Στη μετατροπή της οικίας του Γιάννη Ρίτσου, στην Καστροπολιτεία της Μονεμβασιάς, σε Δημοτικό Μουσείο, προχωρούν το υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού, η Περιφέρεια Πελοποννήσου και ο Δήμος Μονεμβασίας, μέσω Προγραμματικής Σύμβασης Πολιτιστικής Ανάπτυξης. Το έργο, το οποίο χρηματοδοτείται από το ΥΠΠΟΑ, υλοποιείται, υπό την εποπτεία των αρμόδιων υπηρεσιών του, από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας και τη Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Όπως ενημερώνει ανακοίνωση του ΥΠΠΟΑ, η συνεργασία για τη δημιουργία ενός εκθεσιακού χώρου αφιερωμένου στον Γιάννη Ρίτσο, μία από τις εμβληματικότερες προσωπικότητες της νεότερης ελληνικής ποίησης, αναδείχθηκε κατά την αυτοψία που πραγματοποίησε η υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού, Λίνα Μενδώνη, στο σπίτι του ποιητή και στα μνημεία της Καστροπολιτείας. Σκοπός του έργου «Μετατροπή της οικίας Γιάννη Ρίτσου στο Κάστρο Μονεμβασίας σε Δημοτικό Μουσείο» είναι η δημιουργία ενός εκθεσιακού χώρου για να παρουσιάζεται η προσωπικότητα του ποιητή και η σχέση του με τον γενέθλιο τόπο του, τη Μονεμβασιά.

Στη μόνιμη έκθεση θα παρουσιάζονται η ζωή και το έργο του ποιητή, μέσα από επιλεγμένα εμβληματικά, για κάθε ενότητα, ποιήματα, αποτελώντας σταθμό στην ελληνική και διεθνή λογοτεχνική κληρονομιά. Η σύνδεση με το ιστορικό παρελθόν, η ενδυνάμωση της συλλογικής μνήμης και η ευαισθητοποίηση των κατοίκων του Δήμου Μονεμβασίας σε θέματα ανάδειξης της Ιστορίας του τόπου τους και του πολιτισμού τους είναι βασικοί στόχοι της πρότασης σχεδιασμού της έκθεσης, συνεισφέροντας μακροπρόθεσμα στη βιώσιμη ανάπτυξη της περιοχής.

Στο αντικείμενο της σύμβασης περιλαμβάνονται οι αναγκαίες μουσειολογικές και μουσειογραφικές μελέτες και οι εν γένει εργασίες διαμόρφωσης και μετατροπής της οικίας σε Μουσείο Γιάννη Ρίτσου. Η διαφορετική ματιά του ποιητή στη Μονεμβασιά που θα προσφέρει η έκθεση, θα συμβάλλει στην προβολή και ανάδειξη του ιστορικά εμβληματικού αυτού τόπου. Με σύγχρονο ψηφιακό, διαδραστικό και ψυχαγωγικό τρόπο θα εμπλουτίζει την πολιτιστική ταυτότητα του δήμου, αποτελώντας πόλο προσέλκυσης επισκεπτών.

Γιάννης Ρίτσος – Ειρήνη

Τ’ όνειρο του παιδιού είναι η ειρήνη
Τ’ όνειρο της μάνας είναι η ειρήνη
Τα λόγια της αγάπης κάτω απ’ τα δέντρα
είναι η ειρήνη

Ο πατέρας που γυρνάει τ’ απόβραδο μ’ ένα φαρδύ χαμόγελο στα μάτια
μ’ ένα ζεμπίλι στα χέρια του γεμάτο φρούτα
και οι σταγόνες του ιδρώτα στο μέτωπό του
είναι όπως οι σταγόνες του σταμνιού που παγώνει το νερό στο παράθυρο,
είναι η ειρήνη.

Όταν οι ουλές απ’ τις λαβωματιές κλείνουν στο πρόσωπο του κόσμου
και μες στους λάκους που ‘ καψε η πυρακαϊά δένει τα πρώτα της μπουμπούκια η ελπίδα
κι οι νεκροί μπορούν να γείρουν στον πλευρό τους και να κοιμηθούν δίχως παράπονο
ξέροντας πως δεν πήγε το αίμα τους του κάκου,
είναι η ειρήνη.

Ειρήνη είναι η μυρουδιά του φαγητού το βράδυ,
τότε που το σταμάτημα του αυτοκινήτου στο δρόμο δεν είναι φόβος,
τότε που το χτύπημα στην πόρτα σημαίνει φίλος,
και το άνοιγμα του παραθύρου κάθε ώρα σημαίνει ουρανός,
γιορτάζοντας τα μάτια μας με τις μακρινές καμπάνες των χρωμάτων του,
είναι ειρήνη.

Ειρήνη είναι ένα ποτήρι ζεστό γάλα κι ένα βιβλίο μπροστά στο
παιδί που ξυπνάει.
Τότε που τα στάχυα γέρνουν το ‘να στ’ άλλο λέγοντας: το φως, το φως
και ξεχειλάει η στεφάνη του ορίζοντα φως,
είναι η ειρήνη.

Τότε που οι φυλακές επισκευάζονται να γίνουν βιβλιοθήκες,
τότε που ένα τραγούδι ανεβαίνει από κατώφλι σε κατώφλι τη νύχτα,
τότε που τ’ ανοιξιάτικο φεγγάρι βγαίνει απ’ το σύγνεφο
όπως βγαίνει απ’ το κουρείο της συνοικίας φρεσκοξυρισμένος ο
εργάτης το Σαββατόβραδο,
είναι η ειρήνη.

Τότε που η μέρα που πέρασε, δεν είναι μια μέρα που χάθηκε,
μα είναι η ρίζα που ανεβάζει τα φύλλα της χαράς μέσα στο βράδυ
κι είναι μια κερδισμένη μέρα κι ένας δίκαιο ύπνος,
που νιώθεις πάλι ο ήλιος να δένει βιαστικά τα κορφίνια του
να κυνηγήσει τη λύπη απ’ τις γωνιές του χρόνου, είναι η ειρήνη.

Ειρήνη είναι οι θημωνιές των αχτίνων στους κάμπους του καλοκαιριού
είναι τ’ αλφαβητάρι της καλοσύνης στα γόνατα της αυγής.
Όταν λες: αδελφές μου, – όταν λέμε: αύριο θα χτίσουμε.
όταν χτίζουμε και τραγουδάμε,
είναι η ειρήνη.

Τότε που ο θάνατος πιάνει λίγο τόπο στην καρδιά
κι οι καμινάδες δείχνουν με σίγουρα δάχτυλα την ευτυχία,
τότε που το μεγάλο γαρίφαλο του δειλινού
το ίδιο μπορεί να το μυρίσει ο ποιητής κι ο προλετάριος,
είναι η ειρήνη.

Η ειρήνη είναι τα σφιγμένα χέρια των ανθρώπων
είναι το ζεστό ψωμί στο τραπέζι του κόσμου
είναι το χαμόγελο της μάνας
Τίποτ’ άλλο δεν είναι η ειρήνη.

Και τ’ αλέτρια που χαράζουν βαθιές αυλακιές σ’ όλη της γης,
ένα όνομα μονάχα γράφουν:
Ειρήνη.

Τίποτ’ άλλο. Ειρήνη

Πάνω στις ράγες των στίχων μου
το τραίνο που προχωρεί στο μέλλον
φορτωμένο στάρι και τριαντάφυλλα,
είναι η ειρήνη

Αδέρφια,
μες στην ειρήνη διάπλατα ανασαίνει όλος ο κόσμος με όλα τα όνειρά μας
Δώστε τα χέρια αδέρφια μου,
αυτό ‘ ναι η ειρήνη.

Ναζίμ Χικμέτ – Τραγούδι (απόδοση Γιάννη Ρίτσου)

Εγώ είμαι, εγώ είμαι που χτυπάω την πόρτα σας.
Εδώ ή αλλού, χτυπάω όλες τις πόρτες
ω, μην τρομάζετε καθόλου που είμαι αθώρητη
κανένας μια μικρή νεκρή δεν μπορεί να δει.

Εδώ και δέκα χρόνια εδώ καθόμουνα
στη Χιροσίμα ο θάνατος με βρήκε
κι είμαι παιδί, τα εφτά δεν τα καλόκλεισα,
μα τα νεκρά παιδιά δε μεγαλώνουν.

Πήραν πρώτα φωτιά οι μακριές πλεξούδες μου
μου καήκανε τα χέρια και τα μάτια
όλη-όλη μια φουχτίτσα στάχτη απόμεινα
την πήρε ο άνεμος κι αυτή σ’ ένα ουρανό συγνεφιασμένο.

Ω, μη θαρρείτε πως ζητάω για μένα τίποτα,
κανείς εμένα δε μπορεί να με γλυκάνει
τι το παιδί που σαν κομμάτι εφημερίδα κάηκε
δε μπορεί πια τις καραμέλες σας να φάει.

Εγώ είμαι που χτυπάω την πόρτα σας, ακούστε με,
φιλέψτε με μονάχα την υπογραφή σας
έτσι που τα παιδάκια πια να μη σκοτώνονται
και να μπορούν να τρώνε καραμέλες.

«Το αλβανικό» Θωμάς Γκόρπας

“Λένε κάποια τραγούδια και ιστορικά βιβλία
πως ο στρατός μας θαυματούργησε στην Αλβανία.
Αλλ’ ο πατέρας μου κανένα θαύμα δε θυμόταν
κι όταν τον ρώταγα τον πόλεμο τον καταριόταν.

– Ποιοι ήταν πατέρα οι νικηταί και ποιοι οι ηττημένοι;
– Στον πόλεμο, παιδί μου, υπάρχουν μόνο σκοτωμένοι…

Τα κρυοπαγήματα και τα κουρέλια του θυμόταν.

– Και τα ανδραγαθήματα; Ρωτούσα. Αποκρινόταν:
– Μπορεί οι νεκροί που τάφηκαν μέσα στο χιόνι
που πολεμήσαν μοναχοί και που πεθάναν μόνοι…

– Κ’ η Παναγία που σας προστάτευε πού ήτανε πατέρα
δεν ήταν δίπλα σας όταν φωνάζατε αέρα;

– Ίσως την έβλεπαν οι στρατηγοί την Παναγία
όταν μας ψάχνανε στους χάρτες μέσα στα γραφεία…”.

Μπέρτολτ Μπρεχτ – Ποιήματα (σε μετάφραση Μάριου Πλωρίτη)

Αυτοί που βρίσκονται ψηλά λένε:
Πόλεμος και Ειρήνη
Είναι δυο πράγματα ολότελα διαφορετικά.
Όμως η ειρήνη τους κι ο πόλεμός τους
Μοιάζουν όπως ο άνεμος κι η θύελλα.

Ο πόλεμος γεννιέται απ’ την ειρήνη τους
καθώς ο γιος από τη μάνα.
Έχει τα δικά της
απαίσια χαρακτηριστικά.

Ο πόλεμός τους σκοτώνει
ό,τι άφησε όρθιο
η ειρήνη τους.

Όταν αυτοί που είναι ψηλά
μιλάνε για ειρήνη
ο απλός λαός ξέρει
πως έρχεται ο πόλεμος.

Όταν αυτοί που είναι ψηλά καταριούνται τον πόλεμο
οι διαταγές για επιστράτευση έχουν υπογραφεί

Στον τοίχο, με κιμωλία γραμμένο:
“Θέλουνε πόλεμο”.
Αυτός που το ́χε γράψει
έπεσε κιόλας.

Αυτοί που βρίσκονται ψηλά λένε:
Να ο δρόμος για τη δόξα.
Αυτοί που είναι χαμηλά λένε:
Να ο δρόμος για το μνήμα.

Ο πόλεμος που έρχεται
δεν είναι ο πρώτος. Πριν απ’ αυτόν
γίνανε κι άλλοι πόλεμοι.
Όταν τελείωσε ο τελευταίος,
υπήρχαν νικητές και νικημένοι.
Στους νικημένους, ο φτωχός λαός
πέθαινε από την πείνα. Στους νικητές
ο φτωχός λαός πέθαινε το ίδιο.

Σαν έρθει η ώρα της πορείας, πολλοί δεν ξέρουν
πως επικεφαλής βαδίζει ο εχθρός τους.
Η φωνή που διαταγές τους δίνει
είναι του εχθρού τους η φωνή.
Κι εκείνος που για τον εχθρό μιλάει
είναι ο ίδιος τους ο εχθρός.

Νύχτα.
Τ’ αντρόγυνα
ξαπλώνουν στο κρεβάτι τους.
Οι νέες γυναίκες
θα γεννήσουν ορφανά.

Στρατηγέ, το τανκ σου είναι δυνατό μηχάνημα.
Θερίζει δάση ολόκληρα, κι εκατοντάδες άνδρες αφανίζει.
Μόνο που έχει ένα ελάττωμα:
Χρειάζεται οδηγό.

Στρατηγέ, το βομβαρδιστικό σου είναι πολυδύναμο.
Πετάει πιο γρήγορα απ’ τον άνεμο, κι απ’ τον ελέφαντα σηκώνει
βάρος πιο πολύ.
Μόνο που έχει ένα ελάττωμα:
Χρειάζεται πιλότο.

Στρατηγέ, ο άνθρωπος είναι χρήσιμος πολύ.
Ξέρει να πετάει, ξέρει και να σκοτώνει.
Μόνο που έχει ένα ελάττωμα:
Ξέρει να σκέφτεται.

Σπουδαίος και πολυγραφότατος Έλληνας ποιητής, με διεθνή αναγνωρισιμότητα, που ανήκει στη λεγόμενη «γενιά του ‘30». Δημοσίευσε πάνω από 100 ποιητικές συλλογές και συνθέσεις, 9 μυθιστορήματα, 4 θεατρικά έργα και μελέτες, με πολλά από τα έργα του να έχουν μεταφραστεί σε ξένες γλώσσες. Το 1975 προτάθηκε για το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας.

Η «Σονάτα του Σεληνόφωτος», ο «Επιτάφιος» και η «Ρωμιοσύνη» είναι κάποια από τα σημαντικότερα ποιήματα του Ρίτσου, ο οποίος έχει κάνει επίσης πολλές μεταφράσεις ξένων ποιητών, όπως του Ναζίμ Χικμέτ, του Αλεξάνδρου Μπλοκ, του Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι κ.ά. Πολλά ποιήματα του Ρίτσου έχουν μελοποιηθεί από τον Μίκη Θεοδωράκη, τα γνωστότερα από τα οποία ήταν η «Ρωμιοσύνη» και ο «Επιτάφιος». Μεταξύ των τιμητικών διακρίσεων του Ρίτσου περιλαμβάνονται το κρατικό βραβείο ποίησης και το βραβείο Λένιν.

Εἶπε:
ψηφίζω τὸ γαλάζιο.
Ἐγὼ τὸ κόκκινο.
Κι ἐγώ.

Τὸ σῶμα σου ὡραῖο
Τὸ σῶμα σου ἀπέραντο.
Χάθηκα στὸ ἀπέραντο.

Διαστολὴ τῆς νύχτας.
Διαστολὴ τοῦ σώματος.
Συστολὴ τῆς ψυχῆς.

Ὅσο ἀπομακρύνεσαι
Σὲ πλησιάζω.

-Τα ερωτικά

Ο Γιάννης Ρίτσος πέθανε στην Αθήνα στις 11 Νοεμβρίου 1990, σε ηλικία 79 ετών. Η σορός του ενταφιάστηκε στη γενέτειρά του, τη Μονεμβασιά. Άφησε πίσω του 50 ανέκδοτες συλλογές ποιημάτων.

Μέσα σε λίγες νύχτες
πῶς πλάθεται καὶ καταρρέει
ὅλος ὁ κόσμος;

Ἡ γλῶσσα ἐγγίζει
βαθύτερα ἀπ᾿ τὰ δάχτυλα.
Ἑνώνεται.

Τώρα
μὲ τὴ δική σου ἀναπνοὴ
ρυθμίζεται τὸ βῆμα μου
κι ὁ σφυγμός μου.

Δυὸ μῆνες ποὺ δὲ σμίξαμε.
Ἕνας αἰῶνας
κι ἐννιὰ δευτερόλεπτα.

Τί νὰ τὰ κάνω τ᾿ ἄστρα
ἀφοῦ λείπεις;

Μὲ τὸ κόκκινο τοῦ αἵματος
εἶμαι.
Εἶμαι γιὰ σένα.

-Τα ερωτικά

Ο Γιάννης Ρίτσος γεννήθηκε στη Μονεμβασιά την πρωτομαγιά του 1909. Ήταν το μικρότερο από τα τέσσερα παιδιά του μεγαλοκτηματία Ελευθέριου Ρίτσου και της Ελευθερίας Βουζουναρά. Τα τρία μεγαλύτερα αδέλφια του ήταν η Νίνα (1898-1970), ο Μίμης (1899-1921) και η Λούλα (1908- 1995).

Το 1919 αποφοίτησε από το Σχολαρχείο της Μονεμβασιάς και το 1921 γράφτηκε στο Γυμνάσιο του Γυθείου. Την ίδια χρονιά πέθαναν ο αδερφός του Μίμης και η μητέρα του Ελευθερία, και οι δύο από φυματίωση. Το 1924 δημοσίευσε τα πρώτα του ποιήματα στο περιοδικό «Διάπλαση των Παίδων» με το ψευδώνυμο «Ιδανικόν Όραμα».

Το 1925 ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές του σπουδές στο Γύθειο και έφυγε με την αδερφή του Λούλα για την Αθήνα. Είχε προηγηθεί η οικονομική καταστροφή του πατέρα του κι έτσι ο ποιητής αναγκάστηκε να εργαστεί για τα προς το ζην, αρχικά ως δακτυλογράφος και στη συνέχεια ως αντιγραφέας στην Εθνική Τράπεζα. Το 1926 προσβλήθηκε και ο ίδιος από φυματίωση και επέστρεψε στη Μονεμβασιά ως το φθινόπωρο του ίδιου χρόνου, οπότε γράφτηκε στη Νομική Σχολή της Αθήνας, χωρίς να μπορέσει ποτέ να φοιτήσει. Συνέχισε να εργάζεται ως βοηθός βιβλιοθηκαρίου και γραφέας στο Δικηγορικό Σύλλογο της Αθήνας.

Τον Ιανουάριο του 1927 νοσηλεύτηκε στην κλινική Παπαδημητρίου και τον επόμενο μήνα στο σανατόριο «Σωτηρία», όπου έμεινε τελικά για τρία χρόνια. Στη «Σωτηρία» ο Ρίτσος γνωρίστηκε με τη Μαρία Πολυδούρη και με μαρξιστές και διανοούμενους της εποχής του, ενώ παράλληλα έγραψε κάποια ποιήματά του που δημοσιεύτηκαν στο φιλολογικό παράρτημα της Εγκυκλοπαίδειας «Πυρσός». Από το φθινόπωρο του 1930 και για ένα χρόνο έζησε στα Χανιά, αρχικά στο φθισιατρείο της Καψαλώνας και μετά από προσωπική του καταγγελία των άθλιων συνθηκών ζωής που επικρατούσαν εκεί σε τοπική εφημερίδα, μεταφέρθηκε μαζί με όλους τους τρόφιμους στο σανατόριο Άγιος Ιωάννης.

Το 1933 συνεργάστηκε με το αριστερό περιοδικό «Πρωτοπόροι» και για τέσσερα χρόνια ως ηθοποιός με τους θιάσους Ζωζώς Νταλμάς, Ριτσιάρδη, Παπαϊωάννου και Μακέδου. Το 1934 άρχισε να αρθρογραφεί από τις στήλες του Ριζοσπάστη κι εξέδωσε την πρώτη του συλλογή με τίτλο «Τρακτέρ» με το ψευδώνυμο Σοστίρ (αναγραμματισμό του επιθέτου του). Τον ίδιο χρόνο έγινε μέλος του ΚΚΕ, στο οποίο παρέμεινε πιστός μέχρι το θάνατό του. Το 1935 κυκλοφορεί τη δεύτερη ποιητική συλλογή του με τίτλο «Πυραμίδες» και προσλαμβάνεται ως επιμελητής κειμένων στις εκδόσεις «Γκοβόστη».

Στις 9 Μαΐου 1936 γίνονται στη Θεσσαλονίκη αιματηρές ταραχές, κατά τη διάρκεια της μεγάλης καπνεργατικής απεργίας. Την επομένη, ο Ρίτσος βλέπει στο «Ριζοσπάστη» τη φωτογραφία μιας μάνας να θρηνεί το νεκρό παιδί της και παίρνει αφορμή για να γράψει ένα από πιο δημοφιλή ποίηματά του, τον «Επιτάφιο», που εκδίδεται σε 10.000 αντίτυπα. Με τη δικτατορία Μεταξά (1936-1940) τα τελευταία 250 καίγονται στους στύλους του Ολυμπίου Διός.

Το 1937 νοσηλεύτηκε στο σανατόριο της Πάρνηθας και τον ίδιο χρόνο, συγκλονισμένος από την αρρώστια της πολυαγαπημένης του αδελφής Λούλας, γράφει την ποιητική σύνθεση «Το τραγούδι της αδελφής μου», ένα από τα ωραιότερα λυρικά της νεοελληνικής ποίησης. Ο Κωστής Παλαμάς, εντυπωσιασμένος από το ποίημα, έγραψε τους στίχους – εγκώμιο για τον Ρίτσο:

Γρήγορο αργοφλοίβισμα της γαλάζιας πλάσης
Να παραμερίσουμε για να περάσης.

Το 1938 κυκλοφορεί η «Εαρινή Συμφωνία» και προσλαμβάνεται στο Εθνικό Θέατρο. Δύο χρόνια αργότερα, εκδίδει την «Παλιά μαζούρκα σε ρυθμό βροχής» και προσλαμβάνεται ως χορευτής στη Λυρική Σκηνή.

Στη διάρκεια της Κατοχής, ο Ρίτσος έζησε κατάκοιτος, παρόλα αυτά συμμετείχε στη δραστηριότητα του μορφωτικού τμήματος του ΕΑΜ και αρνήθηκε να δεχτεί χρήματα από έρανο όταν κινδύνεψε η ζωή του από τις κακουχίες το 1942. Μετά την ήττα του ΕΛΑΣ στα «Δεκεμβριανά» ακολούθησε τις δυνάμεις του στη σύμπτυξη. Περνά από τη Λαμία, όπου συναντά τον Άρη Βελουχιώτη και φθάνει μέχρι την Κοζάνη, όπου ανεβάστηκε το θεατρικό του «Η Αθήνα στ’ άρματα». Το 1945 γράφει τη «Ρωμιοσύνη», ένα ακόμη δημοφιλές ποίημά του, που το μελοποίησε το 1966 ο Μίκης Θεοδωράκης.

Στη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου εξορίστηκε λόγω της αριστερής δράσης του στο Κοντοπούλι της Λήμνου (1948), στη Μακρόνησο (1949) και στον Άγιο Ευστράτιο (1950-1951). Το 1952 επέστρεψε στην Αθήνα και πολιτεύτηκε στην ΕΔΑ. Το 1954 παντρεύτηκε την παιδίατρο Φηλίτσα Γεωργιάδου από τη Σάμο, με την οποία απέκτησε μία κόρη, την Έρη (1955). Το 1956 ταξίδεψε στη Σοβιετική Ένωση ως μέλος αντιπροσωπείας διανοουμένων και δημοσιογράφων και την ίδια χρονιά τιμήθηκε με το κρατικό βραβείο ποίησης για τη «Σονάτα του Σεληνόφωτος». Όταν το διάβασε ο σπουδαίος γάλλος ποιητής και συγγραφέας Λουί Αραγκόν (1897-1982) αισθάνθηκε «το βίαιο τράνταγμα μιας μεγαλοφυΐας» και αποφάνθηκε πως ο δημιουργός του είναι «ο μεγαλύτερος από τους ποιητές του καιρού μας που βρίσκονται στη ζωή».

Το 1960 ο Μίκης Θεοδωράκης μελοποίησε τον «Επιτάφιο» και σηματοδότησε την περίοδο της διάδοσης της μεγάλης ποίησης στο πλατύ κοινό. Το 1962 ο Ρίτσος επισκέφθηκε τη Ρουμανία και συναντήθηκε με το Ναζίμ Χικμέτ, του οποίου μετέφρασε ποίηματα στα ελληνικά. Κατόπιν πήγε στην Τσεχία και τη Σλοβακία, όπου ολοκλήρωσε την Ανθολογία Τσέχων και Σλοβάκων ποιητών, την Ουγγαρία και τη Λ. Δ. της Γερμανίας. Το 1964 συμμετείχε στις βουλευτικές εκλογές με την ΕΔΑ.

Όταν ξέσπασε το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967, οι φίλοι του τον ειδοποίησαν να κρυφτεί, εκείνος όμως δεν έφυγε από το σπίτι του. Τον συνέλαβαν και τον έκλεισαν στον Ιππόδρομο του Φαλήρου. Στα τέλη Απριλίου μεταφέρθηκε στη Γυάρο και αργότερα στο Παρθένι της Λέρου. Το 1968 νοσηλεύθηκε στον «Άγιο Σάββα» και στη συνέχεια τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό στο σπίτι της γυναίκας του στο Καρλόβασι της Σάμου. Το 1970 επέστρεψε στην Αθήνα, μετά όμως από άρνησή του να συμβιβαστεί με το καθεστώς του Παπαδόπουλου εξορίστηκε εκ νέου στη Σάμο ως το τέλος του χρόνου που μπήκε για εγχείρηση στη Γενική Κλινική Αθηνών. Το 1973 συμμετείχε στα γεγονότα του Πολυτεχνείου.

Μετά την πτώση της δικτατορίας και τη μεταπολίτευση έζησε κυρίως στην Αθήνα, όπου συνέχισε να γράφει με πυρετώδεις ρυθμούς. Το 1975 αναγορεύτηκε σε επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και τιμήθηκε με το μεγάλο γαλλικό βραβείο ποίησης «Αλφρέ ντε Βινί». Τον επόμενο χρόνο τιμήθηκε με το βραβείο «Λένιν» στη Μόσχα. Ακολούθησαν τα επόμενα χρόνια αναγορεύσεις του σε διάφορα ξένα πανεπιστήμια: Μπίρμιγχαμ (1978), Καρλ Μαρξ της Λειψίας (1984) και Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (1987). Το 1986 του απονεμήθηκε το βραβείο «Ποιητής διεθνούς ειρήνης» του ΟΗΕ.

Το κύριο σώμα του έργου του συγκροτούν πάνω από 100 ποιητικές συλλογές, 9 πεζογραφήματα και 4 θεατρικά έργα. Οι μελέτες για ομοτέχνους του, οι πολυάριθμες μεταφράσεις και χρονογραφήματα, καθώς και άλλα δημοσιεύματα συμπληρώνουν την εικόνα του χαλκέντερου δημιουργού

Πηγή: https://www.sansimera.gr/biographies/1065

του Βασίλη Γεωργακούδη

Κοινωνικός Ανθρωπολόγος – Υπ. Διδάκτορας Φιλοσοφίας

  Το ποιητικό και θεωρητικό έργο του Γιάννη Ρίτσου δεικνύει μια σύζευξη του ουμανισμού και της κοινωνικής τάσης. Ο Ρίτσος τολμά το «μπόλιασμα» του ρεαλισμού μ’ έναν οραματικό λυρισμό. Από την εισαγωγή στον Έρενμπουργκ, αλλά και στον Ελυάρ, προκύπτει ο θαυμασμός του Ρίτσου για το απλό λεξιλόγιο στην ποίηση. Οι πομπώδεις εκφράσεις και οι βαρύγδουπες λέξεις, κληρονομιά του ρομαντισμού, αποκλείονται από την εκφραστική του ποιητικού λόγου που επικροτεί και συνακόλουθα ασπάζεται ο Ρίτσος. Είναι η στροφή στην απλότητα, στις κοινές λέξεις που καθίστανται φυσική αναπνοή της συνείδησης. Η βίωση των ιδανικών επαναφορτίζει σημασιολογικά το απλό, το καθημερινό οδηγώντας τον ποιητή σε μια αφάνταστα πυκνή λιτότητα. Η οικεία γλώσσα καθίσταται πανανθρώπινος κώδικας, ώστε όλος ο κόσμος μπορεί να μιλάει στον ενικό. Η σημαντική του οικείου συσφίγγει τις επιμέρους υποκειμενικότητες σ’ ένα οργανικό σύνολο, το οποίο επάξια εγείρει αξιώσεις αντικειμενικότητας. Πρόκειται για το λαϊκό λεξιλόγιο που ενοποιεί τον κόσμο ή, όπως λέει ο Ρίτσος, φωτίζει την καρδιά του κόσμου.

Αν και ο Μανώλης Αναγνωστάκης κατηγόρησε, μέσω της κριτικής του για τον Μάριο Ρουσιάδη, τον Ρίτσο ότι δίδαξε έναν ιδιαίτερο βερμπαλισμό, δηλαδή τον κατηγόρησε για ρηχότητα ιδεών και πνεύματος εξαιτίας της ιδεολογικής σκευής της ποίησης του, εντούτοις θα ήταν λάθος να απορρίψουμε το έργο του Ρίτσου λόγω αισθητικής ανεπάρκειας. Η εκμετάλλευση του βιώματος δεν στέρησε από την τέχνη του Ρίτσου την πρωτοτυπία της έκφρασης. Κατόρθωσε να απεγκλωβιστεί από τα ασφυκτικά όρια του κοινωνικού ποιητή, τολμώντας μορφικές καινοτομίες. Ο Ρίτσος κατάφερε να μπολιάσει την κοινωνική ποίηση με μια εξευγενισμένη και υψηλή δραματικότητα, καθιστώντας μ’ αυτόν τον τρόπο δυνατή την άρση της πεζότητας. Η συγχρονική, ή αλλιώς επικαιρική, ποίηση δεν σημαίνει αναγκαστικά πρόχειρη αποτύπωση των κοινωνικών δρωμένων στον ποιητικό λόγο.

Η ποίηση του Ρίτσου καταρρίπτει το φράγμα μεταξύ λόγιας και λαϊκής τέχνης. Το λεξιλόγιο δεν διαχωρίζεται σε ποιητικό και κοινό, αλλά απεναντίας, μέσω της απόρριψης του εξεζητημένου, βλέπουμε να ποιητικοποιείται το απλό. Δεν υπάρχει, συνεπώς, κανένα κλείσιμο σε κάποια αριστοκρατική γλώσσα, καμία απομόνωση του καθημερινού από το εορταστικό. Στους στίχους που συνέγραψε ο Ρίτσος, όσο συσσωρεύονται οι ρεαλιστικές λεπτομέρειες, τόσο τα σύμβολα των ποιημάτων κερδίζουν σε πλούτο, φορτίζονται με νοήματα και συγκίνηση. Οι λεπτομέρειες λειτουργούν σαν μικρά τραντάγματα που οικουμενικοποιούν και δραματοποιούν το συνηθισμένο.

Εδώ κρίνεται σκόπιμο να ειπωθεί ότι ο Γιάννης Ρίτσος συμπεριφέρεται διπολικά, θα λέγαμε, αναφορικά με την χρήση των λέξεων. Από τη μία είναι θιασώτης των απλών, επαναλαμβανόμενων λέξεων και από την άλλη,  όπως π.χ. στην Τέταρτη διάσταση (έργο σύγχρονο των Μελετημάτων), μεγαλοστομεί. Στο συγκεκριμένο έργο υπάρχει μια περίσσεια αφηρημένων λέξεων, ουσιαστικοποιημένων επιθέτων κλπ. Αλλά αυτό αποτελεί ένα τρόπο μεταφοράς σ’ ένα προηγούμενο χρόνο γιατί αποδίδει ένα παλαιακό χρώμα στα ποιήματα, όπως συμπεραίνει η Προκοπάκη. Με άλλα λόγια, είναι μια λανθάνουσα νοσταλγία που προσπαθεί ν’ αποδώσει ενίοτε ο Ρίτσος. Βλέπουμε έτσι τον ποιητή να μην περιορίζεται, να μην μένει στάσιμος, αλλά να πειραματίζεται, να αυτοδιαψεύδεται και τελικά να εξελίσσεται. Οι ποιητικοί του τρόποι αλλάζουν στη ροή του έργου του, κάτι που μαρτυρά την καλλιτεχνική του εγρήγορση.

Τα σύμβολα που αποδέχεται ο Ρίτσος ως θεμιτά είναι τα αθόρυβα, τα πλαστικά σύμβολα. Δεν επιθυμεί τη χρήση των έτοιμων, προκατασκευασμένων συμβόλων, αλλά προτιμά τη συμβολοποίηση του καθημερινού. Υπεισέρχεται έτσι μια διάσταση ζωτικότητας σ’ αυτό που αποκαλούμε σύμβολο. Τα αισθητικά σύμβολα του παρελθόντος, λέει ο ίδιος, είναι τυποποιημένες μουσειακές μορφές. Η τέχνη, όπως την φαντάζεται ο Ρίτσος, είναι ζωντανή, λειτουργεί στο παρόν και δημιουργεί νέα εκάστοτε σύμβολα, τα οποία είναι εκφραστές της καλλιτεχνικής μεταρσίωσης.

Τα σύμβολα του Ρίτσου είναι αποτέλεσμα μιας ρεαλιστικής διαλεκτικής. Η ανάδειξη της πραγματικότητας και η γλαφυρή, αλλά και ψυχική της, περιγραφή δημιουργεί το σύμβολο. Αυτή η δημιουργία και ο εμπλουτισμός του συμβόλου με υλικό αντίβαρο, πραγματοποιείται χάρη σ’ ένα μακρό και ριψοκίνδυνο περίπλου μέσα στον ταραγμένο ωκεανό της ανθρώπινης ψυχής. Η ενασχόληση μ’ έναν συγκεκριμένο χώρο και χρόνο, είναι αυτό που διαχωρίζει τον Ρίτσο από τους συμβολιστές, οι οποίοι θεωρούσαν τους εαυτούς τους διεθνείς ή υπεριστορικούς ποιητές. Όμως αυτή η τοπικότητα, ή αλλιώς χωροχρονική σταθερά, λειτουργεί ως εφαλτήριο για τον Ρίτσο προς την οικουμενικότητα.

Η εστίαση στην ατομική περίπτωση ως αφετηρία άρεται από την συνεπακόλουθη συμβολική ανταπόκριση σ’ ένα κοινωνικό κάλεσμα. Αυτό δίνει το αίσθημα της απελευθέρωσης, είναι σαν μια λυτρωτική επιστροφή στον κόσμο, με τίμημα την αυτοεξαφάνιση. Κι έτσι οδηγούμαστε στην διαπίστωση, όπως μαρτυρεί ο Θασίτης, ότι τα σύμβολα (στο έργο του Ρίτσου) διαμορφώνονται, άμεσα και έμμεσα, από μια διαρκώς ανανεούμενη κοινωνική μυθολογία.

Το παρόν άρθρο στηρίζεται στη θεματολογία που ο ίδιος ο Γιάννης Ρίτσος θέτει στα «Μελετήματα», τα οποία αποτελούνται από τους προλόγους των μεταφράσεων των Μαγιακόφσκι, Χικμέτ, Έρενμπουργκ και Ελυάρ, καθώς και από δύο ακόμη μικρά κείμενα, των «Σαν εισαγωγή στις Μαρτυρίες» και «Ο τοίχος μέσα στον καθρέφτη και θυρωρείο». Η βιβλιογραφική έρευνα αφού διήλθε τα θεματικά κέντρα που εντοπίζονται στο κείμενο, εισχώρησε περαιτέρω σε μια ευρύτερη προοπτική λαμβάνοντας υπόψιν το σύνολο του έργου του ποιητή και της κριτικής της λογοτεχνίας της εποχής, μη ξεπερνώντας όμως το χρονικό όριο της συγγραφής του έργου, δηλαδή 1968-70. Τα «Μελετήματα» εκδόθηκαν αυτοτελώς το 1974, γεγονός όμως που θεωρείται μη σχετικό αναφορικά με το δικό μας θέμα.

Τα « Μελετήματα», όπως μας πληροφορεί ο Γ. Βελουδής, είναι θεωρητικές εισαγωγές σε ποιητές που είχε μεταφράσει ο ίδιος ο Ρίτσος και θεωρητικά σχόλια σε μερικά έργα του. Και στις δυο περιπτώσεις είναι φανερή η προσωπική, συγκινησιακή σχέση του μελετητή Ρίτσου προς το έργο που μελετάει. Ο Ρίτσος μετάφρασε μόνο ποιητές που τον συγκινούσαν προσωπικά και συνεπώς δεν έκανε μεταφράσεις για επαγγελματικούς – βιοποριστικούς λόγους.

Στην ποιητική θεωρία του Ρίτσου συνειδητοποιείς πως συνεχίζεται το ενδιαφέρον για τους στόχους της αντιστασιακής ποίησης. Μόλο που αυτή η θεωρία δύσκολα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί συστηματική μεταφυσική, ωστόσο αποδεικνύει τη συνεχιζόμενη ανάπτυξη και τελειοποίηση μιας στάσης, την αυτεπίγνωση και το αυξανόμενο ενδιαφέρον για μια αισθητική που θα μπορούσε να εκφράσει την αντιστασιακή θέση. Μια αντιστασιακή θέση, όμως, που δεν περιορίζεται σε μια περίοδο ή κίνημα, αλλά εκτελεί τον «υπέρτατο προορισμό του ποιητή», δηλαδή να υπηρετεί τον λαό.

Ο Γιάννης Ρίτσος επισημαίνει το πρόβλημα της κριτικής της τέχνης και επιφυλακτικά τοποθετεί το πλαίσιο της δικής του προσέγγισης. Ο κριτικός παραβιάζει ουσιαστικά το έργο, καθώς το εποπτεύει. Αν ληφθεί μάλιστα υπόψιν ότι «ένα μεγάλο μέρος των κριτηρίων του (επόπτη) έχει διαμορφωθεί κάτω από την επίδραση του κρινόμενου έργου», τότε βρισκόμαστε σε μια δυσχερή θέση, την οποία δεν μπορούμε να προσπελάσουμε. Μοιάζει σημαντικό ότι δεν μπορούν να συγκροτηθούν αντικειμενικά αισθητικά κριτήρια αξιολόγησης κάθε έργου, και συνεπώς η διάρθρωση θεωρητικού λόγου για την ποίηση, ή γενικότερα για την λογοτεχνία, καθίσταται προβληματική. Ο Ρίτσος βέβαια, βρίσκει τη λύση ισχυριζόμενος ότι τα αισθητικά μέτρα πρέπει να εξαχθούν από το ίδιο το έργο. Ακόμη όμως κι’ αυτός ο ισχυρισμός δεν μπορεί να σταθεί, εφόσον κανένα κείμενο δεν μπορεί να υπαγορεύσει τις αφηρημένες θεωρητικές αρχές που θα το κρίνουν. Αυτές θα ήταν η αφετηρία κάθε κριτικού και όχι ο στόχος του. Μια τέτοια οπτική φαίνεται να εγκλωβίζει τον κριτικό στο κείμενο και να παλεύει με το κενό, καθώς γίνεται υποχείριο του κειμένου μη έχοντας θεωρητική αφετηρία.

Εισερχόμαστε μ’ αυτόν τον τρόπο σε έναν ακαταίσχυντο σχετικισμό. Δεν μπορεί να αντιπαραβληθεί κανένα διανοητικό έργο σε κάποιο άλλο, εφόσον μιλάμε με όρους ετερωνυμίας. Ο Ρίτσος προσπαθεί να θεμελιώσει περαιτέρω την θέση του μέσω του σχήματος των apriori αρχών και της επικείμενης απονέκρωσης του έργου. Η επιχειρηματολογία του, αν και τονίζει την οργανικότητα και την ιδιαίτερη επιμέρους περίπτωση κάθε έργου που πρέπει σαφέστατα να γίνουν σεβαστά από κάθε σοβαρό μελετητή, ωστόσο αγνοεί ότι θεωρητική ουδετερότητα δεν μπορεί να υπάρξει. Κάθε ερευνητής, ή έστω μελετητής, αναγκαστικά επηρεάζει το αντικείμενο της έρευνας του μέσω επιλογών, αποφάσεων, επιρροών και γενικότερα, παραγόντων που δεν μπορεί να ελέγξει ή ακόμη και να έχει επίγνωση αυτών. Η πολυπόθητη αυτή θεωρητική ουδετερότητα ήταν ένα αίτημα των καιρών του Ρίτσου και συγκεκριμένα των οπαδών του θετικισμού , οι οποίοι απέβλεπαν σ’ ένα επιστημονικού τύπου μοντέλο ακόμη και των κοινωνικών επιστημών.

Ο κύκλος της Βιέννης, βασικοί εμπνευστές της εν λόγω θεώρησης, εκκινώντας από τα πρώιμα έργα του Wittgenstein και ιδιαίτερα τουTractatus, διατείνονταν ότι ένα τέτοιο μοντέλο ήταν εφικτό. Προς αποφυγή της αποσάρθρωσης των σχέσεων των ζωντανών και δυναμικών στοιχείων κάθε φαινομένου (και έργου, σε σχέση με το δικό μας θέμα) μέσω της αποσπασματικής και στάσιμης έκληψης τους, κρίθηκε ότι υπήρχε τρόπος να μελετηθεί ασπαζόμενοι έναν ποικίλων εντάσεων,  στον ρου της ιστορίας, δογματισμό, σύμφωνα με τον οποίο υπήρχε μια προκατασκευασμένη αντίληψη για τη γλώσσα και στην οποία στριμωχνόταν η πραγματικότητα. Η γλωσσική στροφή που συντελέστηκε στη φιλοσοφία από τον κύκλο της Βιέννης, είχε ως βασικό συστατικό την αντίληψη ότι μια μετά – γλώσσα δεν μπορεί να υπάρξει. Η κριτική της γλώσσας είναι πάλι γλώσσα κι άρα υπόκειται στους ίδιους όρους. Δεν μπορεί συνεπώς η κριτική να αρθεί της αναγκαιότητας της γλώσσας, γεγονός που υπαγορεύει ότι ο ρόλος του γλωσσοκριτικού, όπως και του τεχνοκριτικού, εντάσσεται στην κοσμοθεωρία και τα δεδομένα που το κρινόμενο  θέτει. Η σημασία αντλείται από τη χρήση και όχι από μια μεταφυσική του σημείου, όπου προεξέχοντα ρόλο έχει ο αυγουστίνιος καταδεικτικός ορισμός, δηλαδή η λέξη ως κατάδειξη του αντικειμένου, ο οποίος υποδεικνύει την προτεραιότητα  της σκέψης έναντι του κόσμου. Η σύνδεση γλώσσας και πραγματικότητας, έλεγαν οι προαναφερόμενοι, είναι προβληματική, στην οποία ο καταδεικτικός ορισμός είναι ανεπαρκής. Ο λεκτικός ορισμός, ήτοιη εξήγηση μιας λέξης με άλλες λέξεις, είναι προσφορότερος και μ’ αυτόν τον τρόπο κινούμενοι εντός της γλώσσας αναδύεται η εμπειρία και η πράξη ως σημασιολογικοί γεννήτορες των λέξεων.

Σ’ αυτό το σημείο θα μπορούσαμε ν’ αναφέρουμε τη σημασία που πρέπει ν’ αποδώσουμε στα αμέσως προηγούμενα, καθώς βλέπουμε να αναδύονται βασικοί πυλώνες της θεματολογίας που ο Ρίτσος εσωκλείει στα Μελετήματα. Οι λέξεις, η πράξη, η κριτική, η τέχνη, η εμπειρία, η γλώσσα κλπ επανέρχονται κάθε τόσο στο γραπτό του Ρίτσου και βλέπουμε να συγκεφαλαιώνονται με το ίδιο πνεύμα που ο Ρίτσος τα θέτει και τα αναλύειόπως και στον κύκλο της Βιέννης.

Περαιτέρω, ο Γιάννης Ρίτσος αναφέρει ότι το ιδεολογικό υπόβαθρο της τέχνης είναι ο τελικός λόγος της αξίας της. Ο Ρίτσος αποκαλύπτει τον τρόπο της ποιητικής του λειτουργίας και της « κατ’ αναγκαιότητα» σύνδεσης  της με το ιδεολογικό, κοινωνικό και ηθικό της υπόβαθρο, αλλά και το μέτρο της αξίας που αναγνωρίζει στην τέχνη γενικά. Μιας αξίας που κρίνεται από το αποτέλεσμα και όχι από τις προθέσεις, στις οποίες διαβλέπει συχνά τον κίνδυνο της υπονόμευσης της. Η ατομική εξομολόγηση του καλλιτέχνη γίνεται αναγκαστικά καθολική έκφραση για δικαιοσύνη, ελευθερία, ευτυχία και, συνεπώς, το αισθητικό ταυτίζεται με το ηθικό. Η λειτουργία αυτής της αναγκαίας κίνησης από το εγώ προς το εμείς πραγματώνεται στο έργο του Ρίτσου με την εμμονή προς την τελειοποίηση μιας έμφυτης ίσως τάσης, που εμφανίζεται σε ποικίλες μορφές. Μια τάση δηλαδή να οικειοποιείται τα κοινά προβλήματα, να μάχεται για μια διέξοδο από τον κλοιό της μόνωσης, ν’ αναζητάει τη νίκη και την κατάφαση στην ηθική και την πνευματική πορεία του ανθρώπου, να επιδιώκει την αιωνιότητα ή αλλιώς να αρνείται το θάνατο ή, πιο κυριολεκτικά, να συμφιλιώνεται μαζί του.

Μπορεί το ιδεολογικό υπόβαθρο να είναι ο τελικός λόγος της τέχνης, αυτό όμως δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι ο Ρίτσος έθεσε τα καθαρά αισθητικά αιτήματα της τέχνης κάτω από οποιεσδήποτε άλλες σκοπιμότητες. Το ενδιαφέρον του για τα αιτήματα του καιρού του δεν μαρτυρούν τον αγώνα του για θεωρητικές καταστάσεις και κομματικές παρατάξεις, αλλά για το παλλόμενο ανθρώπινο πρόσωπο που σταυρώνεται και εξανδραποδίζεται μέσα στα κοινωνικοπολιτικά σχήματα και προβλήματα. Εν ολίγοις, ο Ρίτσος, αν και στρατευμένος, δεν καθυπόταξε την τέχνη σε σκοπιμότητες. Ασχολήθηκε με τα προβλήματα του ανθρώπου κι όχι με αφηρημένες έννοιες, όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα, που αποτελούν φενάκη του  ιδεαλισμού. Ο Ρίτσος είναι αντί-ιδεαλιστής επειδή ασχολήθηκε με τα πράγματα και επιδιώκει την καλλιτεχνική μεταστοιχείωση του βιώματος και την αναγωγή του στο καθολικό.

Για τα δεδομένα της εποχής (εννοείται περί του 1956, όταν ο Ρίτσος συγγράφει τα εν λόγω χωριά, δηλαδή την εισαγωγή στον Ελυάρ – θέση που επαναλαμβάνει στην εισαγωγή στον Μαγιακόφσκι και στις Μαρτυρίες αναφορικά με την τέχνη) διαφαίνεται η πρωτοπορία του ποιητή καθώς αποδέχεται την αυτάρκεια και την αυτονομία του έργου της τέχνης, ενώ σχεδόν κυριαρχούσε στην αριστερή κριτική η εμπιστοσύνη στη φερεγγυότητα της ταξικής ανάλυσης της λογοτεχνίας. Ο Ρίτσος συντονίζεται με την κυριαρχία του μοντερνισμού στα χρόνια αυτά και από την ανίχνευση του κοινωνικού ισοδύναμου προχωρεί στην αισθητική αξιολόγηση. Μόλις στην δεκαετία του ΄60 η πλειοψηφία των κριτικών αρχίζει ν’ αναζητά τις προϋποθέσεις της αρτιότητας του λογοτεχνικού έργου όχι πλέον στα πολιτικοκοινωνικά του συμφραζόμενα, αλλά στην αυταξία του. Κι έτσι, η έκτοτε ιστορία της κριτικής φαίνεται πλέον να οριοθετείται από τη σχετική εγγύτητα (η απόσταση) ως προς το ιδεώδες μιας (οιονεί) απρόθετης πρόσληψης του λογοτεχνικού έργου.

Ο Ρίτσος εκφράζει μεν ριζοσπαστικές ιδέες, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι τις αποδέχονται οι σύγχρονοι του. Στην εποχή αυτή επικρατεί ένας αποκλεισμός των ριζοσπαστικότερων εκδοχών του μοντερνισμού, αλλά και των κοινωνικών ποιητών (Ρίτσος, Βρεττάκος). Μάλιστα, ο MάριοΒίττι κάνει λόγο για «συστηματική καταδίωξη» που άσκησε ο Καραντώνης «σε βάρος του προλεταριακού Ρίτσου». Μονάχα μετά την Σονάτα του Σεληνόφωτος αρχίζει να τον ανέχεται, αφού τον επιχαίρει για την ιδεολογική – αισθητική στροφή του. Δεν θα επεκταθούμε περισσότερο στα δεδομένα πρόσληψης του έργου και των κοινωνικών θεωρητικών αρχών του Ρίτσου. Απλά κρίθηκε θεμιτό να θιχτεί το θέμα έστω και συνοπτικά για να διαφωτιστεί το περικείμενο των θέσεων του ποιητή, οι οποίες περιλαμβάνονται στα Μελετήματα.

Στην εισαγωγή του για τον Έρενμπουργκ, ο ποιητής αναφέρει την παντοδυναμία της τέχνης, η οποία όταν τίθεται υπό νατουραλιστικούς και άρα πραγματικούς όρους μπορεί να εξασφαλίσει την ονειρική της προκείμενη. Μια λαϊκή ποίηση εντιμότητας και πίστης που οδηγεί στην αλήθεια. Αλήθεια της υλικής πραγματικότητας, αλλά και  αλήθεια της φαντασίας. Η μόνη σφαίρα όπου απελευθερωμένος από τον αντικειμενικά σωματικό, ηθικό και κοινωνικό πόνο, ο εξουσιαζόμενος μπορεί να γίνει εξουσιαστής. Εδώ μπορεί να συμβεί μια «οπτική καθήλωση του εφιάλτη», που αντιπροσωπεύει τη μεταμόρφωση του πραγματικού κόσμου, μια απαλλαγή ή απελευθέρωση που αντικειμενοποιεί το τραγικό. Με αποτέλεσμα έναν εξευτελισμό και εκμετάλλευση του εφιάλτη και του θανάτου.

Εικόνες ερήμωσης και δυστυχίας. Κι όμως το τελικό σύμβολο αυτής της ποίησης δεν είναι η καταστροφή, αλλά το δέντρο που είναι όρθιο σ’ όλη του τη ζωή, όρθιο μπροστά και στο θάνατο. Η ποίηση πρέπει να διδάσκει στον άνθρωπο την αντίσταση στην καταπίεση, αλλά και την ελπίδα. Η ζωή είναι μάταιη αν δεν υπηρετεί την ποίηση και η ποίηση αν δεν υπηρετεί τον άνθρωπο.