 ατόμων. ΠΙΤΑΛΟΥΔΙΣ-ΜΠΟΥΜΠΑΝΕΟΙ 40 E.

5) -Του 2010 Αρκούδις κι Αρκουδιάρ ‘ς μι πουλύ χιόν’
220 άτομα ΑΡΚΟΥΔΙΣ Η ΤΑΣΟΥΛΑ 40 E μι πουλύ χιόν’.

6) -Του 2011 ΟΙ 300 ……Τ’Σ ΒΟΥΛΙΣ Τα Γουμάρια ξισαμάρουτα 35 Ε 205 ATOMA.

7) -Του 2012 ΑΓΑΠΟΥΛΑ ΠΟΥΛΑ Άραβες Επενδυτές από τα σιοϋρδικα Εμιράτα ¨25 Ε 165 ΑΤΟΜΑ.

8) – Του 2013 “ του Κουτρούλη ου Γάμους” ΌΤ ΄ ΜΙ ΌΤ ΄ Ολ.

9) – Του 2014 του Σκουλειό «Τα Στουρνάργια» 20 Ε ΚΑΙ 130 ΑΤΟΜΑ.

10) – Του 2015 ΤΟΥ ΚΟΥΤΕΤΣ΄ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ( ΠΙΤ΄ΝΈΟΙ ΣΤ΄ ΒΟΥΛΗ) 25 Ε ΚΑΙ 150 ΑΤΟΜΑ.

11) -Του 2016 τα Γκαβά τα σκλιά τα φκιάν’ ου Δήμαρχους τα’ φουλιά 20 Ε 160 ΑΤΟΜΑ.

12) -Του 2017 τουν ΠΕΙΝΩΚΙΟΥ ΚΙ ΤΑ ΜΥΘΙΑ 22 Ε ΚΑΙ 170 ΑΤΟΜΑ.

13) -Του 2018 τουν ΤΡΟΜΠΕΝ ΤΩΝ ΦΤΩΧΩΝ 20 Ε ΚΑΙ 167 ΑΤΟΜΑ.

14) -Του 2019 τα Πρόβατα 186 στολές και με άλλες 220 άτομα προς 25 Ε. Με τον καιρό σύμμαχο πολύ πολύ καλός ο καιρός και με πολύ κόσμο.

Είναι εντυπωσιακό το πόσα έθιμα και συνήθειες του Δωδεκαημέρου στην Κοζάνη παραδόθηκαν από γενιά σε γενιά, προσαρμοσμένα στις ανάγκες της κάθε καινούργιας κοινωνίας αλλά κρατώντας τον τελετουργικό τους πυρήνα.

Τα Χριστούγεννα είναι η γιορτή της αφθονίας. Η αντίληψη αυτή αποτυπώνεται τόσο στις αγορές που γίνονται αυτή την περίοδο όσο και στα εορταστικά τραπέζια. Τα εθιμικά εδέσματα ποικίλουν βέβαια ανάλογα με την ευημερία της κοινωνίας γενικά αλλά και την οικονομική ευρωστία της κάθε οικογένειας ειδικότερα, πάντα όμως ξεπερνούν κατά πολύ την συνηθισμένη καθημερινή διαβίωση.

Στα Κοζανίτικα σπίτια κυριαρχούσε πάντα και παντού το χοιρινό. Αναμενόμενο. Στις παλιότερες εποχές της οικιακής οικονομίας οπότε και παγιώθηκαν τα περισσότερα έθιμα, ήταν εκεί γύρω στη μέση του χειμώνα που ο οικόσιτος χοίρος έφτανε στην πλήρη ανάπτυξη, έτοιμος για να «θυσιαστεί» και στη συνέχεια να συντηρήσει τις πολυπληθείς οικογένειες όλο το χειμώνα. Παλιότερα αυτή η «θυσία» είχε έντονο τελεστικό χαρακτήρα και συνιστούσε το έθιμο της «γουρουνοχαράς», που τηρείται ακόμα και σήμερα σε κάποιες περιοχές της Βόρειας Ελλάδας, και όχι μόνο.

Πλήθος τα εδέσματα με βάση το χοιρινό. Τηγανιές, ψητά, λουκάνικα, σπληνάντερα, τσιγαρίδες … Βασιλιάς όμως ήταν εδώ και αιώνες ένας μεγάλο τέντζερης γιαπράκια, η πιο γνωστή σπεσιαλιτέ της πόλης, που σε διάφορες παραλλαγές τη μοιράζεται με όλα τα Βαλκάνια, με την Τουρκία κι άλλες χώρες της Ανατολής. Γίνονται με λάχανο τουρσί, την «αρμιά», η οποία ωριμάζει επί 40 μέρες σε ξύλινο καδί, είναι έτοιμη να χρησιμοποιηθεί τις παραμονές και να τυλίξει σε σφιχτά στρόγγυλα ντολμαδάκια τα βασικά συστατικά της γέμισης: κιμά, ρύζι, νεροκρέμμυδο και μπαχαρικά. Οι ντόπιοι πίστευαν και πιστεύουν ότι τα γιαπράκια συμβολίζουν το σπαργανωμένο νεογέννητο Θείο βρέφος, λόγω του σχήματος και της μορφής του. Ίσα με μισή μέρα ασχολούνται οι μαγείρισσες του σπιτιού με την προετοιμασία του φαγητού, τυλίγοντας πολύ μεγάλες ποσότητες, παλιότερα επειδή οι οικογένειες ήταν πολυμελείς, σήμερα επειδή περιμένουν τους ξενιτεμένους τους από μακριά κι από κοντά. Και στις δυο περιπτώσεις βέβαια τα γιαπράκια ήταν και ο βασικός μεζές για το κέρασμα των φίλων και των επισκεπτών, καθώς αποτελούν τον τέλειο μεζέ για το ντόπιο κόκκινο κρασί.

Ακόμα πιο πλούσια τα ελέη την Πρωτοχρονιά στο Κοζανίτικο τραπέζι, ώστε να εξασφαλιστεί τελετουργικά η αφθονία για όλο το χρόνο. Κι εδώ όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα κόβουν Αγιοβασιλιάτικη πίτα με φλουρί, τον λεγόμενο «παρά» στον τόπο μας. Η πίτα αυτή όμως δεν είναι γλυκιά. Είναι μια μεγάλη κρεατόπιτα που πάντα γινόταν σε στρογγυλό σινί, κόβεται ανήμερα Αϊ-Βασιλιού το μεσημέρι και αποτελεί το εστιακό σημείο των εθίμων της ημέρας.

Τα γλυκά σήμερα γεμίζουν τραπέζια και ψυγεία σ’ όλη τη διάρκεια των γιορτών, και το θεωρούμε φυσικό. Αν πάμε όμως κάποιες δεκαετίες πίσω θα βρούμε μικρότερη ποικιλία από κεράσματα, αλλά θα είναι βέβαια όλα σπιτικά. Στις πρώτες θέσεις έρχονται τα σαλιάρια και οι κουραμπιέδες οι ζεματιστοί, τοπικές σπεσιαλιτέ που πολύ τα τιμούσαν οι ντόπιοι, αλλά και οι κουραμπιέδες οι λεγόμενοι «άσπροι» για να ξεχωρίζουν από τους άλλους, τους πιο συνηθισμένους στην πόλη.

Κι εδώ βέβαια όπως και σ’ όλη την Ελλάδα το έθιμο της αγγελίας της χαρμόσυνης «είδησης» τόσο της Γέννησης του Χριστού όσο και της αρχής του Νέου Έτους κυριαρχεί εθιμικά και γλυκαίνει την ψυχή. Τα κάλαντα της παραμονής των Χριστουγέννων, «κόλιαντα» στον τόπο μας, κι εκείνα της Πρωτοχρονιάς, τα «σούρβα» σε μας, όσο κι αν έχουν αλλάξει καθώς παραδίδονται από γενιά σε γενιά εξακολουθούν να αποτελούν ένα από τα στοιχεία που θυμίζουν Χριστούγεννα πιο έντονα από οποιοδήποτε άλλο.

Παλιότερα οι μικροί καλαντιστές ξεκινούσαν αξημέρωτα με το σακούλι στο χέρι και «τουν τσιώκου», το ειδικό για την περίσταση ξύλινο σφυράκι, για να χτυπήσουν τις πόρτες και να τα πουν σε γνωστούς και αγνώστους. Τα χρήματα ήταν φυσικά το ισχυρότερο δέλεαρ, όσο λιγοστά και να φαίνονται με τα σημερινά κριτήρια. Παράλληλα όμως τα παιδιά μάζευαν κι άλλα κεράσματα, μανταρίνια, πορτοκάλια, φιρίκια καρύδια, ξυλοκέρατα και βέβαια τα γλυκά των ημερών.

Το βασικό εθιμικό φίλεμα όμως ήταν τα «κόλιαντα» μικρά ψωμάκια που γίνονταν με σκέτο ζυμάρι κι έπαιρναν συγκεκριμένη μορφή: «τς μπάμπους τα γυαλιά», «οχτάρια», «κλώσσις», (κοτσίδες), πέρδικες, αρνιά, γουρούνια, «τζουμανίκα» (ραβδί του τσοπάνου) ήταν τα πιο συνηθισμένα. Το πρώτο που παρασκεύαζαν, ένα κουλουράκι με σταυρό στη μέση, ήταν το «κόλιαντο της Παναγίας». Μόλις ψηνόταν το έβαζαν στα εικονίσματα, όπου και έμενε μέχρι την επόμενη χρονιά χωρίς να το πειράζει κανείς, αφού επρόκειτο για αντικείμενο αφιερωμένο στη Μητέρα του Θεού και κατά συνέπεια περιβεβλημένο με ιερότητα και κύρος.

Παραδόσεις παλιές και καινούργιες συναντιούνται συνεχώς σε τούτο τον τόπο στο γύρισμα του χρόνου, και κυρίως τα Χριστούγεννα. Στολισμένη, φωτεινή και λαμπερή η Κοζάνη περιμένει τα ξενιτεμένα της παιδιά αλλά και τους επισκέπτες της, που θα επιλέξουν να ζήσουν χειμωνιάτικα Χριστούγεννα φέτος και στην πόλη και στα γύρω χωριά και στα χιονοδρομικά κέντρα της περιοχής. Κουβαλώντας ζεστά ρούχα στις βαλίτσες και διάθεση για κάτι αλλιώτικο στην ψυχή τους!

Κόλιαντα μπάμπου μ’ , κόλιαντα κι μένα ν ‘ κολιαντίνα. 

Κι μένα την τρανήτερη κι τώρα κι από χρόνου. 

Να ζήσεις χρόνους ικατό κι να τους απιράσεις. 

Ν ‘ ασπρίσεις σαν τουν Έλυμπο σαν τ ‘ άσπρου περιστέρι.

Δυο περιστέρια μάλουναν κι πάλι αγαπιούνταν. 

Ψηλά, ψηλά σηκώνονταν, στουν ουρανό φιλιούνταν. 

Κι σαν δεν έχεις κόλιαντα, δος μας ένα σιτζιούκι, 

νάνι καλό, νάνι χουντρό, νάνι ζαχαρουμένο. 

Κι σαν δεν έχεις κι σιτζιούκι, δος μας ένα κορίτσι. 

Κι τι του θέλεις γάϊδαρε του ξένου του κορίτσι; 

Να μ’  ρίχνει νιρό να νίβουμι, να μ’  στρώνει να πλαγιάζω. 

Να το φιλώ να του τσιμπώ να μι ζισταίνει του βράδυ. 

Σε νοικοκύρη άρχοντα :

 Α) 

Ήρθαμε να τιμήσουμε και τούτον τον αφέντη 

γιατί είναι αφέντης ξακουστός, αφέντης ξακουσμένος 

στην πόλη και στη Βενετιά είναι παραδειγμένος. 

Είναι και μέσ ‘ στη Σιάτιστα πύργος θεμελιωμένος. 

Να ζήεις και νάσαι αφέντη μας, πάντα τραγούδια νάχεις 

πάντα τραγούδια και χαρές και ο Θος μέρες και χρόνους. 

Ήρθαν τα παραδέφλια μας να μας καλοκαρδίσουν. 

Να πουν τραγούδια της καρδιάς, τραγούδια της αγάπης. 

Φίλοι καλωσορίσιτι χίλιοι κι δυο χιλιάδες. 

Σαν τα λουλούδια του Μαϊού κι σαν τις πρασινάδις. 

΄Ανθρωπους για τους φίλους του χίλια φλουριά ξουδιάζει.

 Β) 

Σ’ αυτά τα σπίτια τα ψηλά, ιντέκια στουλισμένα. 

Χίλιοι κρατούν τα φλάμπουρα κι χίλιοι τα ιντέκια 

κι άλλοι χίλιοι παρακαλούν αφέντη, καβαλίκα. 

Κι αφέντης καβαλίκιψιν στουν Αϊ-Γιώργη πάει. 

Βόηθα μ’  Αϊ-Γιώργη, βόηθα μι, να πάου να καζαντίσου 

να φέρου γρόσια στον τρουβά κι τα φλουριά στις τζέπις. 

Να φέρου κι ασημόκουπα να σι κιρνώ να πίνεις. 

Ισύ να πίνεις του κρασί κι ιγώ να λάμπου μέσα. 

Σε αρχόντισσα :

Είπαμι τουν αφέντη μας να πούμι κι ν ‘ κυρά μας. 

Ισένα πρέπ ‘ αρχόντισσα Βασίλισσα να γένεις 

κι στου θρονί να κάθισε τις έμορφες να κρένεις. 

Κυρά χρυσή, κυρά αργυρή κυρά γαϊτανοφρύδα, 

κυρά μ’ όταν στουλίζισι στην εκκλησιά να πάνεις, 

βάζεις τουν ήλιου πρόσουπο κι του φιγγάρι στήθεια 

κι τ’ άστρου τουν Αυγιρινό ανάμισα στα φρίδια. 

Σε σπίτι που έχουν νεόνυμφους:

Κρατεί ου δέντρους τη δρουσιά, κρατεί κι ου νιός την κόρη 

στα γόνατα την έπαιρνε, στα μάτια την φιλούσε, 

στα μάτια στα ματόφυλλα κι ανάμεσα στα φρύδια. 

Σε σπίτι που έχουν ξενιτεμένο: 

A

Ξενιτεμένο μου πουλί κι παραπουνιμένου, 

Τι να σου στείλω ξένι μου, τι να σου προβοδίσω; 

Να στείλου μήλου σέπιτι, κυδώνι μαραγκιάζει, 

να στείλου κι του δάκρυ μου σ ‘ ένα χρυσό μαντήλι, 

του δάκρυ μ’  είνι καυτιρό κι καίει το μαντήλι. 

B

Κι τα σχαρίκια έπιρναν πως έρχιτι ου αφέντης 

απού τα μέρη της Βλαχιάς κι απού του Μπουκουρέστι. 

Το Δούναβη κατέβαινε οπέρα να περάσει, 

βρίσκει το Δούναβη θουλό, τουν πόρο χαλασμένο. 

Σκύβει φιλεί το μαύρο του, σκύβει και τον ρωτάει. 

Δύνεσαι μαύρε μ’ δύνεσαι, οπέρα να με βγάλεις; 

Δύνουμαι αφέντη μ’  δύνουμαι οπέρα να σε βγάλω. 

Βάλε κουσκούνια δώδεκα και ίγγλες δεκαπέντε 

και αρτίρισέ μου την ταή σαρανταπέντε χούφτες, 

και πιάσ ‘ από τη χαίτη μου και ρίξ’  απάν’ στη σέλα. 

Να πεταχτώ, να λικνιστώ, οπέρα να σε βγάλω. 

Σε σπίτι που τσιγκουνεύεται, το τραγούδι έχει περιπαιχτικό χαρακτήρα 

Αφέντη μου στην κάπα σου εννιά χιλιάδις ψείρες. 

 ΄Αλλις γιννούν κι άλλις κλουσουν κι άλλις αυγουμαζώνουν 

κι άλλις τους Θό παρακαλούν να μην τις ζιουματίσουν. 

Και στο τέλος : 

Φούρνος να μη καπνίσει, κόκοτας να μη λαλήσει κι σαρμάντσα να μη κνίσει. 

Σε σπίτι που έχουν άνθρωπο γραμματισμένο: 

Γραμματικός εκάθονταν στου Βασιλιά την πόρτα. 

Έγραφιν κι κουντίλιαζιν όλου για την αγάπη. 

Κι σπάραξιν του χέρι του κι χύθκιν η μελάνη 

κι λέρουσαν τα ρούχα του τα χρυσοκεντημένα, 

σ’ ιννιά ποτάμια τάπλυναν βάψαν κι τα ποτάμια. 

Σε τσέλιγκα :

 Α’ παραλλαγή

Ιδώ ‘χουν χίλια πρόβατα κι πιντακόσια γίδια, 

λύκους να φάει τα πρόβατα κι τσιάκαλους τα γίδια. 

Ισένα πρέπ’ Κουστάκη μου, τσέλιγκας για να είσι. 

Μα κάτ ‘ στους κάμπους μη να πας στα πράσινα λιβάδια. 

Ικί βουσκούν τα πρόβατα κι αστουχούν τ ‘ αρνιά τους. 

Β’  παραλλαγή

Ισένα πρέπ’ αφέντη μου, τσέλιγκας για να είσι. 

Να έχεις χίλια πρόβατα κι πιντακόσια γίδια, 

νάχουν κουδούνια τα τραγιά, κουδούνια τα κριάρια. 

Να παίρν ‘ τις ράχες τα βουνά κι στις κουρφές να φτάνουν. 

Να τρων χουρτάρι τρυφιρό, να πίν ‘ νιρό καθάριου. 

Μα κάτ ‘ στους κάμπους μη τα πας, στα πράσινα λιβάδια. 

Φυτρών ‘ αλησμοβότανα, φαρμακερά βουτάνια. 

Βουσκούν τα τρών ‘ τα πρόβατα κι αλησμονούν τ ‘ αρνιά τους.

Σε σπίτι που έχουν κόρη για παντρειά :

Ιδώ χουν κόρη για παντρειά πάσχουν να την παντρέψουν. 

Της δίνουν γιο του Βασιλιά, της δίνουν γιο του Ρήγα. 

Δε θέλου γιο του Βασιλιά, δε θέλου γιο του Ρήγα, 

μόν ‘ θέλου τ ‘ αρχοντόπουλο που κουσκινίζει τάσπρα, 

που διρμονίζει τα φλουριά κι αυτά τα καραγρόσια. 

Σε σπίτι που έχουν αγόρι για αρραβώνα : 

Εκίνησιν ου νιούτσικος να πάει ν ‘ αρραβωνιάσει. 

Ουδέ τα ρούχα τ’ έβαλιν, ουδέ τη φορεσιά του, 

μόν ‘ έβαλιν πουδήματα κι αργυρουδαχτυλίδια. 

Μένα δεν πρέπν ‘ τα ρούχα μου κι ουδέ η φορεσιά μου. 

Μένα μου πρέπ ‘ν τα κάλη μου, μου πρέπ ‘ η λεβεντιά μου.

Σε σπίτι που έχουν νεογέννητο: 

Ένα μικρό μικρούτσικο σαββατουγεννημένου. 

Του Σάββατου γεννήθηκε την Κυριακή βαφτίσκιν 

κι τη Δευτέρα του προυί εβγήκε στο παζάρι. 

Σαν τούειδιν κόσμους θαύμαξιν κι όλα τα βιλαέτια. 

Του τίνος είν ‘ αυτός ου γιος, του τίνος είν ‘ ου Ρήγας; 

Για μικρό κορίτσι : 

Μωρέ μικρή μου τσαπουρνιά, τι στέκεις στολισμένη. 

Με στόλισε η μάνα μου και στέκω στολισμένη. 

Στο Δεσπότη: 

Κάτω στον κάμπο τον πλατύ στα πράσινα λιβάδια. 

Εκεί κοιμάται ο Δέσποτας με το σταυρό στα χέρια. 

Κανείς δεν πάει να τον ξυπνήσ ‘ κανείς δεν τον ξυπνάει. 

Μόνο η Κυρά η Παναγιά αυτή τον εξυπνάει. 

Ξύπνα αφέντη μ , Δέσποτα, ξύπνα και μην κοιμάσαι. 

Οι εκκλησιές γιορτάζουνε τα σήμαντρα σημαίνουν. 

Ξύπνα να δώεις αντίδωρο να πεις και τις ευχές σου.

Μετά από τους στίχους κάθε τραγουδιού λέγεται  και το τραγούδι: 

Δος μας τα μπάμπου μ , δος μας τα, να πούμι κι απού χρόνου. 

Να ζήσεις χρόνους ικατό κι να τους απιράσεις. 

Ν’ ασπρίσεις σαν τον Έλυμπο σαν τ’ άσπρου περιστέρι.

(Αρχείο Γεωργίου  Μ. Μπόντα

Τέως Δ/ντή της Μανουσείου Δημόσιας Βιβλιοθήκης Σιάτιστας Λαογράφου)

Το έθιμο της Κλαδαριάς

Το άναμμα της κλαδαριάς είναι μια γραφική, γιορταστική εκδήλωση, αλλά και από τα χαρακτηριστικά έθιμα του δωδεκαημέρου της Σιάτιστα.  Η Κλαδαριά γίνεται από ξερά χόρτα το λεγόμενο «Λόζιο» που τον μαζεύουν τα παιδιά από τα χωράφια ή αμπέλια αμέσως μετά τη γιορτή του Αγίου Δημητρίου.

Ο Λόζιος φορτώνεται  στα αυτοκίνητα, ενώ παλιά στα ζώα και τοποθετείται σε μία αποθήκη (αχυρώνα) η οποία ανοίγει μόνο στις 23 Δεκεμβρίου για να ετοιμαστεί η κλαδαριά: Η κλαδαριά στη Σιάτιστα γίνεται κατά τον εξής τρόπο. Στη μέση της πλατείας κάθε γειτονιάς ανοίγεται από καιρό μια τρύπα βάθους 0,50-0,70 εκ του μέτρου. Μόλις φτάσει η 23 Δεκεμβρίου τοποθετείται και στερεώνεται σ’ αυτήν ένα χοντρό ξύλο στο «το βεργί» 4-5 μέτρα για να συγκρατεί τα ξερά χόρτα γύρω του.

Πάνω στην κορυφή του βεργιού δένουν ένα δεμάτι φανταχτερά ξερόχορτα που λέγεται «Φούντα» και κατόπιν στολίζουν την κλαδαριά. Στο διάστημα αυτό τα παιδιά κάνουν προστατευτικό κλοιό γύρω από την κλαδαριά και χτυπούν «Κουδούνια»(γκαβανούζες, τσιουκάνια, κυπριά κ.λ.π.).

Στη συνέχεια συγκεντρώνονται και παίρνουν θέσεις γύρω από την κλαδαριά γέροι, γριές, νέοι και νέες περιμένοντας το άναμμα με ανυπομονησία. Το βράδυ μόλις νυχτώσει ανάβουν οι κλαδαριές στις πλατείες της Σιάτιστας, παρουσία των τοπικών αρχών και πλήθους κόσμου, ενώ η τοπική μουσική παίζει διάφορα τραγούδια των καλάντων. Ένα ξέσπασμα χαράς αγκαλιάζει τις φλόγες με τραγούδια, χορούς και χτυπήματα κουδουνιών. Η φωτιά που φουντώνει, οι φλόγες της που υψώνονται λαμποκοπώντας, η ζεστασιά που απλώνεται γύρω ανάβουν το κέφι και τονώνουν τη διάθεση.

Όταν με το χαμήλωμα της φωτιάς αρχίζει να φαίνεται το «βεργί» οι πιο θαρραλέοι από τους νέους ορμούν να το ρίξουν κάτω. Αν το καταφέρουν θεωρούνται άξιοι για παντρειά και ακούν παινέματα και επευφημίες και αν αποτύχουν ακούν φράσεις ειρωνικές.

Ενώ τα τελευταία κλαδιά σιγοσβήνουν, άλλοι αποχωρούν στα σπίτια τους και άλλοι παρέες παρέες, γλεντούν σε κέντρα ή σπίτια μέχρι τις πρωινές ώρες.

Το έθιμο της κλαδαριάς διατηρείται και σήμερα και συμβολίζει τις φωτιές που άναψαν οι ποιμένες στη Βηθλεέμ για να αναγγείλουν τη γέννηση του Χριστού. Η διατήρηση και η τέλεση του εθίμου στηρίζεται στη λαϊκή αυτή δοξασία,  κι έχει επιβιώσει από συνήθειες των αρχαίων Ελλήνων που με φλόγα έστελναν το μήνυμα της κάθε ευχάριστης αγγελίας. Αυτό μας το δίνει και ο Αισχύλος στην τραγωδία του «Ο Αγαμέμνων».

Σ΄αυτήν ο φρουρός βλέπει τη φλόγα στην αντικρινή του κορυφή και ξέρει πως αυτό σημαίνει την πτώση της Τροίας. Είναι η ίδια η είδηση. Εκτός από αυτό η πυρά για τους αρχαίους Έλληνες είχε λυτρωτική δύναμη. Μα τη λύτρωση φέρνει και ο Ναζωραίος. Μήνυμα χαρμόσυνο για όλο τον κόσμο είναι η γέννηση του.

Γενικότερα πρέπει, νομίζουμε να θεωρηθεί κατάλοιπο των πυρολατρικών δοξασιών  των προγόνων μας. Ξέρουμε ακόμα τις πυρές που άναβαν οι αρχαίοι Έλληνες, για να τιμήσουν τον Απόλλωνα, στις αρχές κάθε μήνα, στα νεομήνια όπως τα έλεγαν. Τιμούσαν έτσι τον Απόλλωνα «ως Θεόν του ηλίου που γεννά το Πύρ» όπως αναφέρει ο Κων. Ρωμαίος. Το φως και την αναγέννηση της φύσεως φέρνει όμως και το βρέφος της Βηθλεέμ.

Καλές Γιορτές!