Γράφει ο Κεφαλάς Πάνος, Υποψήφιος Διδάκτορας Ιστορίας του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου του ΠΤΔΕ του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας

Το ταξίδι του Γάλλου στρατιώτη Alexandre Berraud στη Δυτική Μακεδονία στα πλαίσια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το έτος 1916, συνεχίζεται. Γνωρίζουμε ότι ο Alexandre το χρονικό διάστημα Νοεμβρίου 1915 – Νοεμβρίου 1916 ταχυδρόμησε 87 καρτ-ποστάλ στη σύζυγό του από διάφορες περιοχές του Μακεδονικού Μετώπου. Σε όλες εντοπίζονται στην μπροστινή όψη σκίτσα, τα οποία ο ίδιος εκτέλεσε με πενάκι και μαύρο μελάνι και χρωματιστά μολύβια και διατηρήθηκαν μέχρι σήμερα σε άριστη κατάσταση.

Στο μέχρι τώρα οδοιπορικό μας, τον Alexandre γνωρίσαμε στα Together: Τεύχος 44, από την καρτ ποστάλ ν. 71 η οποία αφορούσε την πόλη της Κοζάνης, Τεύχος 45, από τις καρτ ποστάλ ν. 75-76-77 – 78, οι οποίες αφορούσαν το χωριό Πισοδέρι και τη Φλώρινα, και τέλος Τεύχος 46, από τις καρτ ποστάλ ν. 73 -74, για την πόλης της Καστοριάς.

Υπηρετώντας στο 260^ο Σύνταγμα Πεζικού του Στρατού της Ανατολής (260e RI ως soldat de 2e classe/στρατιώτης 2ης τάξης), τον Οκτώβριο του 1916, ο Alexandre ταχυδρόμησε στη σύζυγό του τρεις (3) καρτ ποστάλ με σκίτσα στην μπροστινή όψη από τη Λίμνη Βεντρόκ – Τη Μικρή Πρέσπα.

Εικόνα 1 – Photo © Paris – Musée de l’Armée, Dist. RMN-Grand Palais / Pascal Segrette.

Η πρώτη καρτποστάλ ν. 80 φέρει ημερομηνία 4-5-6/10/1916 στην μπροστινή όψη, όπου υπάρχει το σχέδιο με πενάκι και μαύρο μελάνι, συνοδευόμενη από τον τίτλο: «Λίμνη Βεντρόκ. Σερβο-ελληνικά σύνορα/ (* Η θέση μας) / AB». Στην πίσω όψη, όμως, όπου εντοπίζεται το κείμενο του στρατιώτη, υπάρχει η ημερομηνία 8 Οκτωβρίου 1916 με τον τίτλο «Στα βράχια στον Ακρίτα[1] κοντά στη Φλώρινα». Οι δύο αυτές διαφορετικές ημερομηνίες, μαζί με τη μελέτη των κειμένων και σε συνδυασμό με τις υπόλοιπες καρτ ποστάλ μας οδηγούν στο εύλογο συμπέρασμα ότι ο στρατιώτης σε σύντομο χρονικό διάστημα, ενώ μετακινούνταν συνεχώς στην ευρύτερη περιοχή έκανε, αρχικά, το σχέδιο στην μπροστινή όψη και μετά ταυτόχρονα με τις μετακινήσεις του ολοκλήρωνε το σχέδιο και το κείμενο πριν τις ταχυδρομήσει.

Στην πρώτη αυτή καρτ ποστάλ ο Alexandre ξεκινάει το κείμενο του απευθυνόμενος στη σύζυγο του με το «Αγαπητή Μίμη» (γενικό γυναικείο χαϊδευτικό). Ευρισκόμενος Δυτικά της Πεδιάδας της Φλώρινας, δηλώνει αισιόδοξος, εξαιτίας της υποχώρησης των Βουλγάρων σε μία κορυφή 1906 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, ενισχυμένη με πολυβόλα. Στις 5 πμ πραγματοποιήσαν επίθεση προς την θέση αυτή, αλλά δυστυχώς ο εχθρός ξεπρόβαλε και με πολυβόλα και οβίδες τους ακινητοποίησε στη δεξιά πλευρά των βράχων της καρτ ποστάλ, γλυτώνοντας όλοι τους από θαύμα. Κατάσταση από την οποία δεν ξέφυγαν τα μετόπισθεν, 4 χιλ. πίσω, όπου από οβίδα Βουλγάρων σκοτώθηκε ο διοικητής της πυροβολαρχίας και ο βοηθός του 22^ου, παντοπώληςστο χαράκωμα επικοινωνίας με ονομασία «rue du Temple»[2]. Μολαταύτα, της αναφέρει την αιχμαλωσία 22 Βούλγαρων στρατιωτών μετά εξοπλισμού και τουφεκίων και τον τραυματισμό (θανατηφόρο), δύο, τους οποίους έθαψαν χρησιμοποιώνταςτο κοντάκιτου όπλου.

«Ποτέ δεν θα πίστευες ότι οι άντρες θα μπορούσαν να αντέξουν σε τόσο κακές καιρικές συνθήκες», δηλώνει ο Alexandre, με το κρύο, ειδικότερα τις νυχτερινές ώρες, να είναι τσουχτερό, προκαλώντας κρυοπαγήματα στα άκρα και αναγκάζοντας τους να κοιμούνται ανάμεσα στα βράχια. Αστειευόμενος αναφέρει στη σύζυγό του ότι το χειμώνα στην περιοχή έχει 3 μέτρα χιόνι, τοπίο όπου υπό συνεχόμενες μάχες μέρα-νύχτα υπό τον καταιγισμό οβίδων δεν έχει να ζηλέψει τίποτα από τη μάχη της Σομμ.

Εικόνα 2 – Photo © Paris – Musée de l’Armée, Dist. RMN-Grand Palais / Pascal Segrette.

Η δεύτερη καρτ ποστάλ ν. 81, με ημερομηνία 11 – 12 Οκτωβρίου 1916 στην μπροστινή όψη της και 12-13 του ιδίου μήνα στην πίσω, φέρει τίτλο «Μία γωνία της λίμνης Βεντρόκ, Αλβανικά σύνορα. Τα βράχια». Ακολουθώντας το ίδιο μοτίβο πληροφοριών με την προηγούμενη ν.80, περιγράφει στη γυναίκα του την καθημερινότητα του. Αξιοσημείωτα αναφοράς αυτή τη φορά είναι πρώτων, τα ονόματα δύο Γάλλων στη σύζυγό του (προφανώς συμπολιτών του), του Faivre (που γνωρίζει ότι βρίσκεται στο Eksisu – Ξινό Νερό) και του Sire (την τύχη του οποίου αγνοεί). Δεύτερων η αποστολή χρημάτων από τη γυναίκα του, την οποία ευχαριστεί. Τρίτων, ότι λιμοκτονούν, με μόλις ένα γεύμα την ημέρα και τέλος, ότι προφυλάσσονται και κρύβονται στα αμπριά[3], που φτιάχνονται από τους βομβαρδισμούς των Βουλγάρων, γιατί όπως δηλώνει «οι Boches μας εντοπίζουν, λάμπουν ακριβώς πάνω μας» (προφανώς αναφέρεται στα αεροπλάνα των Γερμανών).

Εικόνα 3 – Photo © Paris – Musée de l’Armée, Dist. RMN-Grand Palais / Pascal Segrette.

Η τρίτη και τελευταία καρτ ποστάλ ν. 83, φέρει και στις δύο όψεις την ίδια ημερομηνία 26 Οκτωβρίου 1916 και τον ποιητικό τίτλο «Λυκόφως στη λίμνη Βεντρόκ. Σερβία. Αναμνηστικό από το Στρατό της Ανατολής. ΑΒ».

Στην καρτ ποστάλ αυτή δεν υπάρχουν και πολλές πληροφορίες από τον Alexandre για την κατάσταση του μετώπου, πέρα από το ότι ο καιρός είναι βροχερός εμποδίζοντας την αλληλογραφία και ότι βρίσκεται σε ανάπαυση ανάμεσα στις γραμμές των χαρακωμάτων, με την προοπτική τη νύχτα να γίνει ανάβαση στις κορυφές. Ανάπαυση, η οποία του επέτρεψε να καταγράψει το υπέροχο θέαμα του ηλιοβασιλέματος, προ ολίγων ημερών, θέαση την οποία επιθυμεί να μοιραστεί με τη σύζυγό του ως ένα αναμνηστικό του Στρατού της Ανατολής. Το οξύμωρο ίσως του όλου κειμένου του, εντοπίζεται στις πληροφορίες από την πρωινή αναφορά που μοιράζεται μαζί της. Πληροφορίες, που όμως αφορούν το Δυτικό Μέτωπο και τις νικηφόρες επιχειρήσεις των Γάλλων στο Φρούριο – Κάστρο Douaumont στη βορειοανατολική Γαλλία. Εξαιρετική πρόοδος 5 χιλ. μπροστά από το δρόμο, όπως αναφέρει, για το Verdun (Βερντέν). Οξύμωρο επειδή για πρώτη φορά έχουμε την αναφορά πληροφοριών για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις των άλλων μετώπων του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά ειδικότερα επειδή ο Alexandre για πρώτη φορά εκδηλώνει την πεποίθηση και τη Γερμανοφοβία του συμπληρώνοντας «Και πολλοί αιχμάλωτοι πολέμου. Τι [κακό], Κυρίες les Boches». Αντίδραση, η οποία εν μέρη δικαιολογείται εξαιτίας των μακροχρόνιων μαχών του Βερντέν, αποφέροντας απώλειες δραματικού μεγέθους και συνάμα αμυντική επιτυχία σύμβολο για το γαλλικό έθνος και τη μαχητικότητα των Γάλλων στρατιωτών. Τα κείμενα και των τριών καρτ ποστάλ κλείνουν με το σύνηθες «Οι καλύτερες ευχές μου σε όλους. Τα πιο γλυκά μου φιλιά και ένα μακρύ χάδι. Περιμένοντας να σας ακούσω εκατομμύρια φιλιάΑΒ».

Όλες οι καρτ ποστάλ που παρουσιάζονται σε αυτό το τεύχος είναι άξιες ερευνητικού θαυμασμού για ακόμα μία φορά, τόσο για τα υπέροχα σχέδια τους, μνήμη ενός στρατιώτη, μακριά από την πατρίδα και τη σύζυγο του ο οποίος μαγεύεται από την φυσική ομορφιά του τόπου, στέκει και τον περιγράφει,μεταφέροντας το συναίσθημα του στη Γαλλία. Όσο για τις πολύτιμες – άγνωστες – πληροφορίες των καθημερινών εξελίξεων του μετώπου και των συνθηκών διαβίωσης των στρατιωτών.  Στοιχεία πολύτιμα για τη μελέτη της ιστορίας, της πολιτισμικής ιστορίας και της τοπικής ιστορίας.

«Είμαστε μηχανές που ξεχνούνε. Οι άνθρωποι είναι κάτι πραματάκια που στοχάζονται λίγο, και προπάντων που ξεχνούνε. Αν θυμόμασταν, δε θα ξαναγινότανε πόλεμος. Οι άνθρωποι είναι φτιαγμένοι για να’ ναι σύζυγοι, πατέρες – άνθρωποι, όχι κτήνη που κυνηγιούνται, σφάζονται και ρημάζουνε. Δεν πρέπει να γίνει άλλος πόλεμος ύστερα από τούτον!. Δεν θα υπάρχει πιο πόλεμος όταν θα’ χει νικηθεί το πνεύμα του πολέμου»[4].

[1]Για παράδειγμα από το χωριό Ακρίτας της Φλώρινας ταχυδρόμησε την ν. 79 καρτ ποστάλ με ημερομηνία 10 Οκτωβρίου 1916.

[2]Επειδή τα χαρακώματα είχαν συνήθως τρείς παράλληλες γραμμές σε βάθος μισού χιλιομέτρου με κάθετα χαντάκια επικοινωνίας, δημιουργώντας ένα πολύπλοκο δίκτυο. Για να ξεχωρίζουν τα χαρακώματα και να διευκολυνθεί η συνεννόηση των στρατιωτών, δόθηκαν ονόματα με έναν σχετικά συστηματοποιημένο τρόπο, σε ότι αφορά το αρχικό γράμμα των ονομάτων, ώστε να αποφευχθεί η διπλή ονομασία. Αν και κάθε στρατός είχε το δικό του σύστημα, τα χαρακώματα έπαιρναν ονομασίες που μπορούσαν να αναφέρονται στη γεωγραφία της περιοχής, να προέρχονται από κάποιο γεγονός που συνέβη εκεί, από ονόματα στρατιωτών ή μονάδων ή να είναι απλά προϊόντα της φαντασίας. Τα χαρακώματα επικοινωνίας συνήθως ονομάζονταν Λεωφόροι, Οδοί, Λωρίδες ή Σοκάκια, ανάλογα με το μέγεθος και τη σημασία τους.

[3](στρατιωτικός όρος) όρυγμα, πρόχωμα ή γενικότερα καταφύγιο, μέσα στο οποίο προστατεύονται οι στρατιώτες.

[4]Από το βιβλίο του Μπαρμπίς, Α. (2014). Φωτιά. Το ημερολόγιο ενός ουλαμού. Αθήνα: Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος, σελ. 439.

Οι καρτ ποστάλ (επιστολικά δελτάρια) στις αρχές του 20ου αιώνα συνιστούσαν, μαζί με τα γράμματα, σημαντικότατο τρόπο επικοινωνίας δι’ αλληλογραφίας. Υπήρξαν ιδιαιτέρως στενά συνδεδεμένες με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, καλύπτοντας την ανάγκη της επικοινωνίας και της συναισθηματικής εκτόνωσης των ευρύτερων λαϊκών στρωμάτων. Εκατομμύρια εικονογραφημένα ταχυδρομικά δελτάρια διακινήθηκαν τη περίοδο 1914-1918, με τεράστια ποικιλία θεμάτων. Τα θέματα τους ήταν συνήθως σατιρικά, συναισθηματικά, πατριωτικά, χιουμοριστικά ή ειρωνικά. Επίσης υπήρξαν κάρτες με προπαγανδιστικό περιεχόμενο. Στο διάστημα 1900 – 1922 κυκλοφόρησαν καρτ – ποστάλ σε σειρές ή μεμονωμένες εκτυπώσεις, χρωμολιθόγραφα ή σταμπαριστά ή με χρήση φωτογραφικού κλισέ, δημιουργήματα ονομαστών εικονογράφων, ζωγράφων, γραφιστών και φυσικά φωτογράφων. Με τον τρόπο αυτό ο στρατιώτης με λίγα λόγια και μια εικόνα έδινε στον παραλήπτη όχι μόνο τη στρατιωτική πλευρά του πολέμου, αλλά επίσης όψεις από μέρη και ανθρώπους που παρασύρθηκαν μες στη δίνη του.

Όταν ένας στρατιώτης του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου βρίσκεται μακριά από την πατρίδα του σε κάποιο άγνωστο πολεμικό μέτωπο, τρία πράγματα είναι καθημερινά, σύγκαιρα της ζωής του: οι αδιάκοπες πορείες (που συνεχίζονταν πάντα μέχρι να φέξει), η πρωτόγονη ζωή μέσα σε ποντικότρυπες – τα χαρακώματα (που βρωμολογούσαν σαν στόματα και τις ζουπίζανε η βροχή και οι κανονιές και έπρεπε να τις ξαναφτιάχνουν) και η επιτακτική αναγκαιότητα της αλληλογραφίας. Η αλληλογραφία, κατά πολλούς στρατιώτες η σημαντικότερη όλων, ήταν η μόνη επαφή που διατηρούσαν με τα αγαπημένα τους πρόσωπα στα μετόπισθεν και η δύναμη της φαρέτρας του ηθικού τους, καθώς ο χρόνος κυλούσε μονότονα.
Αρκετά τεκμήρια από τις τακτικές αλληλογραφίες των στρατιωτών έχουν διασωθεί μέχρι σήμερα, παρέχοντας μας πλούσιες πληροφορίες για την καθημερινότητα και τις δυσκολίες του Μεγάλου Πολέμου. Σε αυτά τα τεκμήρια, ίχνη του παρελθόντος στο παρόν, συγκαταλέγεται και η ιδιωτική συλλογή καρτ – ποστάλ του Γάλλου στρατιώτη Alexandre Berraud, τον οποίο γνωρίσαμε στο Together: Τεύχος 44 , από την καρτ ποστάλ ν. 71 η οποία αφορούσε την πόλη της Κοζάνης και το Τεύχος 45 , από τις καρτ ποστάλ ν. 75-76-77 – 78, οι οποίες αφορούσαν το χωριό Πισοδέρι και Φλώρινα.
Γνωρίζουμε ότι ο Alexandre το χρονικό διάστημα Νοεμβρίου 1915 – Νοεμβρίου 1916 ταχυδρόμησε 87 καρτ-ποστάλ στην γυναίκα του από διάφορες περιοχές του Μακεδονικού Μετώπου. Σε όλες εντοπίζονται στην μπροστινή όψη σκίτσα, τα οποία ο ίδιος εκτέλεσε με πενάκι και μαύρο μελάνι και χρωματιστά μολύβια και διατηρήθηκαν μέχρι σήμερα σε άριστη κατάσταση.
Ο στρατιώτης Alexandre, υπηρετώντας στο 260ο Σύνταγμα Πεζικού του Στρατού της Ανατολής (260e RI ως soldat de 2e classe/στρατιώτης 2ης τάξης), το έτος 1916 μετακινήθηκε στην ευρύτερη γεωγραφική περιοχή της Μακεδονίας, ακολουθώντας τις ανάλογες στρατιωτικές διαταγές ή εξελίξεις του πολέμου. Μέσα από τις καρτ ποστάλ που ταχυδρόμησε στη γυναίκα του μπορούμε να παρατηρήσουμε κάποιες από τις μετακινήσεις που πραγματοποίησε. Μελετώντας λοιπόν την καρτ ποστάλ ν. 71 από την πόλη της Κοζάνης και τις καρτ ποστάλ ν.75-76-77 από το Πισοδέρι, παρατηρούμε ότι ο Alexandre σχεδίασε και ταχυδρόμισε στη γυναικά του δύο καρτ ποστάλ σχετιζόμενες με την πόλη της Καστοριάς (τις ν. 73 και 74). Μεταξύ όλων των καρτ ποστάλ, που αναφέρθηκαν προηγουμένως, υπάρχει συσχέτιση, την οποία θα εξηγήσουμε εκτενέστερα παρακάτω.

Εικόνα 1 – Photo © Paris – Musée de l’Armée, Dist. RMN-Grand Palais / Pascal Segrette.

Η πρώτη καρτ ποστάλ, ν. 73 φέρει ημερομηνία 15 Σεπτέμβριου 1916 στην μπροστινή όψη, όπου υπάρχει το σχέδιο με πενάκι και μαύρο μελάνι, συνοδευόμενη από τον τίτλο: «Kastoria (Kesrie) La Presqu’île et la ville prises/ du haut des Montagnes de la route de Florina/ AB – Καστοριά (Kesrie). Η χερσόνησος και η πόλη όπως φαίνονται από την κορυφή των βουνών από το δρόμο προς τη Φλώρινα / ΑΒ». Στην πίσω όψη, όμως, όπου εντοπίζεται το κείμενο του στρατιώτη, υπάρχει η ημερομηνία 29 Σεπτεμβρίου 1916. Οι δύο αυτές διαφορετικές ημερομηνίες, μαζί με τη μελέτη των κειμένων και σε συνδυασμό με τις υπόλοιπες καρτ ποστάλ από την Κοζάνη και τη Φλώρινα μας οδηγούν στο εύλογο συμπέρασμα ότι ο στρατιώτης σε σύντομο χρονικό διάστημα, ενώ μετακινούνταν συνεχώς στις πόλεις και τα χωριά της περιοχής, έκανε, αρχικά, το σχέδιο στην μπροστινή όψη και μετά ταυτόχρονα με τις μετακινήσεις του ολοκλήρωσε το σχέδιο και το κείμενο πριν τις ταχυδρομήσει (παρακάτω εντοπίζονται επιπλέον πληροφορίες για αυτό το συμπέρασμα). Έτσι, η καρτ ποστάλ αυτή, αν και έχει σχέδιο από την πόλη της Καστοριάς, το κείμενο της επικεντρώνεται στις πολεμικές εξελίξεις της Φλώρινας με τον τίτλο: «Les russes ont pris Florina depuis le 17. Nous marchons avec eux, ils tiennent notre droite./ Pisoderi. 29 Sept. 1916 – Οι Ρώσσοι έχουν απελευθερώσει τη Φλώρινα από της 17. Μετακινούμαστε μαζί τους, υποστηρίζουν την εμπροσθοφυλακή/ Πισοδέρι. 29 Σεπτεμβρίου 1916».
Σε ακόμα μία καρτ ποστάλ ο Alexandre ξεκινάει το κείμενο του απευθυνόμενος στη γυναικά του με το «My dearling – Αγαπημένη μου». Στο κείμενο του παρουσιάζει την κατάσταση που επικρατούσε με τις μετακινήσεις όλο αυτό το χρονικό διάστημα: «Μετά από 5 νύχτες και 5 ημέρες χωρίς ξεκούραση, είχαμε μόλις 1/2 βράδυ και σήμερα το πρωί, βιάζομαι να εκμεταλλευτώ την ευκαιρία να σας τελειώσω αυτήν την κάρτα από την Καστοριά, που δεν πίστευα ότι θα μπορούσα να τελειώσω». Συνεχίζει περιγράφοντας την κατάσταση της υγείας του «Η υγεία είναι καλή», ιδιαίτερο όμως ενδιαφέρον αποτελεί η δύσκολη καθημερινότητα που βιώνει υπό την απειλή βουλγαρικών οβίδων, που πέφτουν στην πρώτη γραμμή, τραυματίζοντας αρκετούς στρατιώτες. Μία θηριώδη κατάσταση την οποία περικλείει σε μία παράγραφο: «Πέρασα θλιβερές στιγμές…Τι αξέχαστες στιγμές όταν κάθε δευτερόλεπτο αποτελεί το τελευταίο κομμάτι της ζωής! Είναι τρομακτικό».
Το κείμενο κλείνει με πληροφορίες για την έλλειψη φαγητού: «Οι προμήθειες έφθασαν, μα δεν ήταν πάρα πολλές. 8 ημέρες ακόμη, μετά όλοι θα πεθάνουν από την πείνα και τη δυστυχία» και δηλώνεται η σπουδαιότητα της αλληλογραφίας: «Τα νέα μας φέρνουν μεγάλη χαρά, και οι εφημερίδες επίσης». Στην πίσω όψη της καρτ ποστάλ υπάρχει συνοδευτικό κείμενο στο οποίο ο Alexandre εξηγεί στη γυναίκα του ότι το σχέδιο από την Καστοριά ολοκληρώθηκε (δηλαδή πρόσθεσε λεπτομέρειες και χρώμα) (εικόνα 2). κατά τον βομβαρδισμό του χωριού Πισοδέρι από τις βουλγαρικές οβίδες.

Εικόνα 2 – Καστοριά (15/09/1916). Photo © Paris – Musée de l’Armée, Dist. RMN-Grand Palais / Pascal Segrette.

Η δεύτερη καρτ ποστάλ, σχετιζόμενη με την Καστοριά, φέρει διπλή ημερομηνία στην μπροστινή όψη της: 15 Σεπτεμβρίου 1916 με τον τίτλο «Kastoria. la VIlle prise des montagnes. (route de/ Florina) – Καστοριά. Η πόλη όπως περικλείεται από τα βουνά (Η διαδρομή από τη Φλώρινα)» (εικόνα 3 και 4). Μετά, προφανώς, προστέθηκε και η ημερομηνία 22 Σεπτεμβρίου 1916, η οποία εντοπίζεται και στην πίσω όψη μαζί με το κείμενο. Η διπλή ημερομηνία υποδηλώνει ότι το σχέδιο αυτής της καρτ ποστάλ ν. 74 έγινε, επίσης, στις 15 Σεπτεμβρίου (όπως της προηγούμενης ν.73 ) και η καρτ ποστάλ ολοκληρώθηκε – σχέδιο και κείμενο – και ταχυδρομήθηκε στις 22 του ίδιου μήνα.

Εικόνα 3 – Photo © Paris – Musée de l’Armée, Dist. RMN-Grand Palais / Pascal Segrette.

Ο Alexandre ξεκινάει το κείμενο του απευθυνόμενος στη γυναίκα του με το γενικό γυναικείο χαϊδευτικό «Chère Mimi». Χαϊδευτικό το οποίο εντοπίζεται σε αρκετές από τις καρτ ποστάλ του. Και το κείμενο αυτής της καρτ ποστάλ περιστρέφεται γύρω από τις στρατιωτικές εξελίξεις της περιοχής του χωριού Πισοδέρι. Ο στρατιώτης περιγράφει τις θέσεις τις οποίες κατέχουν και πρέπει να υπερασπιστούν έναντι των Βουλγάρων: «Κατέχουμε μόνο λίγες κορυφογραμμές, για να φτάσουμε στην πεδιάδα της Φλώρινας …το σύνταγμα θα αναγκαστεί να υποχωρήσει. Είμαστε πολύ λίγοι για να κατέχουμε τόσες πολλές θέσεις…. Οι Βούλγαροι αμύνονται σκληρά και μάλιστα μπλοκάρουν το 2 Cie στη θέση όπου ήμουν χθες. Επιτέθηκαν και είχαν τρομερές απώλειες, αλλά η θέση είναι πολύ κρίσιμη. Είμαστε κολλημένοι σε μια κοιλάδα όπου όλες οι κορυφογραμμές καταλαμβάνονται από εχθρούς και θα μας χτυπήσουν. Είναι εξοπλισμένοι με πολλά πυροβολικά».
Πρόκειται για ακόμη μία καρτ ποστάλ, όπου η θηριώδης κατάσταση του πολέμου και της πρώτης γραμμής περιγράφεται στο κείμενο του Alexandre. Η αισιοδοξία παλαιότερων κειμένων του πλέον έχει αντικατασταθεί από την αγωνία της επιβίωσης και το φόβο του χαμού: «Είμαι μισότρελος, οι τουφεκισμοί με ενοχλούν, είναι φοβερό να ακούω αυτό το απαίσιο κροτάλισμα συνέχεια. Υπό αυτήν την κατάσταση ίσως θα καταλήξουμε όλοι αιχμάλωτοι πολέμου. Θα το προτιμούσα, γιατί βλέπω ότι δεν θα τελειώσει ποτέ και ότι δεν θα ξαναεπιστρέψει το κουφάρι μου».
Ένα ακόμη κοινό των δύο καρτ ποστάλ αφορά τις προμήθειες και την έλλειψη φαγητού. Ο στρατιώτης τονίζει στη γυναίκα του ότι: «Έχουν περάσει 8 ημέρες που δεν φάγαμε ψωμί ή κρέας και έτσι πίνουμε χυμό με 1 ή 2 μπισκότα. Για οποιαδήποτε σούπα έχω ακόμα 3 μπισκότα και ένα boîte de singe για 2. Λιμοκτονώ και δεν αντέχω. Και εδώ και δύο ημέρες δεν έχουμε ανεφοδιασμό. Και χωρίς γράμματα! εκατό φορές καλύτερα στη Γαλλία, τουλάχιστον αν δώσουμε το κουφάρι μας ξέρουμε για ποιον είναι, δεν είναι σαν εδώ τους άγριους».
Το κείμενο της καρτ ποστάλ κλείνει με δύο αντιφατικές αποχαιρετιστήριες προτάσεις: «Οι καλύτερες ευχές μου σε όλους. Τα πιο γλυκά μου φιλιά και ένα μακρύ χάδι. ΑΒ» και «Σας γράφω με οποιονδήποτε κίνδυνο να μην ξέρω αν η επιστολή μου θα φτάσει / αντίο ούτως ή άλλως και να λάβετε τα πιο γλυκά φιλιά μου. AB».

,

Εικόνα 4 – Καστοριά (22/09/1916). Photo © Paris – Musée de l’Armée, Dist. RMN-Grand Palais / Pascal Segrette.

Οι δύο καρτ ποστάλ που παρουσιάζονται σε αυτό το τεύχος μπορεί να σχετίζονται ως προς το σχέδιο της μπροστινής όψης με την πόλη της Καστοριάς και στο κείμενο της πίσω όψης με τις πολεμικές επιχειρήσεις της Φλώρινας. Εκεί κρύβεται ίσως και η διπλή αξία τους για την έρευνα και για τα ίχνη του παρελθόντος στο παρόν. Πρόκειται για μία διπλή αξία για το Μακεδονικό Μέτωπο, η οποία αφορά την παρουσίαση δύο αντιφατικών καθημερινών καταστάσεων κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου, δύο αντίθετων καθημερινών βιωμάτων των στρατιωτών των αντίπαλων συμμαχιών, τη διαφορετική οπτική εικόνας – κειμένου, που κρύβουν οι καρτ ποστάλ και την ίδια τη φύση του πολέμου. Τόσο τα σχέδια από την Καστοριά, όσο και τα κείμενα για το Πισοδέρι – Φλώρινα, μπορούν κάλλιστα να μελετηθούν ξεχωριστά. Από τη μία έχουμε την αξία της οπτικής αναπαράστασης και καταγραφής ενός τόπου – μίας θέας, μέσα από τα μάτια ενός ξένου στρατιώτη, ο οποίος μαγεύεται από την φυσική ομορφιά του τόπου, στέκει και τον περιγράφει ώστε να μεταφέρει το συναίσθημα που είδε και βίωσε στη γυναίκα του στη Γαλλία. Από την άλλη, έχουμε σημαντικές πληροφορίες, πολλές φορές άγνωστες, για τις καθημερινές εξελίξεις του μετώπου και τις συνθήκες διαβίωσης των στρατιωτών. Στοιχεία πολύτιμα για τη μελέτη της ιστορίας, της πολιτισμικής ιστορίας και της τοπικής ιστορίας. Δύο αξίες, δύο θεάσεις, δύο τεκμήρια, τα οποία έχουν τη θέση που τους αρμόζει.

Γράφει ο Κεφαλάς Πάνος, Υποψήφιος Διδάκτορας Ιστορίας του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου του ΠΤΔΕ του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας

Τον στρατιώτη Alexandre Berraud τον γνωρίσαμε στο Together: Τεύχος 44, από την καρτ ποστάλ ν. 78 (εδώ) η οποία αφορούσε την πόλη της Κοζάνης[1]. Γνωρίζουμε ότι ο Alexandre το χρονικό διάστημα Νοεμβρίου 1915 – Νοεμβρίου 1916, ταχυδρόμησε 87 καρτ-ποστάλ στην γυναίκα του από διάφορες περιοχές του Μακεδονικού Μετώπου. Σε όλες εντοπίζονται στο μπροστινό μέρος σκίτσα, τα οποία ο ίδιος εκτέλεσε με πενάκι και μαύρο μελάνι και χρωματιστά μολύβια και διατηρήθηκαν μέχρι σήμερα σε άριστη κατάσταση.

Μετά την Κοζάνη, ο Alexandre με το 260^ο Σύνταγμα Πεζικού για την απελευθέρωση της Φλώρινας και μετέπειτα του Μοναστηρίου, βρέθηκε στην περιοχή της Φλώρινας[2], πιο συγκεκριμένα πρώτα στο χωρίο Πισοσέρι. Εκεί έστειλε στην γυναίκα του τρείς καρτ ποστάλ (ν. 75-76-77).

Η πρώτη καρτ ποστάλ, ταχυδρομήθηκε στις 21 Σεπτεμβρίου 1916 και στο σκίτσο του ο Alexandre καταγράφει το σχολείο και την ορθόδοξη εκκλησία του χωριού (εικόνα 1).

Στο κείμενο, που υπάρχει στην πίσω όψη αυτής, ο Alexandre ενημερώνει την γυναίκα του για τις έως τότε στρατιωτικές επιχειρήσεις. Αναφέρει ότι έχουν πάρει τις κορυφογραμμές και βρίσκονται στα αριστερά των Ρώσων[3]. Η κίνηση αυτή επιτέλους επιτρέπει τον ανεφοδιασμό και την αλληλογραφία των στρατευμάτων από την πόλη της Φλώρινας[4]. Μέχρι εκείνη τη στιγμή έτρωγαν μπισκότα, ¼ του ψωμιού και έπιναν πολύ κρασί. Δηλώνει ότι κοιμάται σε σκηνή μέσα στη λάσπη και το κρύο και επειδή βρέχει συνέχεια δεν έχουν που να πλύνουν τα ρούχα τους. Εντύπωση του κάνει η περιοχή την οποία χαρακτηρίζει όμορφη, γραφική, ελληνική όπως την αναφέρει και όχι άγρια όπως η Μακεδονία. Προτρέπει την γυναίκα του να αγοράσει έναν χάρτη της περιοχής Μοναστηρίου, από το οποίο βρίσκονται 8 ώρες με τα πόδια και 4 ώρες από την Φλώρινα.

Εικόνα 1 – Photo © Paris – Musée de l’Armée, Dist. RMN-Grand Palais / Pascal Segrette

Η δεύτερη καρτ ποστάλ, ταχυδρομήθηκε στις 30 του ίδιου μήνα και στο σκίτσο του ο Alexandre καταγράφει ξανά την ορθόδοξη εκκλησία του χωριού (εικόνα 2).

Το σκίτσο έγινε στις 29 Σεπτεμβρίου και συνοδεύεται με μήνυμα, το οποίο συνεχίζεται και ολοκληρώνεται στην πίσω όψη της καρτ ποστάλ με ημερομηνία 30 Σεπτεμβρίου 1916. Στο κείμενο αυτής της καρτ ποστάλ ο  Alexandre δηλώνει πως βρίσκεται σε ένα σπίτι του χωριού «με ελληνικό στυλ», από το οποίο βλέπει την απέναντι θέα.

Εικόνα 2 – Photo © Paris – Musée de l’Armée, Dist. RMN-Grand Palais / Pascal Segrette

Στο κείμενο του, για πρώτη φορά αναφέρει επιθέσεις που πραγματοποιήθηκαν τις προηγούμενες ημέρες. Συγκεκριμένα την νυχτερινή επίθεση της 23^ης και την κατάκτηση κορυφογραμμών ύψους 1555 μέτρων[5]. Συνεχίζει, δηλώνοντας ότι οι επόμενες ημέρες ήταν οδυνηρές, με 30 οβίδες βουλγάρικες να πέφτουν στο τμήμα τους, τραυματίζοντας 2 στρατιώτες[6]. Ο ίδιος, αισθάνεται τυχερός, αφού ένα θραύσμα οβίδας προσγειώθηκε 5 εκατοστά από το κεφάλι του, ενώ κάποια μεταλλικά σφαιρίδια τραυμάτισαν στρατιώτες στα πλευρά στο ένα μέτρο από αυτόν.

Για ακόμα μία φορά, αναφέρεται στις δύσκολες καιρικές συνθήκες, όπου επικρατεί κρύο, αλλά και στην έλλειψη φαγητού, όπου τρώνε κυρίως καλαμπόκι και πίνουν παγωμένο νερό. Ευτυχώς, όπως αναφέρει, η αλληλογραφία και οι εφημερίδες αναπτερώνουν το ηθικό τους. Κλείνει τη καρτ ποστάλ του, ευχαριστώντας την γυναίκα του και όλους τους άλλους που του στέλνουν αλληλογραφία και κάρτες, δηλώνοντας ότι θα προτιμούσε μία «φωτογραφία από την ειρήνη» και όλα να έχουν τελειώσει.

Η τρίτη καρτ ποστάλ από το Πισοδέρι ταχυδρομήθηκε στις 1 Οκτωβρίου[7] το 1916 και στο σκίτσο αναπαρίσταται ένα «ελληνικό σπίτι» (εικόνα 3).

Εικόνα 3 – Photo © Paris – Musée de l’Armée, Dist. RMN-Grand Palais / Pascal Segrette

Και εδώ το κείμενο ξεκινάει στην μπροστινή όψη και συνεχίζει στην πίσω. Ο Alexandre ξεκινάει το κείμενο του τονίζοντας τις άσχημες καιρικές συνθήκες, κρύο και ομίχλη επικρατούν, που τους κάνουν «να τρέμουν» στην ιδέα ότι σύντομα θα έρθει ο χειμώνας. Η μόνη ελπίδα τους «το τέλος των εχθροπραξιών να έρθει σύντομα».

Όσο για το σπίτι, το οποίο έχει σχεδιάσει, γράφει στην γυναίκα του ότι είναι ένα όμορφο ελληνικό σπίτι, εξωτερικά, αλλά μέσα δεν υπάρχει τίποτα. Δεν υπάρχουν έπιπλα και οι ιδιοκτήτες του κοιμούνται κάτω, σε δέρματα από κατσίκια. Κλείνει, δηλώνοντας στην γυναίκα του ότι είναι καλά στην υγεία του και βρίσκεται σε ένα σπίτι, αν και παγωμένο, αλλά του παρέχει κάλυψη από επιθέσεις των Βουλγάρων.

Μετά το Πισοδέρι, η αλληλογραφία του Alexandre συνεχίζεται από την πόλη της Φλώρινας. Σε αυτήν θα αναφερθεί στην νούμερο 78 καρτ ποστάλ της ιδιωτικής του συλλογής (εικόνα 4).

Εικόνα 4 – Photo (C) Paris – Musée de l’Armée, Dist. RMN-Grand Palais / Pascal Segrette

Η καρτ ποστάλ έχει ημερομηνία 2 Οκτωβρίου 1916 και αναγράφει: «Devant Florina. En embuscade – Ενώπιο της Φλώρινας. Σε ενέδρα). Μπορεί να αναφέρει την Φλώρινα, αλλά το κείμενο του, στην πίσω όψη αυτής, το υπογράφει από το Πισοδέρι. Αυτό μας επιτρέπει να καταλάβουμε, ότι το κείμενο γράφτηκε και ολοκληρώθηκε στο Πισοδέρι και η καρτ ποστάλ ταχυδρομήθηκε μετέπειτα. Στο σκίτσο της καρτ ποστάλ αναπαρίστανται δύο στρατιώτες (Γάλλος και Ρώσσος) σε ύψωμα, να παρατηρούν τα εχθρικά στρατεύματα (βουλγάρικα).

Στο κείμενο του ο Alexandre απευθύνεται στη γυναίκα του, την οποία αποκαλεί: «My dearling – αγαπημένη μου» και στην μέχρι τώρα αλληλογραφία τους όλο αυτό το χρονικά διάστημα. Την ρωτάει για τα τελευταία σκίτσα που ήδη τις έχει στείλει, εσωκλείοντας και 4-5 φωτογραφίες, οι οποίες του κόστισαν 10 σεντ. Της αναφέρει ότι με αυτήν την καρτ ποστάλ περικλείει απόκομμα άρθρου εφημερίδας, όπου αναφέρονται οι στρατιωτικές επιχειρήσεις των στρατευμάτων της Αντάντ στην περιοχή και καμαρώνει. Για την πόλη της Φλώρινας δεν υπάρχει καμία αναφορά. Ο Alexandre γράφει πάλι για το Πισοδέρι, το οποίο «κρατάνε», τον καιρό που είναι άστατος και τις συνθήκες διαβίωσης όπου «είναι η πρώτη φορά μέσα σε έναν χρόνο που έχουμε σπίτι» στο οποίο πριν διέμεναν Βούλγαροι αιχμάλωτοι πολέμου, αλλά είναι «μέχρι το λαιμό στο σανό».

Για ακόμη μία φορά κλείνει το κείμενο του με νότα αισιοδοξίας και εφησυχασμού αναφέροντας στην γυναίκα του ότι «Η υγεία (μου) είναι καλή. Ένα μακρόσυρτο μεγάλο χάδι από τον Poilu[8] σου».

Είναι πολύ μεγάλο βάρος να πολεμάς κάπου μακριά και να μην ξέρεις για τι πολεμάς και η μόνη παρηγοριά σου να είναι η στιγμή που θα ξεκλέψεις χρόνο για να γράψεις ό,τι νιώθεις στο πρόσωπο το οποίο κατακλύζει το μυαλό σου και σου δίνει την δύναμη να ανταπεξέλθεις σε κάθε δυσκολία ώστε να επιστρέψεις κοντά του. Αν μπορούσα να μπω στην θέση του Berraud, και να πολεμώ σαν κι αυτόν ή σαν όλους τους στρατιώτες τότε, νομίζω ότι τα λόγια τα οποία θα έγραφα θα ήταν ένα αγαπημένο μου απόσπασμα από Το βιβλίο του Πολέμου του Μυριβήλη: «Να βρέχει και να ‘σαι μέσα σ’ ένα σπιτάκι. Να τρίζουν τα κούτσουρα της ελιάς στο παραγώνι. Να βλέπεις τη βροχή πίσω από τα τζάμια. Και κοντά σου να ‘ναι η αγάπη. Κι ένα βάζο φρέσκα λουλούδια. Κι ένα βιβλίο. Τι είναι αυτό; Τα μάγουλα μου είναι ογρά. Από τη βροχή;….Ες αύριον, λοιπόν και ως τότε γειά σου. Αγαπημένη, γειά σου!».

Στο επόμενο τεύχος του Together: Τεύχος 46, το ταξίδι συνεχίζεται από την πόλη της Καστοριάς.

[1] Περισσότερες πληροφορίες για τις καρτ ποστάλ του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και την ιστορία του Alexandre Berraud στο Together: Τεύχος 44 και εδώ

[2] Τον Νοέμβριο του 1916, οι συμμαχικές δυνάμεις  επιχείρησαν να καταλάβουν το Μοναστήρι. Η προσπάθεια αυτή ενισχύθηκε και με γαλλικές δυνάμεις γιατί ο Στρατηγός Σαράιγ ήθελε να καταλάβει την πεδιάδα του Μοναστηρίου και να αποκόψει τις εχθρικές συγκοινωνίες (η 57η Μεραρχία Πεζικού συμμετείχε στις μάχες, τμήμα της οποίας ήταν και το 260ο Σύνταγμα Πεζικού). Από τη γαλλοσερβική επίθεση που ακολούθησε καταλήφθηκαν διαδοχικά το Νεγκοτίν, το Μοναστήρι και τα γύρω υψώματα. Παρά την κατάληψη και τη διατήρηση του υψώματος 1248 η επίθεση κατά του όρους Τσερέβενα Στένα αποκρούστηκε από τον εχθρό, που είχε ενισχυθεί σημαντικά. Ο κακός ανεφοδιασμός και ο χειμώνας, ανάγκασε του Συμμάχους από 3 Δεκεμβρίου να αναστείλουν τις επιθέσεις και να οργανωθούν αμυντικά στα εδάφη που είχαν ήδη καταλάβει.  Γενικό Επιτελείο Στρατού. Δ/νση Ιστορίας Στρατού (1993). Επίτομη ιστορία της συμμετοχής του ελληνικού στρατού στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο 1914-1918. Αθήνα.

[3] Στα επίσημα αρχεία του 260^ου Συντάγματος Πεζικού καταγράφεται: «Στις 25 Σεπτεμβρίου, το 5^ο Τάγμα του 260^ου Συντάγματος Πεζικού ανακουφίστηκε, στα ύψη που είχε κατακτήσει βορειοδυτικά της Φλώρινας, από το 372^ο Σύνταγμα Πεζικού, ερχόμενο με τη σειρά του να ενισχύσει το 6^ο  Τάγμα». Πληροφορίες από το: Historique du 260e Régiment d’Infanterie Numérisation de Jean-François Burais, descendant de Justin Burais, mitrailleur au 260e R.I. numérisation P. Chagnoux – 2008.

[4] Στα επίσημα αρχεία του 260^ου Συντάγματος Πεζικού καταγράφεται: «Στις 14 Σεπτεμβρίου, το 260^ο Σύνταγμα Πεζικού, αφού έφτασε στο σταθμό του Excissu (Εξί Σου – Ξινό Νερό), τέθηκε επικεφαλής της φάλαγγας, αποτελώντας την εμπροσθοφυλακή, ακολουθώντας στενά τον εχθρό, σπρώχνοντας τον προς την Banica, Rosna και Lozani. Τέλος, στις 16 Σεπτεμβρίου, μετά από μια συνδυασμένη δράση με το 176^ο  R.I, κατέλαβε τη Φλώρινα. Στις 23, το 5^ο Τάγμα κατέλαβε τα βορειοδυτικά ύψη της πόλης. Το 6^ο Τάγμα συνέχισε την πορεία του μέσα από την κοιλάδα για να ενωθεί, μέσω του περάσματος Πισοδερίου, με τη σύνδεση της κύριας φάλαγγας, εκ των οποίων το 260^ο ήταν μέρος, με τη φάλαγγα BOBLET που διήλθε από την Καστοριά. Αυτή η σύνδεση θα ήταν δυνατή μόνο εάν το ύχωμα 916 ήταν στα χέρια τους. Οι Ρώσοι το κατέλαβαν, αλλά εκδιώχθηκαν, στις 24, από τους Βούλγαρους και αποσύρθηκαν στο Armensko. Εκείνη την ημέρα, το 6^ο Τάγμα, το οποίο είχε έρθει να ενισχύσει τους Ρώσους στο ύψωμα 916, ήταν μόνο του υποστηρίζοντας τη μάχη για να διατηρήσει αυτή τη θέση». Πληροφορίες από το Historique du 260ème régiment d’infanterie. France. 1914-1918. (BDIC_OPCE_013339).

[5] Στα επίσημα αρχεία του 260^ου Συντάγματος Πεζικού καταγράφεται: «Τελικά ενεργοποιήθηκε η αντεπίθεση του εχθρού, τρομερή για ότι απόμεινε από όπλα στην 1^η γραμμή. Χάρη όμως στην επιδέξια παρέμβαση του Λόχου SPITZ και των τμημάτων LECOT και ETIÉVANT και στην υπέροχη στάση των επιζώντων του 21^ου Λόχου (Λοχαγός ROSSIGNOT) και του 6^ου Λόχου Πολυβόλων (Λοχαγός TITEUX), αυτή η αντεπίθεση εξουδετερώθηκε στα λίγα μέτρα από τις ξιφολόγχες μας χωρίς να μπορέσουν να μας πλησιάσουνε…[…]. Το ύψωμα 916 και το πέρασμα στο Πισοδέρι παραμένουν σε εμάς. Οι Βούλγαροι υποχωρούν στις γραμμές Gradesnica, Kenali, μπροστά από τις οποίες το 260^ο Σύνταγμα θα πάρει τα χαρακώματα μέχρι τις πρώτες ημέρες του Νοεμβρίου.». Πληροφορίες από το: Historique du 260e Régiment d’Infanterie Numérisation de Jean-François Burais, descendant de Justin Burais, mitrailleur au 260e R.I. numérisation P. Chagnoux – 2008.

[6] Στα επίσημα αρχεία του 260ου Συντάγματος Πεζικού καταγράφεται: «Καθ ‘όλη τη μέρα της 24^ης  και της 25^ης , ο εχθρός ετοίμασε μια αντεπίθεση για να ξανακερδίσει το ύψωμα 916 από εμάς. Όλο το σύνταγμα βομβαρδίζεται βίαια από το εχθρικό πυροβολικό, χωρίς πιθανή ανταπόκριση από το δικό μας. Η θέση μάχης του συνταγματάρχη βάλλεται και ο ίδιος αναγκάζεται να χωριστεί και να ανατραπεί. Μία από τις οβίδες που πέφτουν βρίσκει τον υπολοχαγό RIBAUD, βοηθό του συνταγματάρχη και σκοτώνει τους στρατιώτες Alfred D’Hoop και René TREMBLE. Η μάχη συνεχίζεται και η υψηλή διοίκηση ανησυχεί για το αποτέλεσμα. Ο 21^ος Λόχος (Λοχαγός ROSSIGNOT) έχει όλους τους αξιωματικούς του νερκούς ή τραυματισμένος και έχει απομείνει μόνο με 18 άντρες ». Πληροφορίες από το Historique du 260ème régiment d’infanterie. France. 1914-1918. (BDIC_OPCE_013339).

[7] Την 1^η Οκτωβρίου, το 235^ο Σύνταγμα Πεζικού διαλύθηκε και το 6^οΤτάγμα έγινε το 7^ο του 260^ου Συντάγματος Πεζικού.

[8] «Πουαλύ», σ.τ.μ. τριχωτοί, χαϊδευτική προσφώνηση για τον μέσο Γάλλο στρατιώτη σε χρήση ήδη από τους Ναπολεόντειους Πολέμους. Στα γαλλικά Poilu σημαίνει τριχωτός και οφείλεται στο ότι πολλοί στρατιώτες, προερχόμενοι από την τάξη των αγροτών, είχαν μουστάκια ή γενειάδες.