Πώς ξεκίνησε, πώς εξελίχθηκε, τι σχέση έχει με τα γραπτά του Ραμπελαί και, κυρίως, γιατί μια ολόκληρη κοινωνία την περιμένει πώς και πώς, ανεξάρτητα απ’ τα τραγικά γεγονότα που μπορούν να εκτυλίσσονται γύρω της;

Το podcast είναι διαθέσιμο σε Soundcloud και Spotify, περιλαμβάνει πολλά τραγούδια αλλά και πολύτιμες συμμετοχές όπως αυτή της Ματίνα Τσικριτζή Μόμτσιου, του Θόδωρου Λάκκα και όλων των μελών του φανού Λάκκους τ’ Μάγγαν’ που κάθισαν έναν χειμώνα και ηχογράφησαν τα τραγούδια της Αποκριάς στο στέκι!

Βρείτε τα εδώ:

–

Ένας γιατρός στην επιδημία γρίπης το ’58 βλέπει καθημερινά ασθενείς· αργότερα, θα γίνει δήμαρχος. Μία γυναίκα παντρεύεται στη Σκ’ρκα, μετακομίζει εκεί και γκρινιάζει για την κατάσταση του νοικοκυριού. Ένας γονέας θέλει να παντρέψει την κόρη του, που αρνείται όλους τους υποψήφιους γαμπρούς μ’ εξαίρεση τον τσομπάνο, τον πιο σεξουαλικά ενεργό απ’ όλους. Μια λίστα με όλα τα κορίτσια της Κοζάνης, ανάλογα το μαχαλά τους. Η συγκομιδή των κουκιών. Η τριγώνα που ’ναι κάτω απ’ τον ομφαλό και τς Χατζηντάμινας ου μπούφος. Αυτά είναι μόνο λίγα απ’ τα θέματα των αποκριάτικων τραγουδιών της Κοζάνης, τα οποία πέρασαν από γενιά σε γενιά και τραγουδιούνται, μ’ έναν συγκεκριμένο τρόπο, σε μια συγκεκριμένη περίσταση: την Αποκριά, στους φανούς, γύρω απ’ τη φωτιά. Γνωρίζουμε πως οι φανοί ανάβουν με το Ιβγάτι αγόρια μ’ στου χουρό και πως νέα τραγούδια εξακολουθούν να γράφονται και να παρουσιάζονται.

Γνωρίζουμε επίσης πως πολλά τραγούδια, ειδικά τα τελευταία χρόνια, ενσωματώνονται σε θεατρικά μονόπρακτα, τα οποία και παρουσιάζουν οι φανοί στην κεντρική πλατεία. Τέλος, γνωρίζουμε πως κάθε τραγουδιστής, ήδη απ’ την αρχαιότητα, είναι, κατά βάση, ο παραμυθάς της κοινότητας και, ως παραμυθάς, μπορεί ν’ αλλάξει μια-δυο λέξεις, δυο-τρεις στίχους, να προσθέσει ή να παραλείψει κάτι, να σμιλέψει, δηλαδή, κι αυτός, με τη σειρά του, την ιστορία που βγαίνει απ’ τα χείλη του.
Τα ίδια τα τραγούδια χωρίζονται σε τέσσερις κατηγορίες. Έχουμε τα κλέφτικα, συχνά εμπνευσμένα από ιστορικά περιστατικά, όπως τα Μαύρα τα κλεϊφτόπουλα όπου περιγράφεται ο θάνατος του Κατσαντώνη, ο οποίος, όταν καταδικάστηκε σε θάνατο απ’ τον Αλή Πασά υπέφερε ήδη από ευλογιά (Τι να την κάμει τη βλουγιά, την έρμη την αρρώστια,/ δεν είχιν πόδια να σταθεί, χέρια να πουλιμήσει). Παραδοσιακά τραγουδιούνται πρώτα, μετά το εναρκτήριο Ιβγάτι αγόρια μ’ στου χουρό, που καλεί τον κόσμο να βγει στο φανό. Φυσικά, το Ιβγάτι αγόρια μ’ στου χουρό δεν τραγουδιέται αποκλειστικά στην Κοζάνη· όπως και πολλά άλλα τραγούδια, το συναντάμε και σε άλλες περιοχές της χώρας – μελετώντας, έστω λίγο, τα δημοτικά τραγούδια καταλαβαίνεις πως δεν υπάρχει σωστό και λάθος, απλώς πολλές διαφορετικές παραλλαγές, οι οποίες μπορεί και να προέκυψαν από μια συγκεκριμένη συνθήκη, τόσο τυχαία που ίσως μάς φανεί αδιανόητη (ας πούμε, στον δικό μας φανό κάνουμε ντουέτο με τον πατέρα του το Καλέ μάνα, πάντριψέ μι κι έτσι η λέξη μάνα γίνεται μπάκας, δηλαδή μπαμπάς).
Ας επιστρέψουμε, όμως, στις κατηγορίες. Μετά τα κλέφτικα, ακολουθούν τα τραγούδια της αγάπης, ορισμένα απ’ τα οποία θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν παραλογές, δηλαδή μεγάλα αφηγηματικά τραγούδια, συχνά γεμάτα αναφορές σε μύθους και υπερφυσικά στοιχεία, τα οποία και μάς λένε μία ολοκληρωμένη ιστορία – για να γίνει λίγο πιο ξεκάθαρο, παραλογή είναι το τραγούδι Του νεκρού αδελφού που μαθαίναμε στο σχολείο. Μια απ’ τις αγαπημένες μου παραλογές, λοιπόν, της Κοζανίτικης Αποκριάς είναι το Μανά μ’ στου περιβόλι μας και στην αμυγδαλιά μας, το οποίο και πληροί όλες τις προϋποθέσεις: έχει κοινά στοιχεία με την αρχαία ελληνική μυθολογία και την επική ποίηση ανακαλώντας την Οδύσσεια, έχει το υπερφυσικό στοιχείο, καθώς τρεις άντρες είναι μεταμορφωμένοι σε αετοί κι έχει και το χαρακτηριστικό το ολοκληρωμένου διαλόγου. Προσωπικά, στέκομαι κυρίως το στοιχείο του υπερφυσικού, καθώς δεν το συναντάμε στα περισσότερα τραγούδια της Κοζανίτικης Αποκριάς, παρά μόνο ως αλληγορικό τρόπο επιχειρηματολογίας / διαφωνίας, όπως στο Όλες οι έμορφες, όπου μία χριστιανή καταλήγει, μέσω μιας ρητορικής στιχομυθίας, να πείσει τον μουσουλμάνο που είναι ερωτευμένος μαζί της ν’ αλλάξει θρησκεία και να βαπτιστεί.
Τα σατιρικά αποτελούν τη μεγαλύτερη κατηγορία των αποκριάτικων τραγουδιών της πόλης και είναι κι αυτά που πιθανότατα θα πετύχεις αν πας σχετικά νωρίς σε κάποιο φανό. Είναι, επίσης, και η κατηγορία με τα περισσότερα αμιγώς κοζανίτικα τραγούδια, τα οποία περιγράφουν, με σατιρικό τρόπο, περιστατικά του παρελθόντος, πιθανότατα γνωστά στην κοινότητα σε παλιότερες δεκαετίες, κάτι που σίγουρα θα οδηγούσε στο γέλιο. Ωστόσο, και σ’ αυτή την κατηγορία συναντάμε πολλές παραλλαγές, όπως αυτή της συγκομιδής των κουκιών (ϊέτσια-αϊα τα έχιζαν / Μπουγδανιώτ’σις τα κουκιά) που τραγουδιέται σ’ όλη τη χώρα, με τ’ όνομα του τόπου της συγκομιδής ν’ αλλάζει (αντί για Μπουγδανιώτ’σις έχουμε Καρυώτισσες, Χαριώτισσες, Νικαριώτισσες και πάει λέγοντας). Ούτε σ’ αυτή την κατηγορία λείπουν οι παραλογές, καθώς σε πολλά τραγούδια βρίσκουμε και πάλι ολοκληρωμένες αφηγήσεις, με διαλόγους και λογοτεχνικά μοτίβα που παραπέμπουν σε μύθους.
Η τελευταία κατηγορία είναι, ίσως, κι αυτή που γνωρίζει ο περισσότερος κόσμος εκτός Κοζάνης: τα ξανέντροπα, ξεδιάντροπα, μασκαρλίτ’κα, νοικουκυρίσα. Όπως και να τα πεις, το ζητούμενο μένει το ίδιο, έχουμε εκτενείς περιγραφές σεξουαλικών πρακτικών, οι οποίες, με τη σειρά τους επίσης θα μπορούσαν ν’ αποτελούν παραλλαγές τραγουδιών άλλων περιοχών, καθώς τραγούδια για το σεξ είναι βαθιά συνδεδεμένα με την περίοδο της Αποκριάς.
Σημαντικό είναι το γεγονός ότι τραγούδια εξακολουθούν να γράφονται και να τραγουδιούνται απ’ τους φανούς, προκειμένου να σατιρίσουν τις εποχές που διανύουμε, την οικονομική κρίση, την ακρίβεια, την πανδημία και τον COVID-19. Αυτό από μόνο του δείχνει πως η ανάγκη των κοινωνιών να μετατρέψουν τα βιώματά τους σε ιστορίες και να τις συνδέσουν μ’ όλες τις ιστορίες του παρελθόντος και του μέλλοντος κρατά γερά. Κι όσο οι σύγχρονοι παραμυθάδες μας κουνάν τις γκλίτσες τους γύρω απ’ τη φωτιά, μπορούμε να χορέψουμε: βρισκόμαστε στο δικό μας κόσμο, σ’ αυτόν της Απουκράς.

Για τους στίχους των τραγουδιών συμβουλεύτηκα την ανθολογία Ιβγάτι αγόρια μ’ στου χουρό του Θόδωρου Λάκκα που εξέδωσε το 2010 ο Μοχλός κι ο αείμνηστος Σάκης Καραλιώτας.

Τα 3 πράγματα που σου αρέσουν περισσότερο στην πόλη

Αποκριά, Κοβεντάρειος Βιβλιοθήκη, Λαογραφικό Μουσείο.

Τα 3 πράγματα που αν έλειπαν θα την λίγο ομορφότερη

Σκουπίδια σε δημόσιους χώρους, στενά πεζοδρόμια, πολλά αυτοκίνητα.

Ποιο είναι το πρώτο πράγμα που θα έκανες αν ήσουν δήμαρχ@ς για μια μέρα;

Θα καλούσα όλους τους φανούς της πόλης ν’ ανάψουν έναν κεντρικό φανό στην πλατεία.

Σε ποια γειτονιά ζεις τώρα;

Στου Λάκκου τ’ Μάγγαν’

Ποιο είναι το καλύτερο μέρος για να απομονώνεσαι στην Κοζάνη;

Ο Αη-Λιάς και, τις μέρες που μου πέφτει μακριά, το Ξενία.

Ποιο ήταν τα αγαπημένα σου στέκια στην παλιά Κοζάνη;

Μεγάλωσα πίνοντας ζεστή σοκολάτα και παίζοντας επιτραπέζια στο Play and Laugh που έκλεισε, πηγαίνοντας στο Ολύμπιον και νοικιάζοντας ταινίες απ’ το βίντεο κλαμπ ακριβώς δίπλα, τρώγοντας πίτσες απ’ τη Va Bene και κιχιά απ’ τον φούρνο του Σιδέρη, δοκιμάζοντας όλα τα σπόρια του Λάτσκου και χορεύοντας στο Gallery και στο Chorus. Το ξημέρωμα μάς έβρισκε να τρώμε σάντουϊτς στον Τσικριτζή. Τα καλοκαίρια παίρναμε όλα μαζί ταξί για να πάμε στη Γέφυρα ή μαζευόμασταν στον Δημοτικό Κήπο με κιθάρες και μπύρες.

Μπορείς να θυμηθείς ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο με εσένα κάπου στην πόλη;

Τα πρώτα που μου έρχονται στο μυαλό είναι από παλιές Απόκριες, δεκαετίες 2000 και 2010. Παρελάσεις, μπέντια, πολιτική σάτιρα, η Πανδώρα να παίζει το Έντεκα, το βράδυ στο φανό τραγούδι και Περιστέρια. Για εμάς που ήμασταν παιδιά και ενηλικιωθήκαμε μετρώντας Απόκριες ήταν ένας μαγικός κόσμος.

Αγαπημένη σου πλατεία;

Η κεντρική, με τον Μαμάτσιο.

Ένα επίθετο που χαρακτηρίζει τους Κοζανίτες;

Πλακατζήδ@, αγαπάμε τα μπέντια!

Ένα επίθετο που δεν  τους ταιριάζει καθόλου;

Αφιλόξεν@, ρώτα όποιον έχει έρθει Απόκριες στην πόλη, τα καλύτερα θα πει!

Πώς φαντάζεσαι την πόλη σε 20 χρόνια;

Να υπάρχει και ν’ ανθίζει, παρά την κλιματική αλλαγή.

Τι θα πρωτοέδειχνες από την Kοζάνη σε έναν καλεσμένο σου;

Τον Μαμάτσιο, το Λαογραφικό Μουσείο, την Βιβλιοθήκη, το Αρχοντικό Λασσάνη, τον Δημοτικό Κήπο, τον σιδηροδρομικό σταθμό… Μεγάλη βόλτα!

Ο αγαπημένος σου περίπατος;

Ξενία. Κλασικά εικονογραφημένα. Για πιο μακριά, Κουρί.

Περισσότερα:  instagram.com/stiskozanistasokakia/

Η θκή μ’ η Κόζιαν ’σε 300 Σουρδολέξεις

Κατερίνα Λάκκα

Βνάκι στ’ μέσ’ η πόλ’. Πόλ’ μι τρανή ιστουρία, μι τρανές φυσιουγνουμίες· ϊέτσαγράφν οι τόμοι στα ράφια τα Βιβλιουθήκς, ϊέτσαδείχν’ κι τα ικθέματα στα μουσεία, μι του Λαουγραφικό να φαντάζ’ πλάι σι μια σειρά αγαλμάτουν, ποκάτ’ μάς λένι για ν παλιά ν Κόζιαν’.

Μι ένα ρουλόϊ σντρανή ν πλατέα ξακιουστό κι καμαρουτό, μι τα στινάτς κι τς αυλές τς, η Κόζιαν’ είνι γιουμάτ’ ιστουρίες. Μούγκι ιστουρίες έχ’, πέρα απ’ ν Απουκρά, τουν κρόκου κι ν ΔΕΗ που για να δούμι τι τα γέν’ κι μι τ’ αφτήνια. Πόσις ιστουρίες χουράνι στα σουκάκια τα πόλς; Ιτούτου αναρουτήθκα κι έφκιασα ένα Instagram για ν Κόζιαν’.

Πουλύς κόσμους τα γινιάς μ’ τα σι πει «Ουέϊ, μια μκρή πόλ’ είνι, πόσις ιστουρίες να ’χει στα σουκάκιατς;». Κι τ’ απαντήσου ιγώ «Πουλλές.

Ένα ικατουμμύριου, μπουρεί κι παραπάν’. Αρκεί ν’ ανοίγουμι τ’ αυτιά κι τα μάτια μας κι ν’ αφκρούμιστι. Για νάρθν’ οι ιστουρίες της Κόζιανςσι μας». Κι δεν έχ’ μούγκ’ ιστουρίες ένα σουρό η Κόζιαν’. Έχ’ και τ’ θκήτς τ’ γλώσσα για να λέει ιτούτις τσιστουρίες. Τα κουζανιώτκα.

Πόσις λέξς χράζουντι για να χουρέσν οι ιστουρίες τςπόλς σι μια πιριγραφή, σι μια αφήγησ’, σι ένα θιατρκό έργου; Δεν ξέρω καν’ντίμπουτα απού τέτχια, μα έχου δει μι τα ίδια μ’ τα μάτια τα ιστουρίες να πχιαλούν στα σουκάκια.

Λέξς, πουλλές, πιο πουλλές κι απού αγέλιςσκλιών, λέξεις ποσκαρφαλών’ στουν ψηλό ν’ Αη-Λιά, π’ στέκουντι στου Ξενία να δουν τ’ θέα ανάμισ’ στα ιρείπια, λέξςποπίν’ βυσσινάδα στουν σταθμό τουντρένουν, ποπεριγράφν’ του σπίτι τ’ Λασσάν’ κι σιργιανούνσν βόλτα τρώουντας σάντουϊτς, σπόρια ή παγουτό. Λέξς πορίθκαν απ’ τα παραθύρια τα Βιβλιουθήκς κι ξιχύθκαν στα σουκάκια, για να φτιάξν όλις τα ιστουρίες τα πόλς.

Ιτούτ’ είνι η θκή μ’ η Κόζιαν’.

Εμένα η μόνη πρόθεση που με ενδιαφέρει είναι αυτή του μοντέλου, όχι του δημιουργού, εγώ θέλω το μοντέλο να ξεπεράσει τον δημιουργό του, να αποκτήσει πνοή και συνείδηση, σε αντίθεση με όσα λέει ο Οβίδιος, να μη μείνει υποταγμένη στον δημιουργό της, στον Πυγμαλίωνα, αλλά να τον διαολοστείλει, να τον αποδομήσει, να τον αφήσει και να διεκδικήσει την ελευθερία της.

Τέλη Αυγούστου 2015. Στον απόηχο του δημοψηφίσματος, η Γαλάτεια επιστρέφει στην επαρχιακή γαλλική πόλη όπου σπουδάζει. Πίσω στη Θεσσαλονίκη, η δίδυμη αδερφή της, η Θαλασσινή, ζει αμφισβητώντας τα όρια του κόσμου που τις περιβάλλει. Καθώς η Γαλάτεια συνειδητοποιεί πως το αγόρι της την άφησε, καλείται να κάνει τις δικές της επιλογές, μακριά από τη σκιά της αδερφής της. Πριν μετακομίσει θα γνωρίσει έναν ζωγράφο και θα αρχίσει να ποζάρει για εκείνον.

Τι συμβαίνει, λοιπόν, όταν η Γαλάτεια, αναγνώστρια της Ντόρις Λέσσινγκ και της Έλσα Μοράντε, αποφασίζει να διηγηθεί η ίδια την ιστορία της, να μετατραπεί από μοντέλο σε δημιουργό και να κυνηγήσει το δικό της προσωπικό ιδανικό, αμφισβητώντας το δικαίωμα του Πυγμαλίωνα να την «πλάσει»;

Μια αφήγηση ώριμη και απολαυστική, που ακροβατεί μεταξύ λογοτεχνίας και πραγματικότητας.

Η Κατερίνα Λάκκα γεννήθηκε το 1992 στην Κοζάνη. Σπούδασε Κλασική Φιλολογία στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και Συγκριτική Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, όπου και ολοκληρώνει τη διδακτορική της διατριβή με θέμα τις ετεροτοπίες στη λογοτεχνία. Λογοτεχνικά της κείμενα έχουν δημοσιευτεί στον τοπικό κοζανίτικο Τύπο και σε λογοτεχνικά blogs, συχνά με ψευδώνυμο.

Η Γαλάτεια είναι το πρώτο της μυθιστόρημα.

Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Πρώτη έκδοση: Ιούνιος 2021

Σειρά: Σύγχρονη ελληνική πεζογραφία

Σελ.: 304, σχήμα: 13×20.5, τιμή: 12 ευρώ

ISBN: 978-960-05-1809-2