Οι Δελφοί, γνωστοί για το Μαντείο των Δελφών, ήταν ένας από τους σημαντικότερους θρησκευτικούς χώρους της αρχαίας Ελλάδας. Οι ανασκαφές στον χώρο ξεκίνησαν τον 19ο αιώνα από τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή. Κατά τη διάρκεια αυτών των ανασκαφών το 1894, ανακαλύφθηκε το άγαλμα του Αντίνοου, το οποίο προσέφερε πολύτιμες πληροφορίες για τη λατρεία του και τη διασπορά των εικόνων του σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Το άγαλμα του Αντίνοου στους Δελφούς είναι ένα από τα πολλά που δημιουργήθηκαν μετά τη θεοποίησή του. Η μορφή του Αντίνοου απεικονίζεται με ιδεαλιστικό τρόπο, όπως συνηθίζεται στην αρχαία γλυπτική που απεικονίζει θεοποιημένες μορφές. Αυτή η ανακάλυψη έδωσε τη δυνατότητα στους αρχαιολόγους και τους ιστορικούς να κατανοήσουν καλύτερα τις καλλιτεχνικές και θρησκευτικές πρακτικές της εποχής.

Η ανακάλυψη του αγάλματος του Αντίνοου στους Δελφούς αποτελεί ένα σημαντικό κομμάτι της πολιτιστικής κληρονομιάς μας, εμπλουτίζοντας την κατανόησή μας για την αρχαία τέχνη, τη θρησκεία και την ιστορία. Το άγαλμα αποτελεί επίσης έναν σύνδεσμο μεταξύ της ελληνικής και ρωμαϊκής τέχνης και θρησκείας, αναδεικνύοντας τη διαχρονική αξία και την επιρροή τους.

«Ενα βιβλίο για μικρούς και μεγάλους», το συστήνει άλλωστε ο Πέτρος Χαραβιτσίδης, επίκουρος καθηγητής ΤΕΑΠΗ, ΕΚΠΑ και πρώην διευθυντής του 132ου Δημοτικού Σχολείου Αθηνών. Και γράφει ακόμα ο κ. Χαραβιτσίδης, συστήνοντάς το ανεπιφύλακτα και στους εκπαιδευτικούς:

«Θεωρώ ότι το βιβλίο του Ολύμπιου Δαφέρμου «Μιλώ στα παιδιά μου για τη χούντα και το Πολυτεχνείο» είναι ένα χρήσιμο βιβλίο για όλους εμάς τους εκπαιδευτικούς καθώς δίνει εναύσματα για συζήτηση με τους μαθητές μας σχετικά με τη δημοκρατία, αλλά και τον αγώνα για την κατάκτησή της. Πρόκειται για μια συγκροτημένη και απλή εξιστόρηση για την «πολιτεία» της δικτατορίας και για τη δράση των παράνομων αντιστασιακών οργανώσεων και του φοιτητικού κινήματος, που οδήγησε στην εξέγερση του Πολυτεχνείου. Η εξέγερση αυτή απομόνωσε απολύτως τη χούντα από την ελληνική κοινωνία και σήμανε την αρχή τους τέλους της.

«Μέσα από τον διάλογο ενός πατέρα µε τα παιδιά του το βιβλίο αυτό επιχειρεί να µιλήσει στους νέους για τη χούντα και το Πολυτεχνείο µε τρόπο απλό και κατανοητό. Απαντά σε ερωτήματα όπως: Τι ήταν η χούντα των συνταγματαρχών; Τι σημαίνει πραξικόπημα; Τι ήταν η ΕΣΑ; Γιατί εξεγέρθηκαν οι φοιτητές; Κι αναδεικνύει την εγκληµατική φύση της δικτατορίας 1967-1974, η οποία φυλάκιζε, έδερνε, βασάνιζε, εξόριζε και ενίοτε δολοφονούσε κάθε άνθρωπο που διαφωνούσε µαζί της ή που νόµιζε ότι διαφωνεί. Προβάλλει, επίσης, την ειρηνική αντίσταση των φοιτητών εναντίον του βίαιου και απάνθρωπου αυτού καθεστώτος και την κορύφωσή της, που ήταν η εξέγερση του Πολυτεχνείου. Η αντίσταση εναντίον ενός καταστροφικού και ολοκληρωτικού καθεστώτος, το οποίο καταργεί τη δηµοκρατία και στερεί την ελευθερία από τους πολίτες του, θέλει τόλµη, αξιοπρέπεια και ανιδιοτέλεια. Είναι µια ηθική στάση που απαιτεί κοινωνική ευαισθησία και διαπνέεται από αίσθηση ελευθερίας. Οι φοιτητές πάλεψαν για τα ανθρώπινα δικαιώµατα όλων των πολιτών της πατρίδας µας. Πάλεψαν για ένα καλύτερο µέλλον. Ανάµεσα σε αυτούς και ο συγγραφέας του βιβλίου».

Στην έκδοση συμπεριλαμβάνονται αυθεντικές, ιστορικές φωτογραφίες του γνωστού φωτορεπόρτερ Αριστοτέλη Σαρρηκώστα, φωτογραφίες από το αρχείο του συγγραφέα και άλλων αγωνιστών του Πολυτεχνείου και γελοιογραφίες της εποχής.

Πληροφορίες-photos:

https://www.efsyn.gr/ Ναταλί Χατζηαντωνίου

Τον Αύγουστο του 1914, συγγραφείς, δημοσιογράφοι και εργαζόμενοι στον έντυπο τύπο κατατάχτηκαν υποχρεωτικά στον πόλεμο, επιφέροντας μείωση της εκδοτικής παραγωγής και αποδιοργάνωση των πρακτικών ανάγνωσης. Το αίσθημα του κοινού βιώματος ενός πολέμου, η συμμετοχή στη «γραφή» της παροντικής ιστορίας και η ανάγκηκατανόησης της σύγκρουσηςαποτέλεσαν μερικούς από τους παράγοντες που διατήρησαν το αναγνωστικό κοινό ενεργό. Ειδικότερα όσοι πολεμούσαν ζούσαν μια ιδιαίτερη εμπειρία ανάγνωσης, μοναδική, αν ληφθεί υπόψη πως η στρατιωτικήδιοίκησημε τη χρήση προπαγάνδας και λογοκρισίας προσπαθούσε – άσκοπα – ναελέγξει την καθημερινή ζωή των στρατιωτών και άρα τον αναγνωστικό τους ενθουσιασμό. Ενθουσιασμό που τροφοδοτούσε οστατικός πόλεμος, με τις μεγάλες περιόδους αδράνειας, η οποία επέφερε αναμονή και πλήξη και σταδιακά ηθική και σωματική αποδυνάμωση, ικανές να πλήξουν το μαχητικό πνεύμα των στρατιωτών.

Υπό αυτή την «αρρώστια» η στρατιωτική ηγεσία έπρεπε να απασχολεί καθημερινά τους στρατιώτες, με πρακτικές αθλητικών δραστηριοτήτων, για ένα υγιές σώμα και μυαλό, κινηματογράφο, θέατρο, μουσική και διάβασμα βιβλίων και εφημερίδων. Πρακτικές οι οποίες δεν ήταν ομοιόμορφες ούτε χρονικά ούτε χωρικά κατά τη διάρκεια του πολέμου, αφού οι επιθετικές φάσεις του 1914 και του 1918 δεν ευνοήσαν την ευρεία χρήση τους, λόγω έλλειψης χρόνου και ενέργειας. Αντίθετα ο πόλεμος θέσεων, στο Δυτικό Μέτωπο, αποτέλεσε ένα ευνοϊκότερο πλαίσιο ανάπτυξης πρακτικών αξιοποίησης ελεύθερου χρόνου. Παραδείγματα ο λοχαγός RobertDubarle, ο οποίος ζήτησε από τη σύζυγο του βιβλία για να περνάει την ώρα του. Σε γράμμα της μεταφέρει πως στο αμπρί του φιλοξενεί μια μικρή βιβλιοθήκη. Ή ο στρατιώτης MarcelEteve, που διάβασε σε δύο χρόνια περισσότερα από 80 βιβλία. Τα χαρακώματα λοιπόν μετατράπηκαν σε χώρο με βιβλία και εφημερίδες.

Με οκτώ εκατομμύρια στρατιώτες και έναν πόλεμο να συνεχίζεται, οι αναγνώστες δεν ήταν οι μόνοι που έπρεπε να προσαρμοστούν στις συγκεκριμένες συνθήκες. Οι εκδοτικοί οίκοι υποχρεώθηκαν να ενσωματώσουν αυτούς τους μετασχηματισμούςώστε να ανταποκριθούν στις προσδοκίεςτων αναγνωστών:«Ο στατικός πόλεμος των χαρακωμάτων προάγει τη ζήτηση για ανάγνωση, ενώ ο επιθετικός πόλεμος την περιορίζει!».Ο πόλεμος  επηρέασε την πράξη της ανάγνωσης όσο και τις δομές που υποστηρίζουν την ανάπτυξη της ανάγνωσης. Για παράδειγμα, η Éditions Larousse πρόσφερε στους στρατιώτες μικρά βιβλία που εμπεριείχαν στρατιωτικές ειδήσεις καιβιβλία του Charpentier, κλασικά σε μορφή τσέπης. Τα βιβλία ÉditionsBerger-Levrault, το 1915, κυκλοφόρησαν συλλογή διάσημων συγγραφέων στο μπιβουάκ (bivouac), ειδικά για στρατιώτες. Οι πρώτοι τίτλοι είχαν τη μορφή ανθολογιών κλασικών συγγραφέων και προσέφερανκείμενα με πατριωτική διάσταση, όπως αποσπάσματα από τα LesChâtimentsτου VictorHugoσε συνδυασμό με αποσπάσματα από το μυθιστόρημα του  Erckmann – ChatrianWaterlo. Κάθε τόμος περιείχε και περίληψη της παρούσης στρατιωτικής κατάστασης, καθώς και ανακοινώσεις του γενικού επιτελείου. Το1916 το περιερχόμενο της ανθολογίαςάλλαξε σημαντικά, όπου τα κλασικά κείμενα επικεντρωμένα στο έθνος και τα ηρωικά  παραδείγματα αντικαταστάθηκαν από ελαφρύτερα έργα, εξαιτίας τα έλλειψης ενδιαφέροντος των αναγνωστών, των πολλαπλών προφίλ, των προσδοκιών των στρατιωτώναλλά και του πολιτιστικού και πνευματικού σύμπαντος. Η επιλογή των βιβλίων τσέπης οφειλόταν στο πρόβλημα με τον περιορισμό χώρου και το βάρος του εξοπλισμού – ο στρατιώτης μεταφέρει κατά Μ.Ο. 25 κιλά καθημερινά.

Ενδιαφέρουσα κρίνεται και η πρακτική δημοσίευσης βιβλίων σε σειρές. Το βιβλίο «Η Φωτιά» του Barbusee εκτυπώθηκε σε 250.000 αντίτυπα. Επειδή όμως ένας εργάτης κέρδιζε από 2 έως 6 φράγκα καθημερινά και το βιβλίο κόστιζε κατά μέσο όρο 3,50 φράγκα έναντι μία δεκάρας της εφημερίδας, πάρα πολλοί στρατιώτες μέσω του τύπου διάβασαν τομυθιστόρημασε σειρά. Το μότο εφημερίδας της εποχής αναγράφει: «Οι ανόητοι δεν διαβάζουν το βιβλίο». Η Φωτιά δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στη σοσιαλιστική εφημερίδα L’oeuvre.Οι δεκάδες επιστολές που έλαβε από τα χαρακώματα ο συγγραφέας μαρτυρούν πως το βιβλίοθα μπορούσε να διαβαστεί με δυο διαφορετικούςτρόπους. Για πολλούςστρατιώτες το έργο αυτό ξεχώρισε εξαιτίας της ρεαλιστικής και αληθινήςζωής των στρατιωτών στα χαρακώματα χρησιμοποιώντας την αργό τους, αλλά και μεταφέροντας τους στα μετόπισθεν ως συνδετικός κρίκος με τις οικογένειες τους. Για άλλους, ειδικότερα μετά το 1918 και την επανάσταση των μπολσεβίκων, το βιβλίο ήταν μια προφητικήανακοίνωση μιας διαφορετικής και καλύτερηςκοινωνάςπαρά μια ειρηνιστική κραυγή. Σε μαρτυρία του ο συγγραφέαςαναφέρειστη γυναίκα του: «Οι Γερμανοί που σκοτώθηκαν από τις οβίδες, στοιβαγμένοι κατά τόπους, έχουν τεταμένες και παρακλητικές συμπεριφορές. Νιώθουμε ότι όλα έχουν γκρεμιστεί από αυτή την απίστευτη επιβάρυνση που μας έδωσε πίσω όλη αυτή την τεράστια περιοχή που εκτείνεται μέχρι εκεί που δεν μπορεί να δει το μάτι».

Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πως εν καιρώ πολέμου η ανάγνωση βιβλίων θα μπορούσε να βρει θέση στη ζωή των στρατιωτών. Οι στρατιώτες επιδόθηκαν με ενθουσιασμό στην ανάγνωση ώστε να καταπολεμήσουν κάποιες συνθήκες, όπως: η καθημερινή φρίκη στο μέτωπο, η φυγή από τα στοιχεία μιας καταστροφικής μοίρας, το καθαρό μυαλό και η φαντασία,  η λησμονιά αγαπημένων προσώπων στα μετόπισθεν, ο φόβος του θανάτου ή η απώλεια των αγαπημένων, η συνέχεια και η κανονικότητα της προπολεμικής περιόδου. Όταν το 1916, μετά την αποτυχία της επίθεσης του Σομμ καταγράφτηκαν 50.000 θάνατοι στρατιωτών σε μια ημέρα, η ανάγκη της ψυχικής εξόδου από την κόλαση του πολέμου, αποτελούσε μονόδρομο. Τα βιβλία αποτέλεσαν αυτή την έξοδο: «Κουνιέμαι, τυλιγμένος στο παλτό μου, σκληρό από τη βροχή, το μέτωπο μου βαρύ από το κράνος. Και παρακολουθώ. Έπειτα, για να σταματήσω να παρακολουθώ οτιδήποτε συμβαίνει τριγύρω μου, διαβάζω ένα πολύ μικρό βιβλίο των 2 λεπτών με τίτλο Επικίνδυνοι σύνδεσμοι. Παράλληλα τρώω ρύζι σοκολάτας που περίσσεψε, βαρύ, παγωμένο, με καπνό, νόστιμο». Επιπλέον, οι στρατιώτες διάβαζαν βιβλία ως μορφή ειρωνείας προς τον ατελείωτο πολεμικό κόσμο, σε μία ανάγκη να κατανοήσουν τα γεγονότα και το νόημα του πολέμου αλλά και για να διατηρήσουν την ψυχολογία τους. Αρκετοί ήταν οι στρατιώτες που κατέφυγαν στα βιβλία για να επιμορφωθούν σχετικά με τεχνικές πολέμου, τα όπλα, την πολεμική στρατηγική και να αποκτήσουν πολεμικές δεξιότητες. Τα περιοδικά και οι εφημερίδες επιλέγονταν για ψυχαγωγία ή ενημέρωση. Ο γιατρός MauriceBedel αναγράφει στο ημερολόγιο του: «Διαβάσαμε πολύ στον πόλεμο. Διαβάσαμε πολλά. Εμμένουμε, φυσικά, σε συγγραφείς με ισχυρή φήμη……Δεν ταιριάζει στο πεδίο της μάχης να διαλογίζεσαι τον πόλεμο….Αυτά τα αξιολύπητα πτώματα σου αφαιρούν όλη την ελευθέρια της κρίσης σου».

Οι αναγνωστικές επιλογές των στρατιωτών ήταν ποικίλες. Οι επιλογές καθορίζονταν από τις διαθέσεις και τα ενδιαφέροντα τους, καθώς και από τη διαθεσιμότητα των βιβλίων στις στρατιωτικές μονάδες και τα πεδία μαχών. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι οι προτιμήσεις των στρατιωτών μπορεί να διαφέραν ανάλογα με την εθνικότητα, την εποχή, το μορφωτικό επίπεδο και τις προσωπικές τους προτιμήσεις. Διακριτή είναι η απουσία γερμανικών έργων στην πλευρά της Αντάντ, ως ίχνος της πολιτισμικής διάστασής της πάλης των δυο αντίπαλων στρατοπέδων (κυρίως Γαλλίας – Γερμανίας) και ένας τρόπος άρνησης του πολιτισμού του άλλου. Βέβαια αυτή η πολιτική απανθρωποποίησης του αντιπάλου ήταν γαλλική. Οι γερμανικές στρατιωτικές βιβλιοθήκες πρόσφεραν στους στρατιώτες βιβλία Γάλλων συγγραφέων όπως Βίκτωρ Ουγκώ και Βολταίρο, αλλά ως πολιτική της ανάγνωσης της κουλτούρας του κατεχόμενου εχθρού. Έργα προπαγάνδας και μελέτες ή έργα που δικαιολογούν τον πόλεμο ή προσπαθούν να κινητοποιήσουν τους στρατιώτες είχαν λιγότερη απήχηση.

Η πρόσβαση σε βιβλία ήταν περιορισμένη στις περισσότερες περιπτώσεις κατά τη διάρκεια του πολέμου, ειδικά στην πρώτη γραμμή. Βιβλία πρόσφεραν διανομείς, φιλανθρωπικές οργανώσεις, φίλοι συμπολεμιστές (ειδικά όσα είχαν λογοκριθεί τα μετέφεραν κρυφά στις άδειες τους) ή έβρισκαν στις τοπικές βιβλιοθήκες των στρατιωτικών μονάδων. Παραδείγματα φιλανθρωπικών οργανώσεων που βοήθησαν στην ίδρυση βιβλιοθηκών ήταν η Franklin Society, που χρηματοδότησε πάνω από 350 βιβλιοθήκες και οργάνωσε χώρους και συλλογές βιβλίων. Το 1917, με την είσοδο των ΗΠΑ στο πλευρό των συμμάχων το L’œuvre des Foyersdusoldat σε συνεργασία με το YMCA (Young Men’s Christian Association) δημιούργησαν 54 βιβλιοθήκες και πάνω από 1000 χώρους ανάγνωσης. Τον κατάλογο των βιβλίων επικύρωνε το Υπουργείο Πολέμου, δημιουργώντας σταδιακά ένα δίκτυο δανεισμού βιβλίων μέσω μητρώου δανεισμού με πάνω από 2400 εγκεκριμένα βιβλία.

Οι αναγνωστικές επιλογές των στρατιωτών περιστρέφονταν σε: Ρομαντική λογοτεχνία, περιπέτειες και μυθιστορήματα, περιοδικά και εφημερίδες, κλασική λογοτεχνία, βιβλία πνευματικής ανάπτυξης (φιλοσοφικά έργα κ.α), αθλητικά βιβλία, ποίηση.

Ενδεικτικά, μερικά από τα δημοφιλή βιβλία που διάβαζαν οι στρατιώτες στα χαρακώματα περιλάμβαναν τα εξής: The Seven Seas του Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, Nelson’s History of the War και The Thirty-Nine Steps του Τζων Μπάκαν,  The Man Who Was Thursday του Τζ. Κ. Τσέστερτον, Ομήρου Οδύσσεια και Ομήρου Ιλιάδα, έργα του Ουίλιαμ Σαίξπηρ (Ρωμαίος και Ιουλιέτα, Οθέλλος, Αντώνιος και Κλεοπάτρα), Φεγγαρόπετρα του Γουίλκι Κόλινς, Πόλεμος και η Ειρήνη του Λέο Τολστόι, Το Κόκκινο και το Μαύρο (χρονικό του 19ου αιώνα) του Σταντάλ, Η Φωτιά του Ανρί Μπαρμπίς, Σκέψεις του Μπλεζ Πασκάλ, Ο ψαράς της Ισλανδίας (γαλλικός τίτλος: Pêcheurd’Islande) του Πιέρ Λοτί, Αδελφοί Καραμάζοφ του Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, Το κόκκινο έμβλημα του θάρρους του Στήβεν Κρέιν, The Scarlet Letter (Το άλικο γράμμα) του Ναθάνιελ Χόθορν, Η Καταγωγή των Ειδών του Τσαρλς Ντάργουιν, The Voyage Out (Το ταξίδι) της Βιρτζίνια Γουλφ, Η ερμηνεία των ονείρων (Die Traumdeutung) του Σίγκμουντ Φρόυντ, Τα βάσανα του νεαρού Βέθρερ του Γκαίτε, Η κατάκτηση του Βόρειου Πόλου του Τσάρλς Γκυνιόν και το La Débâcle (Η Πτώση) του Εμίλ Ζολά.

Επίσης, αγαπητά στο αναγνωστικό κοινό ήταν βιβλία συγγραφέων όπως: του H.C. Witwer για το περιοδικό Collier’s, όπου στάλθηκε ως πολεμικός ανταποκριτής στη Γαλλία,  του ΜπλεζΣαντράρ, ποίηση του Αντρέ Σενιέ, του Μπέρτραντ Ράσελ, βιβλία του Φρανσουά Ραμπελαί, του Μισέλντε Μονταίν, του Σαρλ Μπωντλαίρ, του Γκαστόν Λερού, του ΑντόνΤσέχωφ, του – Ντ. Χ. Λώρενς, του  Κάρολος Ντίκενς, του Φραντς Κάφκα, του Τόμας Χάρντυ, του Θουκυδίδη και του Καρλ Μαρξ. Οι Γερμανοί συγγραφείς εξαφανίστηκαν υπέρ των συμμάχων MarkTwain, HG Wells, EdgarPoe. Από γερμανική πλευρά, το ενδιαφέρον της ανάγνωσης επικεντρώθηκε σε πατριωτική λογοτεχνία.

Οι Έλληνες στρατιώτες με τη σειρά τους διάβασαν βιβλία όπως: Ομήρου Οδύσσεια και Ομήρου Ιλιάδα, Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου από τον Θουκυδίδη, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους από τον  Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο, το Ανάβασις ιστορία της εκστρατείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου από το Φλάβιο Αρριανό. Αγαπητά ήταν και βιβλία του Φωκίων Νέγρη, του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, του Παύλου Νιρβάνα, του Διονύσιου Σολωμού, του ιστορικού Νίκου Σβορώνος, του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, του Κωνσταντίνου Καβάφη, του Άγγελου Σικελιανού, του Κώστα Βάρναλη, του Καζαντζάκη.

Βιβλιογραφία:

Arnold, J. (2015). ‘Please send me Tess of the Dr. Rbyvilles (Harding)’: The Reading Preferences of American Soldiers during the First World War. In: Towheed, S., King, E.G.C. (eds) Reading and the First World War. New Directions in Book History. Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/9781137302717_6

Benjamin Gilles (2013). Lectures de poilus 1914-1918: Livres et journaux dans les tranchées. Autrement.

Benjamin GILLES, « Livres et journaux dans les tranchées : pratiques de lectures sur le front », Bulletin des bibliothèques de France (BBF), 2014, n° 3, p. 54-65.

Black, J. (2015). Reading Behind the Lines: War Artists, War Poets, Reading and Letter Writing, 1917–1919. In: Towheed, S., King, E.G.C. (eds) Reading and the First World War. New Directions in Book History. Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/9781137302717_10

Skrebels, Paul. 2012. “‘Hand me down the book, Mum’: Australian First World War Military Unit Histories and their Readers.” The International Journal of the Book 9 (1): 51-60. doi:10.18848/1447-9516/CGP/v09i01/57860

Το Κασετόφωνο έγραφε στο Facebook page του: «Παιδιά αυτές είναι οι Ρίζες. Ένα νέο site που ετοιμάζω. Θέλω μια χάρη. Να ψάξετε τα προφίλ σας και να βρείτε φωτογραφίες από τα χωριά σας, τα νησιά, τα ήθη και τα έθιμα του τόπου σας, τα βουνά και τα λαγκάδια, τους παππούδες και τα σπίτια τους, τις γιαγιάδες και τα φαγητά τους, τα καφενεία και τα πανηγύρια που έχετε πάει – οτιδήποτε έχει σχέση με την παράδοσή μας και να κάνετε hashtag #rizesmas ή να ταγκάρετε @rizesmas στο Instagram. Σύντομα θα βγει στον αέρα με τη δική σας βοήθεια».

Τα χρόνια πέρασαν και φτάσαμε στο 2023. Πλέον, οι @rizesmas μετρούν περισσότερους από 138 χιλιάδες followers στο Instagram. Στόχος των ανθρώπων που διαχειρίζονται τη σελίδα, αποτέλεσε από την πρώτη μέρα δημιουργίας της η διατήρηση της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς μέσα από τις αναμνήσεις.

Η Σοφία και η Γεωργία, οι δύο γυναίκες που στηρίζουν την online κοινότητα μαζί με τον Αντρέα, κρατάνε – όπως κι εκείνος – από τον Πόντο, τη Θεσσαλία, την Ήπειρο, τη Θράκη και τη Μικρά Ασία. Οι Ρίζες γίνονται ένας κοινός τόπος για όλα μας – είτε έχουμε είτε δεν έχουμε χωριό. Για την ακρίβεια, οι #rizesmas υπάρχουν για να αποκτήσουμε ένα, μέσα από τις εικόνες και τις στιγμές που μοιράζονται καθημερινά μαζί μας και ομορφαίνουν το feed μας.

Στη δική μου περίπτωση, οι παππούδες και οι γιαγιάδες ήταν κατατρεγμένοι πρόσφυγες. Η γιαγιά Μαίντη, χαρακτηριστικά, Εβραία της Θεσσαλονίκης, χρειάστηκε να εγκαταλείψει τον τόπο της για να φυγαδευτεί όταν εισέβαλαν οι Γερμανοί στη Θεσσαλονίκη το 1940. Μπορεί να μην επέστρεψε ποτέ στη Θεσσαλονίκη, οι αναμνήσεις όμως από τη νεανική της ζωή στη συμπρωτεύουσα την ακολουθούν μέχρι σήμερα.

Η γιαγιά Μαίντη δεν είχε την ευκαιρία να μου φτιάξει τηγανιτές πατάτες και αυγά στον κήπο κάποιου χωριάτικου σπιτιού – αν και το έκανε για πολλά χρόνια από το διαμέρισμά της στην Αθήνα. Τις ρίζες μου τις έχω γευτεί μόνο μέσα από τις διηγήσεις της. Η κοινότητα υπάρχει και για ανθρώπους σαν κι εμάς, που το βίωμα της ξενιτιάς μας είναι πολύ πιο οικείο από εκείνο του ανήκειν σε έναν τόπο.

Το γρήγορο πρόχειρο φαγητό που συνηθίζουν να ετοιμάζουν οι γιαγιάδες για τα εγγόνια, το οποίο καταλήγει σε περισσότερα από πέντε διαφορετικά πιάτα, το άνοιγμα του φύλου, το μάζεμα των ελιών, η μπουγάδα στον κήπο, ο ελληνικός καφές και οι ιστορίες που ξεπηδούν από τον πάτο του φλιτζανιού εκείνα τα απογεύματα που τα τζιτζίκια στήνουν χορό: όλα αυτά συμπυκνώνονται και αναβιώνουν στις Ρίζες.

Ακόμα και αν ορισμένες από τις εικόνες που φτάνουν στα μάτια μας μέσα από τα posts της κοινότητας, φαντάζουν ξεπερασμένες, ίσως και καλτ, οι #rizesmas δεν παύουν να αναζητούν σε αυτές την αυθεντικότητα και να αποδέχονται πως αποτελούν κομμάτι των αναμνήσεών μας. «Ποιος δεν αισθάνθηκε ότι θέλει να επιστρέψει στη φύση, να νιώσει ξέγνοιαστος, σε ποιον δεν έλειψε η επαφή και το μοίρασμα; Είναι μια ανάγκη της εποχής το να συγκινηθούμε, να βιώσουμε ουσιαστικά τον χρόνο και να επιστρέψουμε σε στιγμές απλές αλλά γεμάτες», λένε οι ίδιοι οι δημιουργοί για το εγχείρημά τους.

Ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι της κοινότητας κατάφεραν να φέρουν φυσιογνωμίες, μέρη και αναμνήσεις κοντά μας μέσα από μία απλή περιήγηση στα social media, γιορτάστηκε για πρώτη φορά τον Σεπτέμβριο του 2022 με το ΡΙΖΕΣ ΦΕΣΤ στη Θεσσαλονίκη.

Σύμφωνα με άλλες εκδοχές, η ονομασία Μάιος προέρχεται:

Από τη λατινική λέξη μάγιορ, που είναι ο συγκριτικός βαθμός του επιθέτου μάγκνους = μεγάλος. (Πλούταρχος)

Από τη λατινική λέξη μαγιέστας = μεγαλειότητα. (Οβίδιος)

Από τους «μαγιόρες», τους ενδόξους προγόνους των Ρωμαίων, στους οποίους ήταν αφιερωμένος.

Επί αυτοκράτορος Κλαυδίου, η Σύγκλητος πρότεινε την αλλαγή της ονομασίας του Μάιου σε Κλαύδιο, για να φανεί αρεστή στον ισχυρό άνδρα της Ρώμης, όμως η ονομασία αυτή δεν επικράτησε.

Στην Αρχαία Ρώμη τον μήνα Μάιο γιορτάζονταν:

Τα Φλοράλια (Floralia), τα ρωμαϊκά Ανθεστήρια, προς τιμή της Flora, θεάς της βλάστησης και της άνοιξης.

Τα Λεμούρια (Μειλίχια), για τον εξευμενισμό των νεκρών.

Την Πρωτομαγιά οι Ρωμαίοι τιμούσαν την Αγαθή Θεά (Bona Dea), με πανηγύρια, στα οποία συμμετείχαν μόνο γυναίκες.

Στο αρχαίο Αττικό ημερολόγιο ο Μάιος αντιστοιχούσε με το δεύτερο δεκαπενθήμερο του μήνα Μουνιχιώνα και το πρώτο δεκαπενθήμερο του μήνα Θαργηλιώνα.

Στο διάστημα αυτό στην Αθήνα γιορτάζονταν τα:

Ολυμπιεία, προς τιμή του Δία, με ιππικά αγωνίσματα, θυσίες και γεύματα στην περιοχή του Ιλισσού.

Μουνίχια, προς τιμή της θεάς Αρτέμιδας, στη χερσόνησο της Μουνιχίας (σημερινή Καστέλα), με κυρίως συμμετέχοντες τους εφήβους.

Θαργήλια, προς τιμή του Απόλλωνα, αφιερωμένη στον εξαγνισμό της πόλης από τα μιάσματα, που εξασφαλιζόταν μέσω των λεγόμενων καθαρμάτων. Τα καθάρματα ήταν άνθρωποι που επιλέγονταν βάσει της φαυλότητας,της φτώχειας ή της ασχήμιας τους. Τους περιέφεραν ως αποδιοπομπαίους τράγους στους δρόμους της Αθήνας για να απορροφήσουν το διάχυτο κακό και στη συνέχεια τους εξόριζαν.

Ο Μάιος είναι ο μήνας των λουλουδιών και της βλάστησης. Στη λαϊκή συνείδηση συσχετίζεται παρετυμολογικά με τα μάγια και τη μαγεία. Γι’ αυτό και οι προλήψεις ότι δεν πρέπει να γίνονται γάμοι τον Μάιο, ούτε κάποια σοβαρή εργασία τον μήνα αυτό («Το Μάη μήτε δέντρο να φυτέψεις, μήτε παιδί να παντρέψεις» λέει η παροιμία). Σε γενικές γραμμές, οι λαϊκές ονομασίες του Μαΐου προέρχονται από τη φύση:

• Πράσινος
• Κερασάρης
• Τριανταφυλλάς
• Λούλουδος

Πανελλήνιο έθιμο την Πρωτομαγιά είναι να πλέξιμο στεφανιών με λουλούδια και στάχυα («Μάηδες», «Μαγιοστέφανα») για την ευφορία της Γης. Τα κρεμούν στις εξώπορτες ή στους εξώστες των σπιτιών μέχρι τις 24 Ιουνίου, οπότε τα καίνε στις φωτιές του Αϊ-Γιάννη. Συνηθίζεται να βάζουν στο στεφάνι ένα σκόρδο ή ένα αγκάθι ως αποτρεπτικό του όποιου κακού.

Ωστόσο, οι ραγδαίες βροχές του Μαΐου προκαλούν ζημιές στα σιτηρά, εξ ου και η παροιμία «Στον καταραμένο τόπο, μήνα Μάη βρέχει».

Η μαρτυρία ενός άγνωστου στρατιώτη από τον πόλεμο της Μικράς Ασίας.

Είχε πρωτοδημοσιευτεί ως ειδικό ένθετο στο περιοδικό Το Τέταρτο, τεύχ. 16 (Αύγ. 1986) με επιμέλεια και παρουσίαση του Μάνου Ελευθερίου*.

«Τύφλα να ‘χουν όλες οι εκθέσεις και οι αναμνήσεις διαφόρων, μπροστά σ’ αυτό το χωριατόπαιδο, που με τα λίγα γραμματάκια του γλύκανε το μικρόψυχο κόσμο μας», γράφει ο Μάνος Ελευθερίου.

Και παρακάτω «…Πιστεύω ότι αυτές οι λαΪκές μαρτυρίες, έστω και χωρίς όνομα συγγραφέα, μοιάζουν η καθεμιά σαν τα κομματάκια του τίμιου ξύλου. Αποφασίζει και ταξιδεύει κανείς ως τα πέρατα της οικουμένης, πόρτα πόρτα, τα μαζεύει, τα συναρμολογεί και αποκαθιστά το Σταυρό στην πρώτη του μορφή. Ποιος ενδιαφέρεται για οτιδήποτε άλλο;»

 Η αληθινή αυτή μαρτυρία, «το μαύρο ταξίδι», μεταφέρθηκε το 2022 και στην σκηνή από την ομάδα καλλιτεχνικής δημιουργικής έκφρασης bijoux de kant (με τους Θανάση Δόβρη, Βασίλη Μηλιώνη, Θεοδώρα Αθανασίου)  https://www.bijouxdekant.net/). Είναι η εξιστόρηση του πολέμου μέσα από τη ματιά ενός ανθρώπου, που δε γνώριζε προς τα πού και γιατί πηγαίνει στη Μικρασία. Μιλά για τις ζωτικές ανάγκες, την πείνα, τη δίψα, αλλά και για τη σκληρότητα που φυτεύει ο πόλεμος στις ψυχές όλων των ανθρώπων, ανεξαρτήτως εθνικότητας.

*Μάνος Ελευθερίου. (Ερμούπολη 1938 – Αθήνα 2018). Ποιητής, στιχουργός, μυθιστοριογράφος, συγγραφέας παιδικών βιβλίων, ιστορικός και επιμελητής εκδόσεων. Έγραψε στίχους για πάνω από 400 τραγούδια. Τα μελοποίησαν συνθέτες όπως ο Θεοδωράκης, Χατζιδάκις, Μαρκόπουλος, Μούτσης, Μικρούτσικος, Κραουνάκης, Κηλαηδόνης κ.ά. Συνολικά εξέδωσε πάνω από σαράντα βιβλία. Το πρώτο μυθιστόρημα Ο Καιρός των Χρυσανθέμων (2004) τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος. Το 2013 βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών για τη συνολική προσφορά του στα Γράμματα.

Πηγή: Χάρτης – Μηνιαίο περιοδικό Λόγου και Τέχνης (hartismag.gr)

Σε λίγο ακούστηκαν τα χωνιά των ταγματασφαλιτών: «Προσοχή-Προσοχή! Σας μιλάνε τα Τάγματα Ασφαλείας. Ολοι οι άνδρες από 14 χρονών και πάνω να πάνε στην πλατεία της Οσίας Ξένης για έλεγχο ταυτοτήτων. Οσοι πιαστούν στα σπίτια τους θα τουφεκίζονται επί τόπου» («Η Κοκκινιά μας», 17/8/1945).

Η συγκέντρωση των κατοίκων ξεκίνησε αλλά υπήρχαν κι εκείνοι που κρύφτηκαν στις σκεπές των σπιτιών, στις ταράτσες, στα υπόγεια, σε πηγάδια κι όπου αλλού ήταν δυνατό. Αλλοι με χίλιες προφυλάξεις προσπάθησαν να βρουν κενά στο Μπλόκο και να διαφύγουν στις γύρω συνοικίες. Οταν ολοκληρώθηκε η συγκέντρωση στην πλατεία και στους γύρω δρόμους είχαν συγκεντρωθεί γύρω στα 25.000 άτομα κι ανάμεσά τους πάρα πολλοί Εαμίτες, άνδρες και γυναίκες.

Τι ήταν τα «Μπλόκα»

Τα «Μπλόκα» ήταν ένα από τα κλασικά μέτρα μαζικής τρομοκρατίας που εφάρμοσαν στην Ελλάδα οι κατακτητές και οι συνεργάτες τους. Αυτά εφαρμόστηκαν κυρίως στην πρωτεύουσα και ιδίως προς το τέλος της τριπλής φασιστικής κατοχής.

«Κατά την ενέργειαν των άγριων διώξεων των SS εναντίον των κατοίκων ολόκληρων συνοικιών και συνοικισμών της περιφερείας Αθηνών -γράφει ο Δ. Μαγκριώτης- αι οποίαι έμειναν γνωσταί με το απαισίας μνήμης όνομα ‘‘Μπλόκο’’ διεπράττοντο πρωτοφανείς αγριότητες υπ’ αυτών… Περικυκλούντο κατά την ενέργειαν αυτών ολόκληρα τετράγωνα των συνοικιών της πόλεως από δυνάμεις των SS και συνελαμβάνοντο χιλιάδες αθώων προσώπων, πολλά των οποίων και εφονεύοντο επί τόπου ενώπιον του συγκεντρωμένου πλήθους, χωρίς καμμίαν απολύτως διαδικασίαν.

»Εληστεύοντο δε προσέτι αι οικίαι και τα καταστήματα των κυκλωμένων τετραγώνων, τινές εκ των οποίων και επυρπολούντο διά της χρήσεως ειδικής αναφλεκτικής κόνεως. Συνελαμβάνοντο δε προσέτι κατά εκατοντάδας και ενίοτε κατά χιλιάδας όμηροι εκ του πλήθους, εκ των οποίων άλλοι μεν εστέλλοντο εις το Στρατόπεδον Χαϊδαρίου και άλλοι εις Γερμανίαν διά αναγκαστική εργασίαν. Αι δραματικώτεραι και χαρακτηριστικότεραι τούτων ήσαν της Νικαίας (Ν. Κοκκινιάς), του συνοικισμού Βύρωνος και της Καλλιθέας» (Δ. Ι. Μαγκριώτη: «Θυσίαι της Ελλάδος και Εγκλήματα κατοχής 1941-1944», Αθήναι 1949, σελ. 114- 115).

Μόνιμο εφιάλτη πολλών Αθηναίων ώς την απελευθέρωση χαρακτηρίζει τα «Μπλόκα» ο Mark Mazower και δεν έχει άδικο (Mark Mazower: «Στην Ελλάδα του Χίτλερ – Η εμπειρία της κατοχής», εκδόσεις Αλεξάνδρεια, σελ. 371). Τα κριτήρια επιλογής των συνοικιών στις οποίες γίνονταν τα «Μπλόκα» δεν ήταν καθόλου περίπλοκα. Στόχος των κατακτητών και των ντόπιων συνεργατών τους ήταν -πράγμα απολύτως αντιληπτό- η συντριβή του αντιστασιακού εαμικού κινήματος και φυσικά του ΚΚΕ που αποτελούσε τον καθοδηγητικό του νου. Ετσι, τα «Μπλόκα» γίνονταν εκεί όπου το εαμικό κίνημα αντίστασης ήταν πιο ισχυρό και πιο απειλητικό για τις δυνάμεις κατοχής.

Μ’ αυτά τα κριτήρια επιλέχτηκε και η Κοκκινιά, που σημειωτέον δοκίμασε τρία «Μπλόκα» στην ιστορία της. Το πρώτο στις 7 Μάρτη του ’44, το δεύτερο στις 17 Αυγούστου του ίδιου έτους και το τρίτο περίπου 40 ημέρες μετά, στις 24 Σεπτεμβρίου. «Η Κοκκινιά -γράφει ο M. Mazower- ήταν ένας λαβύρινθος από βρόμικα δρομάκια και παράγκες που είχαν ξεφυτρώσει στον Μεσοπόλεμο στα νοτιοδυτικά της πόλης για να στεγάσουν τους πρόσφυγες από τη Μικρασία. Με τους ανοιχτούς υπονόμους της, τους σωρούς σκουπιδιών και τις βρομερές καλύβες, ήταν το τυπικό παράδειγμα προσφυγικής συνοικίας. Οι κάτοικοί της είχαν τραβήξει τα πάνδεινα στον λιμό του 1941-1942 και είχαν κερδίσει τη φήμη μιας απ’ τις ‘‘κόκκινες’’ γειτονιές της πρωτεύουσας» (M. Mazower, στο ίδιο, σελ. 370).

Λεηλασίες και φόνοι

Στο μπλόκο της 17ης Αυγούστου του 1944 στην Κοκκινιά, ταυτόχρονα με τη συγκέντρωση του πληθυσμού, οι ορδές των κατακτητών και των ντόπιων συνεργατών τους περνούσαν από τα σπίτια δολοφονώντας και πλιατσικολογώντας. Στη συνέχεια ακολούθησε το ξεδιάλεγμα των συγκεντρωμένων. Οι προδότες Μπατράνης, Βακαλόπουλος, Βερύκογλου, Γρ. Ιωαννίδης, ο Σγούρης και ο γιος του πιάσανε δουλειά υποδείχνοντας έναν έναν τους επικίνδυνους για τον κατακτητή αγωνιστές της εθνικής αντίστασης. Το γενικό πρόσταγμα στους προδότες είχε ο «συνταγματάρχης» των ταγματασφαλιτών Πλυτζανόπουλος.

Η επικρατέστερη εκδοχή λέει πως ξεχώρισαν 200 άτομα. Τόσους αναφέρει και η ανακοίνωση της Αχτιδικής Επιτροπής της Κομματικής Οργάνωσης του ΚΚΕ που κυκλοφόρησε εκείνη την τραγική ημέρα. Μια άλλη εκδοχή μιλάει για 90. Οσοι κι αν ήταν, εκτελέστηκαν αμέσως με συνοπτικές διαδικασίες μπροστά στα μάτια των δικών τους («Ιστορία της Αντίστασης 1940-1945», εκδόσεις Αυλός, τόμος 4ος, σελ. 1.424).

Ο Δ. Μαγκριώτης (στο ίδιο, σελ. 115) γράφει για το θέμα: «Πολλαί οικίαι επυρπολήθησαν με όλμους κατά την ημέραν εκείνην και εφονεύθησαν εις αυτάς αρκετά πρόσωπα. Υπολογίζεται ότι 170 οικίαι κατεστράφησαν την ημέρα εκείνην εις Ν. Κοκκινιάν. Κατόπιν συνελήφθησαν υπό των Γερμανών 7.000 κάτοικοι της Ν. Κοκκινιάς ως όμηροι και οδηγήθησαν πεζή εις το Χαϊδάρι. Και άλλοι μεν εξ αυτών εκρατήθησαν εις το Στρατόπεδον τούτο, άλλοι δε απεστάλησαν εις Γερμανία ίνα εργασθούν αναγκαστικώς εις τας πολεμικάς βιομηχανίας της, και ολίγοι αφέθησαν ελεύθεροι. Την ίδιαν ημέραν, 90 εκ των συλληφθέντων κατοίκων εφονεύθησαν ενώπιον του συγκεντρωμένου πλήθους της Ν. Κοκκινιάς χωρίς καμμίαν διαδικασίαν».

Ο Σπ. Κωτσάκης (Νέστορας), καπετάνιος του Α’ Σώματος Στρατού του ΕΛΑΣ, δίνει τη δική του μαρτυρία: «Περνάνε ανάμεσα οι χαφιέδες. Εδώ πολλοί χωρίς μάσκα… και υποδείχνουν τους αγωνιστές, τα στελέχη της αντίστασης, του κόμματος, του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ, της ΕΠΟΝ, της ΟΠΛΑ. Τους παίρνουν, τους πηγαίνουν στη μάντρα και τους εκτελούν. Μέχρι να τους πάνε στον τόπο της εκτέλεσης τους βασανίζουν απάνθρωπα για να προδώσουν. 72 εκτέλεσαν στη Μάνδρα της Οσίας Ξένης, 42 στη μάνδρα στ’ Αρμένικα, 40 στο Σκιστό. Αφού τους εκτέλεσαν με ριπές, τους έριξαν βενζίνη και τους έκαψαν. Πολλούς μισοζώντανους.

»Στον 4ο Καραβά (Αρμένικα) από τα 90 σπίτια έκαψαν τα 80. Συνολικά σ’ όλο το μπλόκο οι σκοτωμένοι είναι πάνω από 200 και τα καμένα σπίτια ξεπερνάνε τα 100. Η λεηλασία και το πλιάτσικο χωρίς προηγούμενο. Χιλιάδες χρυσές λίρες δόθηκαν από συγγενείς των συλληφθέντων για ν’ αφεθούν ελεύθεροι οι δικοί τους. Οκτώ χιλιάδες έκλεισαν στο Χαϊδάρι και χίλιους μετέφεραν στη Γερμανία, απ’ όπου λίγοι γύρισαν πίσω. Τελευταίους εκτέλεσαν οι Γερμανοί και τους προδότες, όργανά τους» (Σπ. Α. Κωτσάκη (Νέστορα): «Εισφορά στο χρονικό της Κατοχής και της Εθνικής Αντίστασης στην Αθήνα», εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, σελ. 213).

Τραγικός επίλογος

Το μεγάλο «Μπλόκο» της Κοκκινιάς, της 17ης Αυγούστου του ’44, πέρασε στην Ιστορία ως μία από τις τραγικότερες αλλά και ηρωικότερες στιγμές της φασιστικής κατοχής στην Ελλάδα. «Θα μείνει στην ιστορία της Αντίστασης -γράφει ο Σπ. Κωτσάκης- για τον μαζικό ηρωισμό και την καρτερία που έδειξε ο λαός της (Κοκκινιάς) και η εαμική αντιστασιακή ηγεσία του» (Σπ. Κωτσάκη, στο ίδιο, σελ. 213).

Το ίδιο βράδυ των γεγονότων η Αχτιδική Επιτροπή της ΚΟΚ του ΚΚΕ κυκλοφόρησε προκήρυξη που έλεγε μεταξύ άλλων: «Διακόσια διαλεχτά παλληκάρια, διακόσιοι πρωτοπόροι στον καθημερινό αγώνα για ζωή και λευτεριά, διακόσια μέλη και στελέχη, οπαδοί και συμπαθούντες του κόμματός σας του Κομμουνιστικού δεν υπάρχουν πια… Χαρά στον τόπο που βγάζει τέτοια παλληκάρια, τιμή στο κόμμα που τ’ ανάθρεψε με τέτοια πίστη και παλληκαριά, τιμή και δόξα στο γονιό πούθρεψε τέτοιους λεβέντες… Το αίμα σας θα το πάρουμε πίσω.

Ορκιζόμαστε να συνεχίσουμε με πιότερη ορμή το μισοτελειωμένο σας έργο για τη λευτεριά του τόπου μας… Μονάχα όταν δώσουμε τα πάντα και τη ζωή μας ακόμα για τη συντριβή του κατακτητή θα νικήσουμε…» («Η Κοκκινιά μας», 17/8/1945).

Ανάμεσα στους ηρωικούς νεκρούς ήταν ο Αποστόλης, γραμματέας της ΚΟΒ Κιλικιάνων του ΚΚΕ, που ενώ τον έσερναν για τον θάνατο τον κομμάτιαζαν σιγά σιγά. Ηταν ο Παναγιώτης Ασμάνης που τον σκότωσε ο ίδιος ο Πλυτζανόπουλος. Ηταν ο Στέλιος Καζακίδης που τον έσερναν μέσα στο πλήθος με βγαλμένο το ένα μάτι καλώντας τον να προδώσει. Ηταν η θρυλική Διαμάντω Κουμπάκη, στέλεχος της ΕΠΟΝ Πειραιά. Ηταν η Κατίνα, η Καλλιόπη, η Αθηνά. Ηταν… Ηταν αυτοί στους οποίους η Ελλάδα χρωστάει την τιμή και τη λευτεριά της από τον φασισμό.

Στις 24 Σεπτεμβρίου του 1944 ο λαός της Κοκκινιάς αλλά και της Αθήνας και του Πειραιά κλήθηκε να αποτίσει φόρο τιμής στους ήρωες-νεκρούς του μεγάλου «Μπλόκου» αλλά βρέθηκε και πάλι κάτω από τα πυρά των κατακτητών με αποτέλεσμα στον κατάλογο των απωλειών να προστεθούν 9 νεκροί και 32 τραυματίες (Δ. Μαγκριώτη, στο ίδιο, σελ. 115).

Μια έκδοση του 1945 της ΕΠΟΝ Πειραιά μάς δίνει το χρονικό κείνης της ημέρας: «Ανταριάζουνται οι γειτονιές και τα εργοστάσια κείνα τ’ απογέματα του Σεπτέμβρη. Τα ‘‘Χωνιά’’ βουίζουν. Ενα μεγάλο φόρο ευγνωμοσύνης χρωστούμε στους Ηρωες της Μάντρας και θα τον ανταποδώσουμε με το μνημόσυνο. Σαββατόβραδο 23 του Σεπτέμβρη. Ολος ο Πειραιάς προετοιμάζεται. Επονίτες της Κοκκινιάς στολίζουν τη μαρτυρική μάντρα, φτιάχνουν το κενοτάφιο. Επονίτικες επιτροπές σ’ όλες τις συνοικίες ετοιμάζουν στεφάνια, για να στεφανώσουν τους ήρωες της Κοκκινιάς. Γεμίζουν οι τοίχοι προκηρύξεις και συνθήματα, οι δρόμοι ασπρίζουν από τα τρυκ και τα χωνιά φωνάζουν ώς τα μεσάνυχτα.

»24 Σεπτέμβρη 1944. Η Κοκκινιά σού φαίνεται σήμερα πειό ώμοφη, πειό λαμπρή. Το μνημόσυνο αθέλητα σου φέρνει στο νου τη ματωμένη πορεία αυτής της μεγάλης γειτονιάς που 3 ½ χρόνια πότισε τα χώματά της με το καλύτερο αίμα της, που θυσίασε χιλιάδες παιδιά της στα φασιστικά κάτεργα, στα Χαϊδάρια, στα Νταχάου, και στα Μαϊντανέκ, πολεμώντας για τη λευτεριά και τη Δημοκρατία.

Οι δρόμοι μαυρίζουν, ατελείωτες σειρές από μαυροφορεμένες μανάδες. Τραβάν ολόισα στην Οσία Ξένη κι όσο προχωράει η ώρα γεμίζει η πλατεία, γεμίζουν οι δρόμοι. Εκατοντάδες στεφάνια έρχουνται. Δεκάδες αντιπροσωπείες απ’ τις γειτονιές του Πειραιά.

Η λαοθάλασσα

»Κι απ’ την Αθήνα κατεβαίνουν επιτροπές. Τα ταξί που τους μεταφέρουν είναι γεμάτα στέφανα. Ρίγη συγκίνησης απέραντης σε κυριεύουνε. Ατρόμητες γειτονιές της Αθήνας, η Καισαριανή, ο Βύρωνας, το Παγκράτι, του Ζωγράφου, το Περιστέρι με τα πιο διαλεκτά τους παιδιά έρχουνται να δώσουν όρκο πως θα εκδικηθούν το αίμα των εκατοντάδων νεκρών της 17 Αυγούστου 1944. Σε λίγο αρχίζει η παρέλαση του ΕΛΑΣ και των ΕΠΟΝίτικων τμημάτων. Επονίτες, Επονίτισσες κι αετόπουλα παρελαύνουν στην οδό Κοτζιά. Είναι τα ηρωικά βλαστάρια της λεβεντογέννας Κοκκινιάς. Η πλατεία είναι κοσμημένη με καλλιτεχνικά πλακάτ από το δράμα της 17-8-44.

»Σαν τελείωσε η επιμνημόσυνη δέηση η λαοθάλασσα ξεχύνεται με τα λάβαρα στην πλατεία. Σφίγγουνε οι γροθιές και το πένθιμο εμβατήριο συγκλονίζει τις λεύτερες ψυχές. Οταν ο ομιλητής κλείνοντας το λόγο του είπε “πρέπει να δικαιώσουμε το αίμα πούχυσαν τ’ αδέλφια μας στις 17 Αυγούστου”, τότε σαν από ένα στόμα δίνει λαός και νεολαία την απάντηση “θέλουμε όπλα-όπλα” και τα χέρια σηκώνονται κι οι γροθιές ξανασφίγγουνε…

»Οταν η λαοπλημμύρα ετοιμάζεται να προχωρήσει και τα χωνιά κατευθύνουν τις μάζες, τότε οι Ούννοι ταμπουρωμένοι στο λόφο της Δεξαμενής έστρεψαν τα πολυβόλα τους στο λαό, που μνημόνευε τους νεκρούς του, που ξεπλήρωνε μια θρησκευτική και εθνική υποχρέωση απέναντί τους και τον ξανασκότωσαν, τον ξαναβούτηξαν στο αίμα… Κροτάλιζαν τα πολυβόλα, το πυρωμένο σίδερο ξανατρυπούσε το κρέας του λαού, ξανάχυνε το άλικο αίμα του…

»Πέφτουν τα πτώματα στο χώμα, βογκάνε οι τραυματισμένοι, κοκκινίζουν τα στέφανα από το αίμα του λαού και της νεολαίας, πέφτει η επονίτισσα Γιαννούλα Γεροντογιάννη την ώρα που πήγε να σηκώσει έναν τραυματία. Πάνω στην πλατεία πλανιέται τώρα ο θάνατος. Σε λίγο αψηφώντας τα θανατερά βόλια λαός και νεολαία θα πάρουν τους νεκρούς και τους τραυματίες και θα κάνουν τον αιματηρό απολογισμό της ημέρας» (ΕΠΟΝ-Συμβούλιο Περιοχής Πειραιά «Σπάμε την άτιμη την αλυσσίδα», εκδόσεις Ν. Λ. Βουτεράκου, Πειραιάς, Ιούλης 1945, σελ. 7-8).

Source| efsyn.gr