Graphic novel

Το graphic novel, ως ένα νέο αφηγηματικό είδος, με τη σύνδεση λογοτεχνίας και τέχνης, λέξεων και εικόνων, αποτελεί μία ακολουθία εικόνων, υιοθετώντας τη γνωστή φόρμα των κόμικς, έχοντας απαιτητική πλοκή και προσεγμένη εικονογράφηση. Κυκλοφορεί και πρέπει να αντιμετωπίζεται όχι ως αναλώσιμο περιοδικό αλλά ως βιβλίο (Καραντώνα & Τσιλιμένη, 2022). Ως όρος, το graphic novel, έγινε δημοφιλής μετά την έκδοση του Contract with God του Will Eisner το 1978 και απευθυνόμενο όχι μόνο σε παιδιά καλύπτει ευρύτερες θεματικές, με πεδίο ενασχόλησης δύσκολα κοινωνικά θέματα, συγκρουσιακά, με σαφή προτίμηση θέματα εμπνευσμένα από την ιστορία.

Πέρα του όρου graphic novel, ευρέως συναντιόνται και οι όροι sequential art ή διαδοχική τέχνη, ο όρος graphic narrative (στην αγγλική βιβλιογραφία) και οι όροι sequential narrative, sequential pictorial narrative, sequential storytelling και sequential literature (Καραντώνα & Τσιλιμένη, 2022). Ως υποκατηγορία των graphic novel υπάρχει και το graphic memoir, η αυτοβιογραφική ιστορία, όπως στο Persepolis της Marjane Satrapi. Αν και στην Ελλάδα τα πρώτα graphic novel κυκλοφόρησαν το 2008 δεκάδες, πλέον, graphic novel κάνουν την εμφάνιση τους, όπως τα ξενόγλωσσα μεταφρασμένα Palestine, V for Vendetta, Περσέπολις, αρκετά παιδικά εικονογραφημένα βιβλία και αρκετές διασκευές λογοτεχνικών έργων. Μία σωρεία εκδόσεων που μετέτρεψε το graphic novel σ’ ενδιαφέρον αντικείμενο έρευνας – και για εκπαιδευτικούς σκοπούς –με αφιερώματα σε περιοδικά, συνέδρια και διδακτορικές διατριβές: στα ελληνικά διδακτορική διατριβή Ζέσου, Α. (2015). Γραφιστική αφήγηση (graphic novel): ένα νέο είδος για παιδιά. ΤΕΑΠΗ, ΕΚΠΑ.        

Η καινοτομία του graphic novel, λαμβάνοντας υπόψιν τη θεωρία της διπλής κωδικοποίησης του Paivio, ενυπάρχει στη σύζευξη εικόνας και κειμένου, την κινητοποίηση δηλαδή ταυτόχρονα πολλών πτυχών του ανθρώπινου εγκεφάλου, η οποία συντελεί στην εύκολη και γρήγορη αποκωδικοποίηση της λεκτικής και της οπτικής πληροφορίας. Όπως αναφέρει ο Zuckerman (2008), χάρη στην εικονοπλαστική φύση των εικόνων ο/η αναγνώστης μπορεί να βιώσει γεγονότα στο παρόν παρά να φανταστεί πως μπορεί να συνέβησαν στο παρελθόν (όπ. αναφ. στο Καραντώνα & Τσιλιμένη, 2022).

Συνεπώς, η φόρμα του graphic novel επιτρέπει την παρουσίαση ακόμα και δύσκολων ιστορικών θεμάτων, όπως το Ολοκαύτωμα, χωρίς να στερείται ευαισθησίας και οξυδέρκειας. εξυπηρετώντας την αποτύπωση τραυματικών εμπειριών και τη διαχείριση της μνήμης και της λήθης. Οι Καραντώνα & Τσιλιμένη (2022), αναφέρουν πως «Ο διακεκομμένος, σκακάτος ρυθμός της εικονιστικής αφήγησης που δημιουργείται από τη διαδοχή καρέ που συλλαμβάνουν ασύνδετες στιγμές, προσιδιάζει στη φύση του τραύματος, το οποίο επιζητά μια διεσπαρμένη ή κατακερματισμένη αφηγηματική φωνή». 

Η Ιστορία αλλιώς!

Από τη δεκαετία του ’90 αρκετές έρευνες επισήμαναν τη σημασία ενίσχυσης του οπτικού γραμματισμού για τη βελτίωση της μαθησιακής ικανότητας. Σ’ αυτήν την ενίσχυση στοχεύουν τα graphic novel, όπου μέσω της ανάλυσης των σημειωτικών κωδίκων των εικόνων οι μαθητές εντέλει κατακτούν έναν οπτικό γραμματισμό και μια αξιόλογη κριτική θέαση των εικόνων. Νέες γνώσεις αρωγοί στην προσπάθεια των εκπαιδευτικών για τη βελτίωση αφομοίωσης της ιστορίας και των παραμέτρων της. Αν η ιστορία επαναλαμβάνεται, ο/η σύγχρονος μαθητής/τρια καλούνται να ενισχυθούν γνωστικά και ενσυναισθηματικά, ανταποκρινόμενοι  στο εναλλασσόμενο πολυπολιτισμικό περιβάλλον, κατανοώντας πως τα ιστορικά θέματα συντελούν στην κατανόηση του παρόντος και την ερμηνεία του μέλλοντος. Όπως αναφέρει η Κουλούρη (2008), στόχος της διδασκαλίας της ιστορίας είναι η κατανόηση των άλλων, ώστε να καλλιεργηθεί  ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο, τις αξίες που μεταδίδουμε στις επόμενες γενιές αλλά και από τις οποίες εμπνέονται οι δικές μας πράξεις. Η διδασκαλία της ιστορίας αποκτά οπότε διττό χαρακτήρα: να μην ξεχαστούν ποτέ κάποια γεγονότα και να μην επαναληφθούν. Μία διδασκαλία, όπως καταθέτει η επιζήσασα του Άουσβιτς Heidi Fried (2019), όπου οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να μην ξεχνούν πως «η γνώση πρέπει να αγγίζει την καρδιά, όπου δύναται να προωθεί την ενσυναισθηματική μάθηση» (όπ. αναφ. στο Καραντώνα & Τσιλιμένη, 2022). 

Πέρα της ιστορικής γνώσης, με τη χρήση του graphic novel ενισχύεται η φιλαναγνωσία και η γνωριμία με άλλες τέχνες, όπως η ζωγραφική. Ειδικότερα, στη λογοτεχνία οι μαθητές με κατάλληλες διδακτικές παρεμβάσεις γνωρίζουν με ελκυστικό τρόπο τόσο την ιστορία και τις προσωπικές ιστορίες των ανθρώπων που βίωσαν το γεγονός όσο και κλασικά έργα. Επιπροσθέτως, ενισχύουν μία θετική στάση για το διάβασμα, καλλιεργούν αναγνωστική συνήθεια και βελτιώνουν τις όποιες αναγνωστικές και αντιληπτικές δεξιότητες τους, συμμετέχουν στη συζήτηση κριτικά και αναστοχαστικά, επιτυγχάουν την καλλιέργεια του κριτικού γραμματισμού και εξοπλίζονται με κριτικές δεξιότητες. Τέλος, η χρήση του graphic novel αποτελεί φαρέτρα βοηθείας και στη διδασκαλία μαθητών με ειδικές ανάγκες ή μαθητών που έχουν την ελληνική ως δεύτερη/ξένη γλώσσα. 

Εκδόσεις

Στην ελληνική εκδοτική αγορά κυκλοφορούν αρκετά graphic novel. Ένας εκδοτικός  αναβρασμός, που ενδέχεται να συνεχίσει να κεντρίζει την προσοχή του αναγνώστη. Ακολούθως προτείνονται ενδεικτικά graphic novel για το μάθημα της Ιστορίας. 

Για την περίοδο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας κυκλοφορούν: α) για την περίοδο του Α΄ Π. Π. στα ελληνικά κυκλοφορεί το graphic novel του Πέτερ Αικμάγιερ Ουδέν Νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο, όπου με εντυπωσιακές εικόνες καταφέρνει να αποτυπώσει την ουσία του έργου του Έριχ Ρεμάρκ, το graphic novel των Ζαφειριάδης Τ. & Χριστουλιάς Π. Χαρακώματα. Ιστορίες από την Οδό Γάγγραινας, το Οι όμηροι του Οι όμηροι του Γκαίρλιτς του Πέτρου Θ. και η ανθολογία Σιγή Ασυρμάτου, στην οποία οι δημιουργοί προσπαθούν να αποτυπώσουν σε λίγα καρέ την φρίκη του Μεγάλου Πολέμου και τα τραύματα που αφήνει πίσω της, με τόνους δραματικούς αλλά και χιουμοριστικούς, προβάλλοντας το διαχρονικό ειρηνιστικό τους μήνυμα,  β) για την περίοδο του Β’ Π. Π. κυκλοφορεί το graphic novel των Χαραλαμπίδης Μ. & Κουκουλάς Γ. Ένα γλυκό Ξημέρωμα. Δεκατέσσερις Ιστορίες για την Αθήνα της Κατοχής, όπου οι ιστορίες επικεντρώνονται στους ανθρώπους που έβλεπαν ή ονειρεύονταν γλυκά ξημερώματα αλλά βίωναν επαναληπτικά σκοτεινές μέρες, ζοφερές εποχές. Στα ελληνικά έχουμε αξιόλογες ξενόγλωσσες μεταφράσεις όπως τον Μποξέρ του Ραίνχαρντ Κλάιστ, το εξαιρετικό Maus του Art Spiegelman, το μοναδικό με θέμα το Ολοκαύτωμα (οι Εβραίοι απεικονίζονται σαν ποντίκια και οι Γερμανοί σαν γάτες), γ) στην εποχή του memory boom, της έκρηξης και της παγκοσμιοποίησης της μνήμης για τη Μικρασιατική Καταστροφή στα ελληνικά ενδεικτικά κυκλοφορούν το graphic novel των Θεοχάρης Σ. & Σακελλαροπούλου Χρ. 1914-1922: Το χρονικό της Μικρασιατικής Καταστροφής σε Κόμιξ, το graphic novel Αϊβαλί του Soloup και τα δύο πρόσφατα graphic novel του Πέτρου Θ. 1922 – Το τέλος ενός ονείρου και το 1923 – Εχθρική Πατρίδα. 

Για άλλες ιστορικές περιόδους και γεγονότα κυκλοφορούν, επίσης, αρκετά αξιόλογα graphic novel, όπως το 21 Η Μάχη Της Πλατείας του Soloup, το  1821:Τα Παιδιά της Επανάστασης του Chris Jaymes και οι πέντε (5) τόμοι της σειράς 1800 του Θανάση Καραμπάλιου, κ.α. ή τα πρόσφατα Αριστοτέλης του Αποστολίδης Τ., Το Sapiens: Μια εικονογραφημένη ιστορία του Γιουβάλ Νώε Χαράρι και τα μεταφρασμένα No Pasarán! και No Pasarán 2: Rio de Sangre του Giardino Vittorio, για τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο και το Φαξ Από Το Σαράγεβο του Joe Kubert, για τον πόλεμο στο Σαράγεβο της Βοσνίας.  

Μια Ιστορία αλλιώς λοιπόν, οδός για τους μαθητές να διεισδύσουν σε διάφορες πτυχές της ιστορίας με έναν καινοτόμο και προσιτό τρόπο κι όχι μόνο, μέσω μιας δυναμικής εναλλακτικής επιλογής διδασκαλίας έναντι της παραδοσιακής. 

Βιβλιογραφία 

Καραντώνα, Γ. & Τσιλιμένη, Τ., (2022). Graphic Novel και Ολοκαύτωμα. Διδακτικές προτάσεις και εφαρμογές για την Πρωτοβάθμια και τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Αθήνα: Ροπή.  

Κουλούρη, Χ. (2008). Η διδασκαλία του Ολοκαυτώματος. Το Βήμα. Στο https://www.tovima.gr/2008/11/25/opinions/i-didaskalia-toy-olokaytwmatos (Προσπελάστηκε 29 Ιουλίου 2007, 00:00.).

Γράφει ο Κεφαλάς Πάνος, Υποψήφιος Διδάκτορας Ιστορίας του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου του ΠΤΔΕ του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας

Ιούλιος 1917.

Ο στρατιώτης Ζίγκφριντ Σασούν δημοσιεύει τη «Διακήρυξη του Στρατιώτη» (επιστολή στο διοικητή του με τίτλο Finishedwith the War: A Soldier’sDeclaration) ενάντια στη συνέχιση του πολέμου. Γράφει: «Πιστεύω ότι ο πόλεμος στον οποίο μπήκα ως πόλεμος άμυνας και απελευθέρωσης έχει γίνει τώρα πόλεμος επιθετικότητας και κατάκτησης».11 Νοεμβρίου 2023 «την ενδέκατη ώρα, της ενδέκατης μέρας, του ενδέκατου μήνα» θα εορταστεί η 105^η επέτειος του τερματισμού του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το τέλος μίας «ανώφελης σφαγής» διαφορετικής από τους προηγούμενους πολέμους,τεσσάρων φριχτών χρόνων στα χαρακώματα με εκατομμύρια άνδρες ναυποφέρουν σε αυτά και να παίρνουν επιτέλους το δρόμο της επιστροφής για τα σπίτια τους. Τίποτε, όμως, δεν θα ήταν το ίδιο! Το τέλος ενός εφιάλτη ο οποίος αποτέλεσε την αυλαία της πρώτης πράξης μιας τραγωδίας που θα λήξει τον Μάιο του 1945.

______

O Ζίγκφριντ Σασούν (Siegfried Loraine Sassoon) (1886 –1967), ήταν Άγγλος πολεμικός ποιητής, συγγραφέας και στρατιώτης, γνωστός για τα αντιπολεμικά του ποιήματα για τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αποφεύγοντας τον συναισθηματισμό και την πατριδοκαπηλεία άλλων ποιητών της εποχής, έγραψε για τη φρίκη και την αγριότητα των χαρακωμάτων, σατιρίζοντας παράλληλα τις πατριωτικές αξιώσεις εκείνων (στρατηγών, πολιτικών, ανθρώπων της εκκλησίας), που, κατά την άποψη του, ήταν υπεύθυνοι για έναν πόλεμο που πυροδότησε τον τζινγκοϊσμό[1]. Με το έργο του αποτέλεσε έναν από τους κορυφαίους ποιητές του Μεγάλου Πολέμου.

Ο Σασούν έγινε επίκεντρο της διαφωνίας εντός των ενόπλων δυνάμεων όταν τον Ιούλιο του 1917δημοσιεύσε τη «Διακήρυξη του Στρατιώτη». Γλύτωσε το στρατοδικείο, χάρη στην παρέμβαση του φίλου του Ρόμπερτ Γκρέιβς,με τον υφυπουργό Εξωτερικών για θέματα Πολέμου IanMacphersonνα τον χαρακτηρίζει ακατάλληλο και να τον στέλνει για «θεραπεία» στο Πολεμικό Νοσοκομείο Craiglockhart κοντά στο Εδιμβούργο με συμπτώματανευρασθένειας “shellshock “.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου γνώρισε και έκανε φιλία με τον ποιητή και στρατιώτη WilfredEdwardSalterOwen[2], ο οποίος επηρεάστηκε πολύ από αυτόν. Ο Σασούν κέρδισε αργότερα την αναγνώριση για το πεζογραφικό του έργο, ιδίως την τρίτομη, μυθιστορηματική αυτοβιογραφία του, γνωστή ως η τριλογία του Sherston[3].Την 1η Νοεμβρίουτου 1915, ο μικρότερος αδερφός του Χάμο σκοτώθηκε στην εκστρατεία της Καλλίπολης (από τις 19 Φεβρουαρίου 1915 μέχρι τις 9 Ιανουαρίου 1916).

______

Οι επιζήσαντες

Καμιά αμφιβολία πως σύντομα θα γίνουν καλά. Το σοκ και η ένταση

Τους προκάλεσαν τραύλισμα, τους αποσυντόνισαν τα λόγια.

Φυσικά λαχταρούν να ‘βγουν έξω και πάλι’, –

Αυτά τα αγόρια με τα παλιά, φοβισμένα πρόσωπα, μαθαίνουν να περπατούν.

Θα ξεχάσουν γρήγορα τις στοιχειωμένες νύχτες τους. Την τρομαγμένη τους

Υποταγή στα φαντάσματα των φίλων που πέθαναν, –

Στα όνειρά τους που στάζουν φονικό. Και θα είναι περήφανοι

Για τον ένδοξο πόλεμο που τσάκισε ολάκαιρη την περηφάνια τους …

Άνδρες που πήγαν στη μάχη, φοβεροί και χαρούμενοι

Παιδιά, με μάτια που σας μισούν, τσακισμένα και τρελά.

Επίθεση

Στο ξημέρωμα η κορυφογραμμή αναδύεται ογκώδης και γκρίζα

Μέσα στο άγριο πορφυρό χρώμα του πυρωμένου ήλιου,

Σιγοκαίοντας μέσα από κρουνούς παρασυρόμενου καπνού που σκεπάζει

Τη φοβερή σημαδεμένη πλαγιά και, ένα προς ένα,

Τανκς έρπουν και αναποδογυρίζουν μπροστά το σύρμα.

Πυκνό πυρ βρυχάται και ανεβαίνει. Έπειτα, σκυμμένοι αδέξια

Με βόμβες και όπλα και φτυάρια και σύνεργα μάχης,

Οι άνδρες σπρώχνονται κι αναρριχώνται ν’ αντιμετωπίσουν τη μεγάλη πυρκαγιά.

Σκιές από γκρίζα, βουβά πρόσωπα, σκεπασμένα από φόβο

Αφήνουν τα χαρακώματα, σκαρφαλώνοντας στο σκέπασμα

Μονότονος και πολυάσχολος ο χρόνος χτυπά στους καρπούς τους

Κι ελπίζουν, με μάτια χαμηλωμένα και σφιγμένες γροθιές

Τσαλαβουτώντας μες τη λάσπη. Ω, Χριστέ μου, δώσε ένα τέλος σε όλο αυτό!

Βομβαρδισμός

Τέσσερις ημέρες ξεσχιζόταν η γη

από το ατσάλι που έσκαγε,

τα σπίτια πέφταν γύρω μας:

Τρεις νύχτες δεν τολμούσαμε να κοιμηθούμε,

ιδρώνοντας και περιμένοντας ν’ ακούσουμε τον επικείμενο κρότο

που θα σήμαινε το θάνατό μας.

Την τέταρτη νύχτα οι άνδρες,

με νεύρα σπασμένα, βασανισμένοι  μέχρι εξαντλήσεως,

κοιμήθηκαν, ψελλίζοντας και τρέμοντας,

ενώ πάνω απ’ το κεφάλι μαςέσκαγανοι οβίδες.

Την πέμπτη μέρα,ήρθε μια σιωπή:

Αφήσαμε τις τρύπες μας,

κοιτάξαμε πάνω απ’ της γης τα συντρίμμια,

εκεί όπου τα λευκά σύννεφα γλιστρούσαν σε σιωπηλές γραμμές

επάνω στο αδιατάραχτο γαλάζιο.

[1]Ο Τζινγκοϊσμός είναι εθνικισμός με τη μορφή επιθετικής και προορατικής εξωτερικής πολιτικής, όπως η υπεράσπιση μιας χώρας για χρήση απειλών ή πραγματικής βίας, σε αντίθεση με τις ειρηνικές σχέσεις, σε προσπάθειες διασφάλισης αυτού που αντιλαμβάνεται ως εθνικά της συμφέροντα. Στην καθομιλουμένη, ο τζινγκοϊσμός είναι υπερβολική μεροληψία στο να κρίνει κανείς τη χώρα του ως ανώτερη από άλλες – ένας ακραίος τύπος εθνικισμού (πρβλ . σοβινισμός και υπερεθνικισμός).

[2]Η πολεμική του ποίηση για τη φρίκη των χαρακωμάτων και τον πόλεμο αερίων επηρεάστηκε πολύ από τον μέντορά του Ζίγκφριντ Σασούν και στάθηκε σε αντίθεση με τη δημόσια αντίληψη για τον πόλεμο εκείνη την εποχή και με τον σίγουρα πατριωτικό στίχο που γράφτηκε από προηγούμενους πολεμικούς ποιητές όπως ο RupertBrooke . Από τα πιο γνωστά έργα του –τα περισσότερα εκ των οποίων δημοσιεύθηκαν μεταθανάτια– είναι τα “DulceetDecorum est”, “Insensibility”, “Anthem for DoomedYouth”, “Futility”, “SpringOffensive” and “StrangeMeeting”. Ο Όουεν σκοτώθηκε σε δράση στις 4 Νοεμβρίου 1918, μια εβδομάδα πριν το τέλος του πολέμου, σε ηλικία 25 ετών.

[3]Η τριλογία του Sherston είναι μια σειρά βιβλίων του Ζίγκφριντ Σασούν αποτελούμενα από τα Memoirs of a Fox-HuntingMan, Memoirs of anInfantryOfficer και Sherston’s Progress. Πήραν το όνομά τους από τον πρωταγωνιστή, GeorgeSherston – έναν νεαρό Άγγλο της ανώτερης μεσαίας τάξης, που έζησε πριν και κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου.

Σαν σήμερα το 1998, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα για το «Μία Αιωνιότητα και Μία Μέρα». Μία από τις σημαντικότερες βραβεύσεις του ελληνικού σινεμά. 

—

Λεπτό: 47. 52

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος με ένα μεγάφωνο στο χέρι φωνάζει προς το συνεργείο και τους ηθοποιούς της ταινίας του δυνατά: «Πάμε!». Στο βάθος, ο Μαρτσέλο Μαστρογιάννι και η Ζαν Μορό, συναντιούνται στον Σακουλέβα ποταμό της Φλώρινας. «Στόπ!». Χειροκροτήματα και χαμόγελα. Επιτέλους. Η ολοκλήρωση των γυρισμάτων της ταινίας. Λίγα λεπτά αργότερα, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, ευδιάθετος, με ένα ζεστό καφέ στο χέρι και ένα τσιγάρο στο άλλο, σχολιάζει: «Πιστεύω πως ο πληθυσμός της πόλης εκτιμά το φιλμ. Αλλά φοβούνται».

Τρία τέταρτα νωρίτερα. Μακρινό ψηλό πλάνο πάνω από τον χιονισμένο Σακουλέβα. Τα σκηνικά «κάποιας» ταινίας παραταγμένα και κόσμος να πηγαινοέρχεται σε μια ομιχλώδη αναστάτωση.

Έτος 1991. 29 χρόνια πίσω.

Ο Γάλλος αφηγητής του ντοκιμαντέρ  παρουσιάζει τα γυρίσματα του Έλληνα σκηνοθέτη διεθνούς φήμης Τέο Αγγελόπουλου στην πόλη της Φλώρινας, στη Βόρεια Ελλάδα, σχολιάζοντας: «Όλοι θα έπρεπε να είναι χαρούμενοι. Όμως όχι. Στη Φλώρινα δεν επικρατεί η χαρά. Το γύρισμα παίρνει διαστάσεις εμφυλίου πολέμου». Ο τίτλος της νέας ταινίας του Θόδωρου Αγγελόπουλου με τον ποιητικό τίτλο θα είναι: “Το μετέωρο βήμα του πελαργού”.

Ο τίτλος του γαλλικού ντοκιμαντέρ: «Film au bord de la crise de nerf (1991) – Στα πρόθυρα της νευρικής κρίσης».  

Το 1991 τα κινηματογραφικά γυρίσματα της ταινίας του Θόδωρου Αγγελόπουλου στη Φλώρινα ήταν συγκρουσιακά, προκαλώντας το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης και του τύπου για μεγάλο χρονικό διάστημα, πέρα του κινηματογραφικού ενδιαφέροντος, παίρνοντας διεθνείς διαστάσεις.

Η αιτία: η αντίδραση του τότε Μητροπολίτη της πόλης, Αυγουστίνου Καντιώτη με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο, με αφορμή το σενάριο της ταινίας. 

Στην πόλη της Φλώρινας, εκτός του συνεργείου του Θόδωρου Αγγελόπουλου, είχε σταλεί κι ένα γαλλικό κινηματογραφικό συνεργείο, για να αποτυπώσει την όλη συγκρουσιακή κατάσταση στα παρασκήνια.

Η κάμερα ως ιστορικός λαμβάνει θέση, καταγράφει και αποτυπώνει το παρελθόν, επιτρέποντάς του 29 χρόνια μετά να φαίνεται παρόν και να συγκεντρώνει το πνεύμα μιας παρελθούσας εποχής. Ένα τεκμήριο για την κινηματογραφική ιστορία της Ελλάδας και την τοπική ιστορία της Φλώρινας, για την σχέση ιστορίας και σινεμά, πολιτισμού και ιδεολογικών διαμεσολαβήσεων. 

Στο ντοκιμαντέρ καταγράφονται τα σκηνικά και το συνεργείο του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Σε ώρα εργασίας αλλά και χαλάρωσης, αρκετοί διάσημοι ξένοι και Έλληνες ηθοποιοί, κομπάρσοι πολίτες και κάτοικοι της πόλης, πρόσφυγες που χρησιμοποιήθηκαν στην ταινία.

Βλέπουμε ομάδες ανθρώπων να έρχονται αντιμέτωπες με άλλες κουλτούρες και η κάμερα ως αυτόπτης ιστορικός εντοπίζει στοιχεία της πολιτισμικής ταυτότητας και των πολιτισμικών συγκρούσεων, απόρροια των μορφών κοινωνικής συμπεριφοράς και ανάγνωσης των δομών της σκέψης. Φυσικά, δεν μπορεί να αγνοηθεί η «προκατάληψη» του δημιουργού και η ξεκάθαρη κοινωνικοπολιτισμική απόσταση.

Μια και ο κινηματογραφιστής είναι ξένος προς την κουλτούρα την οποία απεικονίζει, αλλά και διαφορετικών αντιλήψεων για τον Άλλο.

 Ο Μαρτσέλο Μαστρογιάννι και η Ζαν Μορό στον ελεύθερο από τα κινηματογραφικά γυρίσματα χρόνο βρίσκουν την ευκαιρία να περπατήσουν στην πόλη ή να ταξιδέψουν για να γνωρίσουν τις ομορφιές της ευρύτερης περιοχής. Η κάμερα ως ιστορικός τους ακολουθεί και το ντοκιμαντέρ γίνεται στο παρόν ένα πολύτιμο τεκμήριο ανακατασκευής του παρελθόντος για τον υλικό πολιτισμό, για την ανάπλαση της καθημερινότητας των ανθρώπων ως προς τα πολιτισμικά στοιχεία και την ιστορία της πόλης.

Η χριστουγεννιάτικη χιονισμένη Φλώρινα του 1991 μεταδίδει γρήγορα και ξεκάθαρα λεπτομέρειες του υλικού πολιτισμού και πτυχές της. Απεικονίσεις από την καθημερινή ζωή στην πόλη, απεικονίσεις τοπίων, μνήμες του παρελθόντος από την μορφή των δρόμων και των σπιτιών, μία άλλη κεντρική πλατεία, καταστήματα και τόποι συνεύρεσης· όλα προσφέρουν μία αίσθηση άμεσης επαφής με τη ζωή στο παρελθόν. 

Ιδιαίτερα η κάμερα επιτρέπει αυτές τις μικρές λεπτομέρειες. Αυτές που στο «εδώ μα τότε» (στο τοπικό παρελθόν) οι άνθρωποι μπορεί να αγνοούσαν, αλλά στο παρόν (στο «εδώ και τώρα») αποτελούν χρήσιμα τεκμήρια για την ιστορική ανακατασκευή του παρελθόντος.

Στο ντοκιμαντέρ καταγράφονται λεπτομέρειες από τα εσωτερικά των σπιτιών, των καφενείων, των καταστημάτων, της λαϊκής τοπικής αγοράς, των ξενοδοχείων όπου διέμεναν οι ηθοποιοί και το προσωπικό της ταινίας. Καθημερινές μικρο-λεπτομέρειες, που στο άμεσο παρόν δεν υπάρχουν, έρχονται στο φως. Από τις αγοροπωλησίες και την χρήση (ατομική και συλλογική) χρημάτων ή αντικειμένων, από τις αντιλήψεις γύρω από τα προϊόντα και της χρήσης τους.

Η συνισταμένη τους συνιστά την μακρο-λεπτομέρεια στη ιστορική διάρκεια του τόπου. Την τελική αίσθηση που αφήνει το ντοκιμαντέρ.

Τέλος, η κάμερα ως ιστορικός παρέχει αποδείξεις για την οργάνωση και την τέλεση μικρών και μεγάλων γεγονότων, όπως είναι οι διαδηλώσεις των κατοίκων της πόλης, οι διαμάχες στο ποτάμι, η λειτουργία του ραδιοφωνικού σταθμού της εκκλησίας. Κυρίως, όμως, γεγονότων που αφορούν την ταινία, όπως η ετοιμασία του σεναρίου, η ετοιμασία του συνεργείου για τα γυρίσματα, οι συζητήσεις των συντελεστών της ταινίας για τη διαδικασία των γυρισμάτων και την ολοκλήρωσή τους.

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος είναι κομμάτι της ιστορίας της πόλης της Φλώρινας. Σημαδεύοντας τις ταινίες του με το σκηνικό της Φλώρινας. Την Φλώρινα με το βλέμμα του. Κομμάτι αυτού του παρελθόντος και το ντοκιμαντέρ αυτό, το οποίο όντας στα αζήτητα, το ξαναδημοσιεύουμε με ελληνικούς υπότιτλους. Με την ελπίδα να αποτελέσει εύκολα προσβάσιμο τεκμήριο-πηγή και να αξιοποιηθεί ως κομμάτι της τοπικής πολιτισμικής ιστορίας. 

«Δε ξέρω αν διαλέγει κανείς τους χώρουςή οι χώροι μας διαλέγουν. Είναι σαν τον έρωτα. Διαλέγεις ή σε διαλέγουν». Το 2008 ο Θόδωρος Αγγελόπουλος είχε αναγορευτεί επίτιμος διδάκτορας του τμήματος Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών Φλώρινας, ενώ δύο χρόνια πριν το 2006 η αίθουσα του Πολιτιστικού Κέντρου Φλώρινας ονομάστηκε «Αίθουσα Θεόδωρος Αγγελόπουλος. 

—

Εσείς με ποιες λέξεις κλειδιά θα μπορούσατε να δώσετε ζωή σε ένα καινούργιο συλλογικό όνειρο;

Δείτε το βίντεο σε υψηλή ανάλυση με ελληνικούς υπότιτλους.

Μετάφραση – Επιμέλεια: Σταύρος Ε. Καμαρούδης, Γλωσσολόγος. Αναπλ. Καθηγητής ΠΤΔΕ – Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Φλώρινα

Επιμέλεια: Πάνος Κεφαλάς, Εκπαιδευτικός. Υποψ. Διδάκτωρ Ιστορίας ΠΤΔΕ – Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Φλώρινα

Επιμέλεια: Πέτρος Σκυθιώτης, Εκπαιδευτικός. Υποψ. Διδάκτωρ ΠΤΔΕ – Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Φλώρινα

Επεξεργασία Βίντεο: Στεφανία Αλτίνη,  Πληροφορικός. Απόφοιτη τμήματος Εφαρμοσμένης Πληροφορικής – Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη

All copyrights © Agence CAPA – Canal+ 

Υπεύθυνη ντοκιμαντέρ: Isabelle Giordano. 

Σκηνοθεσία: Hervé Chabalier/Erik Gilbert/Claude Chelli. 

Τραγούδι: VIRGINIE OU LE METIER QUI

Ευχαριστούμε, για την πολύτιμη βοήθεια τους, τον Κύριο Κυριάκο Παπουλίδη, Επίκουρο Καθηγητή Νέων Ελληνικών στο Πανεπιστήμιο Adam Mickiewicz του Πόζναν της Πολωνίας και την ΙsabelleTambrun – Kamaroudis (IζαμπέλΤαμπρέν-Καμαρούδη), Καθηγήτρια Γαλλικής και Ελληνικής φιλολογίας. 

Τον Αύγουστο του 1914, συγγραφείς, δημοσιογράφοι και εργαζόμενοι στον έντυπο τύπο κατατάχτηκαν υποχρεωτικά στον πόλεμο, επιφέροντας μείωση της εκδοτικής παραγωγής και αποδιοργάνωση των πρακτικών ανάγνωσης. Το αίσθημα του κοινού βιώματος ενός πολέμου, η συμμετοχή στη «γραφή» της παροντικής ιστορίας και η ανάγκηκατανόησης της σύγκρουσηςαποτέλεσαν μερικούς από τους παράγοντες που διατήρησαν το αναγνωστικό κοινό ενεργό. Ειδικότερα όσοι πολεμούσαν ζούσαν μια ιδιαίτερη εμπειρία ανάγνωσης, μοναδική, αν ληφθεί υπόψη πως η στρατιωτικήδιοίκησημε τη χρήση προπαγάνδας και λογοκρισίας προσπαθούσε – άσκοπα – ναελέγξει την καθημερινή ζωή των στρατιωτών και άρα τον αναγνωστικό τους ενθουσιασμό. Ενθουσιασμό που τροφοδοτούσε οστατικός πόλεμος, με τις μεγάλες περιόδους αδράνειας, η οποία επέφερε αναμονή και πλήξη και σταδιακά ηθική και σωματική αποδυνάμωση, ικανές να πλήξουν το μαχητικό πνεύμα των στρατιωτών.

Υπό αυτή την «αρρώστια» η στρατιωτική ηγεσία έπρεπε να απασχολεί καθημερινά τους στρατιώτες, με πρακτικές αθλητικών δραστηριοτήτων, για ένα υγιές σώμα και μυαλό, κινηματογράφο, θέατρο, μουσική και διάβασμα βιβλίων και εφημερίδων. Πρακτικές οι οποίες δεν ήταν ομοιόμορφες ούτε χρονικά ούτε χωρικά κατά τη διάρκεια του πολέμου, αφού οι επιθετικές φάσεις του 1914 και του 1918 δεν ευνοήσαν την ευρεία χρήση τους, λόγω έλλειψης χρόνου και ενέργειας. Αντίθετα ο πόλεμος θέσεων, στο Δυτικό Μέτωπο, αποτέλεσε ένα ευνοϊκότερο πλαίσιο ανάπτυξης πρακτικών αξιοποίησης ελεύθερου χρόνου. Παραδείγματα ο λοχαγός RobertDubarle, ο οποίος ζήτησε από τη σύζυγο του βιβλία για να περνάει την ώρα του. Σε γράμμα της μεταφέρει πως στο αμπρί του φιλοξενεί μια μικρή βιβλιοθήκη. Ή ο στρατιώτης MarcelEteve, που διάβασε σε δύο χρόνια περισσότερα από 80 βιβλία. Τα χαρακώματα λοιπόν μετατράπηκαν σε χώρο με βιβλία και εφημερίδες.

Με οκτώ εκατομμύρια στρατιώτες και έναν πόλεμο να συνεχίζεται, οι αναγνώστες δεν ήταν οι μόνοι που έπρεπε να προσαρμοστούν στις συγκεκριμένες συνθήκες. Οι εκδοτικοί οίκοι υποχρεώθηκαν να ενσωματώσουν αυτούς τους μετασχηματισμούςώστε να ανταποκριθούν στις προσδοκίεςτων αναγνωστών:«Ο στατικός πόλεμος των χαρακωμάτων προάγει τη ζήτηση για ανάγνωση, ενώ ο επιθετικός πόλεμος την περιορίζει!».Ο πόλεμος  επηρέασε την πράξη της ανάγνωσης όσο και τις δομές που υποστηρίζουν την ανάπτυξη της ανάγνωσης. Για παράδειγμα, η Éditions Larousse πρόσφερε στους στρατιώτες μικρά βιβλία που εμπεριείχαν στρατιωτικές ειδήσεις καιβιβλία του Charpentier, κλασικά σε μορφή τσέπης. Τα βιβλία ÉditionsBerger-Levrault, το 1915, κυκλοφόρησαν συλλογή διάσημων συγγραφέων στο μπιβουάκ (bivouac), ειδικά για στρατιώτες. Οι πρώτοι τίτλοι είχαν τη μορφή ανθολογιών κλασικών συγγραφέων και προσέφερανκείμενα με πατριωτική διάσταση, όπως αποσπάσματα από τα LesChâtimentsτου VictorHugoσε συνδυασμό με αποσπάσματα από το μυθιστόρημα του  Erckmann – ChatrianWaterlo. Κάθε τόμος περιείχε και περίληψη της παρούσης στρατιωτικής κατάστασης, καθώς και ανακοινώσεις του γενικού επιτελείου. Το1916 το περιερχόμενο της ανθολογίαςάλλαξε σημαντικά, όπου τα κλασικά κείμενα επικεντρωμένα στο έθνος και τα ηρωικά  παραδείγματα αντικαταστάθηκαν από ελαφρύτερα έργα, εξαιτίας τα έλλειψης ενδιαφέροντος των αναγνωστών, των πολλαπλών προφίλ, των προσδοκιών των στρατιωτώναλλά και του πολιτιστικού και πνευματικού σύμπαντος. Η επιλογή των βιβλίων τσέπης οφειλόταν στο πρόβλημα με τον περιορισμό χώρου και το βάρος του εξοπλισμού – ο στρατιώτης μεταφέρει κατά Μ.Ο. 25 κιλά καθημερινά.

Ενδιαφέρουσα κρίνεται και η πρακτική δημοσίευσης βιβλίων σε σειρές. Το βιβλίο «Η Φωτιά» του Barbusee εκτυπώθηκε σε 250.000 αντίτυπα. Επειδή όμως ένας εργάτης κέρδιζε από 2 έως 6 φράγκα καθημερινά και το βιβλίο κόστιζε κατά μέσο όρο 3,50 φράγκα έναντι μία δεκάρας της εφημερίδας, πάρα πολλοί στρατιώτες μέσω του τύπου διάβασαν τομυθιστόρημασε σειρά. Το μότο εφημερίδας της εποχής αναγράφει: «Οι ανόητοι δεν διαβάζουν το βιβλίο». Η Φωτιά δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στη σοσιαλιστική εφημερίδα L’oeuvre.Οι δεκάδες επιστολές που έλαβε από τα χαρακώματα ο συγγραφέας μαρτυρούν πως το βιβλίοθα μπορούσε να διαβαστεί με δυο διαφορετικούςτρόπους. Για πολλούςστρατιώτες το έργο αυτό ξεχώρισε εξαιτίας της ρεαλιστικής και αληθινήςζωής των στρατιωτών στα χαρακώματα χρησιμοποιώντας την αργό τους, αλλά και μεταφέροντας τους στα μετόπισθεν ως συνδετικός κρίκος με τις οικογένειες τους. Για άλλους, ειδικότερα μετά το 1918 και την επανάσταση των μπολσεβίκων, το βιβλίο ήταν μια προφητικήανακοίνωση μιας διαφορετικής και καλύτερηςκοινωνάςπαρά μια ειρηνιστική κραυγή. Σε μαρτυρία του ο συγγραφέαςαναφέρειστη γυναίκα του: «Οι Γερμανοί που σκοτώθηκαν από τις οβίδες, στοιβαγμένοι κατά τόπους, έχουν τεταμένες και παρακλητικές συμπεριφορές. Νιώθουμε ότι όλα έχουν γκρεμιστεί από αυτή την απίστευτη επιβάρυνση που μας έδωσε πίσω όλη αυτή την τεράστια περιοχή που εκτείνεται μέχρι εκεί που δεν μπορεί να δει το μάτι».

Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πως εν καιρώ πολέμου η ανάγνωση βιβλίων θα μπορούσε να βρει θέση στη ζωή των στρατιωτών. Οι στρατιώτες επιδόθηκαν με ενθουσιασμό στην ανάγνωση ώστε να καταπολεμήσουν κάποιες συνθήκες, όπως: η καθημερινή φρίκη στο μέτωπο, η φυγή από τα στοιχεία μιας καταστροφικής μοίρας, το καθαρό μυαλό και η φαντασία,  η λησμονιά αγαπημένων προσώπων στα μετόπισθεν, ο φόβος του θανάτου ή η απώλεια των αγαπημένων, η συνέχεια και η κανονικότητα της προπολεμικής περιόδου. Όταν το 1916, μετά την αποτυχία της επίθεσης του Σομμ καταγράφτηκαν 50.000 θάνατοι στρατιωτών σε μια ημέρα, η ανάγκη της ψυχικής εξόδου από την κόλαση του πολέμου, αποτελούσε μονόδρομο. Τα βιβλία αποτέλεσαν αυτή την έξοδο: «Κουνιέμαι, τυλιγμένος στο παλτό μου, σκληρό από τη βροχή, το μέτωπο μου βαρύ από το κράνος. Και παρακολουθώ. Έπειτα, για να σταματήσω να παρακολουθώ οτιδήποτε συμβαίνει τριγύρω μου, διαβάζω ένα πολύ μικρό βιβλίο των 2 λεπτών με τίτλο Επικίνδυνοι σύνδεσμοι. Παράλληλα τρώω ρύζι σοκολάτας που περίσσεψε, βαρύ, παγωμένο, με καπνό, νόστιμο». Επιπλέον, οι στρατιώτες διάβαζαν βιβλία ως μορφή ειρωνείας προς τον ατελείωτο πολεμικό κόσμο, σε μία ανάγκη να κατανοήσουν τα γεγονότα και το νόημα του πολέμου αλλά και για να διατηρήσουν την ψυχολογία τους. Αρκετοί ήταν οι στρατιώτες που κατέφυγαν στα βιβλία για να επιμορφωθούν σχετικά με τεχνικές πολέμου, τα όπλα, την πολεμική στρατηγική και να αποκτήσουν πολεμικές δεξιότητες. Τα περιοδικά και οι εφημερίδες επιλέγονταν για ψυχαγωγία ή ενημέρωση. Ο γιατρός MauriceBedel αναγράφει στο ημερολόγιο του: «Διαβάσαμε πολύ στον πόλεμο. Διαβάσαμε πολλά. Εμμένουμε, φυσικά, σε συγγραφείς με ισχυρή φήμη……Δεν ταιριάζει στο πεδίο της μάχης να διαλογίζεσαι τον πόλεμο….Αυτά τα αξιολύπητα πτώματα σου αφαιρούν όλη την ελευθέρια της κρίσης σου».

Οι αναγνωστικές επιλογές των στρατιωτών ήταν ποικίλες. Οι επιλογές καθορίζονταν από τις διαθέσεις και τα ενδιαφέροντα τους, καθώς και από τη διαθεσιμότητα των βιβλίων στις στρατιωτικές μονάδες και τα πεδία μαχών. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι οι προτιμήσεις των στρατιωτών μπορεί να διαφέραν ανάλογα με την εθνικότητα, την εποχή, το μορφωτικό επίπεδο και τις προσωπικές τους προτιμήσεις. Διακριτή είναι η απουσία γερμανικών έργων στην πλευρά της Αντάντ, ως ίχνος της πολιτισμικής διάστασής της πάλης των δυο αντίπαλων στρατοπέδων (κυρίως Γαλλίας – Γερμανίας) και ένας τρόπος άρνησης του πολιτισμού του άλλου. Βέβαια αυτή η πολιτική απανθρωποποίησης του αντιπάλου ήταν γαλλική. Οι γερμανικές στρατιωτικές βιβλιοθήκες πρόσφεραν στους στρατιώτες βιβλία Γάλλων συγγραφέων όπως Βίκτωρ Ουγκώ και Βολταίρο, αλλά ως πολιτική της ανάγνωσης της κουλτούρας του κατεχόμενου εχθρού. Έργα προπαγάνδας και μελέτες ή έργα που δικαιολογούν τον πόλεμο ή προσπαθούν να κινητοποιήσουν τους στρατιώτες είχαν λιγότερη απήχηση.

Η πρόσβαση σε βιβλία ήταν περιορισμένη στις περισσότερες περιπτώσεις κατά τη διάρκεια του πολέμου, ειδικά στην πρώτη γραμμή. Βιβλία πρόσφεραν διανομείς, φιλανθρωπικές οργανώσεις, φίλοι συμπολεμιστές (ειδικά όσα είχαν λογοκριθεί τα μετέφεραν κρυφά στις άδειες τους) ή έβρισκαν στις τοπικές βιβλιοθήκες των στρατιωτικών μονάδων. Παραδείγματα φιλανθρωπικών οργανώσεων που βοήθησαν στην ίδρυση βιβλιοθηκών ήταν η Franklin Society, που χρηματοδότησε πάνω από 350 βιβλιοθήκες και οργάνωσε χώρους και συλλογές βιβλίων. Το 1917, με την είσοδο των ΗΠΑ στο πλευρό των συμμάχων το L’œuvre des Foyersdusoldat σε συνεργασία με το YMCA (Young Men’s Christian Association) δημιούργησαν 54 βιβλιοθήκες και πάνω από 1000 χώρους ανάγνωσης. Τον κατάλογο των βιβλίων επικύρωνε το Υπουργείο Πολέμου, δημιουργώντας σταδιακά ένα δίκτυο δανεισμού βιβλίων μέσω μητρώου δανεισμού με πάνω από 2400 εγκεκριμένα βιβλία.

Οι αναγνωστικές επιλογές των στρατιωτών περιστρέφονταν σε: Ρομαντική λογοτεχνία, περιπέτειες και μυθιστορήματα, περιοδικά και εφημερίδες, κλασική λογοτεχνία, βιβλία πνευματικής ανάπτυξης (φιλοσοφικά έργα κ.α), αθλητικά βιβλία, ποίηση.

Ενδεικτικά, μερικά από τα δημοφιλή βιβλία που διάβαζαν οι στρατιώτες στα χαρακώματα περιλάμβαναν τα εξής: The Seven Seas του Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, Nelson’s History of the War και The Thirty-Nine Steps του Τζων Μπάκαν,  The Man Who Was Thursday του Τζ. Κ. Τσέστερτον, Ομήρου Οδύσσεια και Ομήρου Ιλιάδα, έργα του Ουίλιαμ Σαίξπηρ (Ρωμαίος και Ιουλιέτα, Οθέλλος, Αντώνιος και Κλεοπάτρα), Φεγγαρόπετρα του Γουίλκι Κόλινς, Πόλεμος και η Ειρήνη του Λέο Τολστόι, Το Κόκκινο και το Μαύρο (χρονικό του 19ου αιώνα) του Σταντάλ, Η Φωτιά του Ανρί Μπαρμπίς, Σκέψεις του Μπλεζ Πασκάλ, Ο ψαράς της Ισλανδίας (γαλλικός τίτλος: Pêcheurd’Islande) του Πιέρ Λοτί, Αδελφοί Καραμάζοφ του Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, Το κόκκινο έμβλημα του θάρρους του Στήβεν Κρέιν, The Scarlet Letter (Το άλικο γράμμα) του Ναθάνιελ Χόθορν, Η Καταγωγή των Ειδών του Τσαρλς Ντάργουιν, The Voyage Out (Το ταξίδι) της Βιρτζίνια Γουλφ, Η ερμηνεία των ονείρων (Die Traumdeutung) του Σίγκμουντ Φρόυντ, Τα βάσανα του νεαρού Βέθρερ του Γκαίτε, Η κατάκτηση του Βόρειου Πόλου του Τσάρλς Γκυνιόν και το La Débâcle (Η Πτώση) του Εμίλ Ζολά.

Επίσης, αγαπητά στο αναγνωστικό κοινό ήταν βιβλία συγγραφέων όπως: του H.C. Witwer για το περιοδικό Collier’s, όπου στάλθηκε ως πολεμικός ανταποκριτής στη Γαλλία,  του ΜπλεζΣαντράρ, ποίηση του Αντρέ Σενιέ, του Μπέρτραντ Ράσελ, βιβλία του Φρανσουά Ραμπελαί, του Μισέλντε Μονταίν, του Σαρλ Μπωντλαίρ, του Γκαστόν Λερού, του ΑντόνΤσέχωφ, του – Ντ. Χ. Λώρενς, του  Κάρολος Ντίκενς, του Φραντς Κάφκα, του Τόμας Χάρντυ, του Θουκυδίδη και του Καρλ Μαρξ. Οι Γερμανοί συγγραφείς εξαφανίστηκαν υπέρ των συμμάχων MarkTwain, HG Wells, EdgarPoe. Από γερμανική πλευρά, το ενδιαφέρον της ανάγνωσης επικεντρώθηκε σε πατριωτική λογοτεχνία.

Οι Έλληνες στρατιώτες με τη σειρά τους διάβασαν βιβλία όπως: Ομήρου Οδύσσεια και Ομήρου Ιλιάδα, Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου από τον Θουκυδίδη, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους από τον  Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο, το Ανάβασις ιστορία της εκστρατείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου από το Φλάβιο Αρριανό. Αγαπητά ήταν και βιβλία του Φωκίων Νέγρη, του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, του Παύλου Νιρβάνα, του Διονύσιου Σολωμού, του ιστορικού Νίκου Σβορώνος, του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, του Κωνσταντίνου Καβάφη, του Άγγελου Σικελιανού, του Κώστα Βάρναλη, του Καζαντζάκη.

Βιβλιογραφία:

Arnold, J. (2015). ‘Please send me Tess of the Dr. Rbyvilles (Harding)’: The Reading Preferences of American Soldiers during the First World War. In: Towheed, S., King, E.G.C. (eds) Reading and the First World War. New Directions in Book History. Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/9781137302717_6

Benjamin Gilles (2013). Lectures de poilus 1914-1918: Livres et journaux dans les tranchées. Autrement.

Benjamin GILLES, « Livres et journaux dans les tranchées : pratiques de lectures sur le front », Bulletin des bibliothèques de France (BBF), 2014, n° 3, p. 54-65.

Black, J. (2015). Reading Behind the Lines: War Artists, War Poets, Reading and Letter Writing, 1917–1919. In: Towheed, S., King, E.G.C. (eds) Reading and the First World War. New Directions in Book History. Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/9781137302717_10

Skrebels, Paul. 2012. “‘Hand me down the book, Mum’: Australian First World War Military Unit Histories and their Readers.” The International Journal of the Book 9 (1): 51-60. doi:10.18848/1447-9516/CGP/v09i01/57860

Πόλεμος και κοινωνία συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους με μια σχέση επικίνδυνη αλλά και δυνητικά παραγωγική: ο πόλεμος ωθεί σε αλλαγές και σε προσαρμογές, αλλά και οι αλλαγές στην κοινωνία επηρεάζουν τον πόλεμο.Για να νοηματοδοτήσουμε το παρελθόν και να μελετήσουμε σε βάθος την ανθρώπινη ιστορία του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τη θέση της γυναίκας.

Στη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου οι πολιτικές που σχετίστηκαν με τη θέση των γυναικών ήταν αρκετές. Μία από τις πιο σημαντικές από αυτές τις πολιτικές ήταν η στράτευση  τους στο στρατό. Σε ορισμένες χώρες, όπως τη Ρωσία και τη Γαλλία, επετράπη στις γυναίκες να ενταχθούν στο στρατό και να υπηρετήσουν σε ρόλους μάχης. Σε άλλες χώρες, όπως τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Βρετανία, οι γυναίκες επιτρεπόταν να υπηρετήσουν μόνο σε μη μάχιμους ρόλους (παρείχαν υποστήριξη στην πρώτη γραμμή ως νοσοκόμες, γιατροί, οδηγοί ασθενοφόρων, μεταφράστριες). Πρόσφατη έρευνα δείχνει επίσης ότι ένας περιορισμένος αριθμός Αφροαμερικανίδων υπηρέτησαν στο εξωτερικό ως εθελόντριες με την YMCA. Πολλές από τις γυναίκες οδηγούς της Υπηρεσίας Ασθενοφόρων του Ερυθρού Σταυρού και άλλων ομάδων ασθενοφόρων χρησιμοποιούσαν τα δικά τους αυτοκίνητα, συμπεριλαμβανομένης της Μαρί Κιουρί.Η Κιουρί εφηύρε μια κινητή μονάδα αυτοκινήτων με ακτίνων Χ, με το παρατσούκλι “μικρές Κιουρί”, εκπαίδευσε 150 γυναίκες ως χειρίστριες ακτίνων Χ στο μέτωπο της μάχης, συμπεριλαμβανόμενης της ιδίας.

Μια άλλη πολιτική αφορούσε την επέκταση της γυναικείας εργασίας σε εργοστάσια και άλλες βιομηχανίες. Οι γυναίκες κλήθηκαν να αναλάβουν δουλειές και ευθύνες που παραδοσιακά επιφυλάσσονταν στους άνδρες. Αυτό οδήγησε στη δημιουργία πολλών νέων θέσεων εργασίας για τις γυναίκες και σε σημαντική αύξηση της συμμετοχής τους στο εργατικό δυναμικό. Το ποσοστό των γυναικών που εργάζονταν εκτός σπιτιού αυξήθηκε σημαντικά στις περισσότερες εμπόλεμες χώρες. Παράδειγμα, στη Βρετανία το 1914 οι γυναίκες αποτελούσαν το 23,6 % του εργατικού δυναμικού στη βιομηχανία και στις μεταφορές, ενώ το 1918 το 37,7 %. Μέχρι το 1917, εργοστάσια πυρομαχικών, τα οποία απασχολούσαν κυρίως γυναίκες εργάτριες, παρήγαγαν το 80% των όπλων και των οβίδων που χρησιμοποιούσε ο Βρετανικός Στρατός. Γνωστά ως «καναρίνια» επειδή έπρεπε να χειρίζονται TNT (τη χημική ένωση τρινιτροτολουόλιο που χρησιμοποιείται ως εκρηκτικός παράγοντας στα πυρομαχικά) που έκανε το δέρμα τους να κιτρινίσει  – όπως και το δέρμα των παιδιών που γεννούσαν – αυτές οι γυναίκες ρίσκαραν τη ζωή τους δουλεύοντας με δηλητηριώδεις ουσίες χωρίς επαρκή προστατευτικό ρουχισμό ή τα απαιτούμενη μέτρα ασφαλείας. Περίπου 400 γυναίκες πέθαναν από υπερβολική έκθεση σε TNT κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Στη Γαλλία, τέλος του 1917, 13.000 γυναίκες παρήγαγαν 10.000 οβίδες την ημέρα στο εργοστάσιο Quai de Javel Citroën. Αντίστοιχα, στο εργοστάσιο Siemens του Βερολίνου, το ίδιο έτος, 47.000 γυναίκες εργάζονταν, ενώ στο Woolwich Royal Arsenal του Λονδίνου 28.000 γυναίκες. Το 1914, ο Γερμανός κατασκευαστής εξοπλισμών Krupp δεν απασχολούσε σχεδόν καμία γυναίκα. Μέχρι το 1917, οι γυναίκες αποτελούσαν σχεδόν το 30 τοις εκατό των 175.000 εργαζομένων της και ένα σύνολο σχεδόν 1,4 εκατομμυρίων Γερμανίδων σε εθνικό επίπεδο απασχολούνταν στο εργατικό δυναμικό του πολέμου. Ο Alice Dunbar Nelson αναφέρει: «Οι γυναίκες δούλευαν ως ελεγκτές πυρομαχικών, χειριστές σε πίνακες διανομής, σε αποθετήρια. Πήγαν σε κάθε είδους εργοστάσιο σχετικό στην παραγωγή πολεμικού υλικού, από τις πιο επικίνδυνες θέσεις σε εργοστάσια πυρομαχικών μέχρι τη ραπτική σε εργοστάσια αεροπλάνων».

Αλλά ακόμη και γυναίκες με πιο παραδοσιακούς ρόλους συνέβαλαν στην πολεμική προσπάθεια, όπως η Γκρέις Μπάνκερ, ένα από τα λεγόμενα «HelloGirls», τηλεφωνήτριες του Σώματος Σημάτων Στρατού των ΗΠΑ. Στο λεγόμενο εσωτερικό μέτωπο, κάθε νοικοκυρά στις ΗΠΑ κλήθηκε να υπογράψει μια κάρτα δέσμευσης που δήλωνε ότι «θα εκτελώ τις οδηγίες και τις συμβουλές του Διαχειριστή Τροφίμων στη συμπεριφορά του νοικοκυριού μου, εφόσον το επιτρέπουν οι περιστάσεις μου». Η δήλωση αυτή αφορούσε την κονσερβοποίηση τροφίμων για μελλοντική χρήση, την καλλιέργεια λαχανικών στην αυλή και τον περιορισμό της κατανάλωσης κρέατος, σιταριού και λιπών.

Ο πόλεμος είχε επίσης αντίκτυπο στα πολιτικά δικαιώματα των γυναικών. Σε πολλές χώρες, οι γυναίκες είχαν το δικαίωμα ψήφου κατά τη διάρκεια ή λίγο μετά τον πόλεμο. Ήδη πριν το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου η βρετανική κυβέρνηση, με το Representation of the People Act του 1918, επέκτεινε το δικαίωμα ψήφου σε όσους δε διέθεταν καν κάποιο περιουσιακό στοιχείο (ουσιαστικά στην εργατική τάξη), αλλά και στις γυναίκες άνω των 30 ετών. Μετά το τέλος του πολέμου και άλλες χώρες, όπως ο Καναδάς, η Δανία, η Γερμανία, η Πολωνία, οι ΗΠΑ εξέφρασαν την παραχώρηση του δικαιώματος ψήφου των γυναικών λόγω της σημαντικής συνεισφοράς τους στην πολεμική προσπάθεια.

Σε αρκετές χώρες η συμμετοχή των γυναικών στην πολεμική προσπάθεια τους άνοιξε τον δρόμο προς την ανώτερη εκπαίδευση και την επιτυχημένη σταδιοδρομία, επεκτείνοντας παράλληλα τα εργασιακά και άλλα δικαιώματα τους. Ωστόσο, εξακολουθούσαν να υπάρχουν σημαντικά εμπόδια στην ισότητα και την πλήρη συμμετοχή των γυναικών σε πολλές πτυχές της κοινωνίας. Για παράδειγμα έντονες ήταν οι συγκρούσεις όταν τοποθετήθηκαν το 1915 γυναίκες ως επόπτριες σε εργοστάσια πυρομαχικών και άντρες θεωρούσαν παράλογο το γεγονός να παίρνουν εντολές από γυναίκες ή να έχουν την ίδια αμοιβή για τις ίδιες ώρες εργασίας. Επίσης  στη διάρκεια του πολέμου οι βρετανοί αφαίρεσαν τις τσέπες που υπήρχαν στο ύψος του στήθους από τις στολές των γυναικών οι οποίες υπηρετούσαν στα βοηθητικά σώματα προκειμένου να μην στρέφεται το βλέμμα των αντρών στο επίμαχο σημείο. Τέλος, επικρατούσε η προκατάληψη πως οι γυναίκες δεν μπορούσαν να εμπλακούν  στις καθαυτό πολεμικές δραστηριότητες με τα επιχειρήματα πως δεν είναι φτιαγμένες από τη φύση να πολεμούν αλλά για να μεγαλώνουν παιδιά, πως τυχόν παρουσία τους στο πεδίο της μάχης θα λειτουργήσει εις βάρος της πειθαρχίας και πως οι άντρες συμπολεμιστές τους θα προσπαθήσουν να τις προστατέψουν μιας και τις θεωρούν περισσότερο ευάλωτες.

Στην Ελλάδα οι ρόλοι των γυναικών επηρεάστηκαν σημαντικά από τις απαιτήσεις της πολεμικής προσπάθειας. Ωστόσο, η κατάσταση τους αυτή την περίοδο ήταν διαφορετική από άλλων χωρών. Οι Ελληνίδες γυναίκες κλήθηκαν να αναλάβουν νέους ρόλους στο εργατικό δυναμικό, ιδιαίτερα στη γεωργία και τη βιομηχανία. Ωστόσο, οι ευκαιρίες ήταν περιορισμένες και η εργασία τους ήταν συχνά υπαμειβόμενη και υποτιμημένη. Εκτός από τις προκλήσεις στο εργατικό δυναμικό, έπρεπε επίσης να αντιμετωπίσουν τα δεινά του πολέμου στην προσωπική τους ζωή. Πολλές γυναίκες έχασαν συζύγους, γιους και άλλα μέλη της οικογένειας τους. Αυτό οδήγησε σε σημαντική αύξηση του αριθμού των γυναικείων  – αρχηγών – νοικοκυριών, τα οποία συχνά δυσκολεύονταν να ανταπεξέλθουν. Παρά αυτές τις προκλήσεις, υπήρξαν ευκαιρίες για τις γυναίκες να εμπλακούν στον πολιτικό και κοινωνικό ακτιβισμό κατά τη διάρκεια του πολέμου. Γυναικείες οργανώσεις έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην υποστήριξη της πολεμικής προσπάθειας και στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων των γυναικών.

Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, οι αφίσες ήταν ένα σημαντικό εργαλείο για τις κυβερνήσεις και τους οργανισμούς στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και στην ενθάρρυνση της υποστήριξης για την πολεμική προσπάθεια. Επίκεντρο αυτής της προπαγανδιστικής πολιτικής αποτέλεσαν οι γυναίκες, μέσα από το σχεδιασμόεκατοντάδωναφισών που απεικόνιζαν γυναίκες σε διάφορους ρόλους παίζοντας με τη σειρά τους σημαντικό ρόλο στην ενθάρρυνση των γυναικών να συμμετάσχουν στην πολεμική προσπάθεια και να αναλάβουν νέους ρόλους στο εργατικό δυναμικό και την κοινωνία. Ρόλων ως προς τη διαμόρφωση της κοινής αντίληψης για τις δυνατότητες και τη συνεισφορά των γυναικών, ανοίγοντας το δρόμο για περαιτέρω πρόοδο τα επόμενα χρόνια.

Ωστόσο, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η απεικόνιση των γυναικών στην προπαγάνδα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου δεν ήταν πάντα θετική ή ενδυναμωτική. Μερικές φορές στόχος ήταν η ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΟΠΟΙΗΣΗ -ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟΠΟΙΗΣΗ τους μέσω της προπαγάνδας και οι ρόλοι τους στην πολεμική προσπάθεια συχνά υποτιμήθηκαν και απορρίφτηκαν μετά το τέλος του πολέμου. Συνολικά, η χρήση των γυναικών στην προπαγάνδα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου αντανακλούσε τους μεταβαλλόμενους ρόλους και τις προσδοκίες των γυναικών κατά τη διάρκεια του πολέμου, αλλά υπογραμμίζει επίσης τους περίπλοκους και συχνά προβληματικούς τρόπους με τους οποίους οι γυναίκες απεικονίζονταν και αντιμετωπίζονταν κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Χαρακτηριστική η ατάκα του στρατηγού JosephJoffre : «Aν οι γυναίκες σταματήσουν να δουλεύουν για 20 λεπτά, οι σύμμαχοι θα χάσουν τον πόλεμο».

Ορισμένες αφίσες ήταν πιο ρητά πολιτικές, ενθαρρύνοντας τις γυναίκες να υποστηρίξουν την πολεμική προσπάθεια και να προωθήσουν τον πατριωτισμό. Οι γυναίκες απεικονίζονταν ως δυνατές και ηρωικές, ως σύμβολα εθνικής υπερηφάνειας, συχνά κρατώντας όπλα ή κυματίζοντας σημαίες. Σε άλλες αφίσες γυναίκες εμφανίζονται να αναλαμβάνουν νέους ρόλους στο εργατικό δυναμικό, ιδιαίτερα σε βιομηχανίες που παραδοσιακά κυριαρχούνταν από άνδρες. Οι γυναίκες απεικονίζονταν ως δυνατές και ικανές εργάτριες, φορώντας συχνά φόρμες ή άλλα ρούχα εργασίας. Τέλος, αρκετές αφίσες επικεντρώθηκαν στον ρόλο των γυναικών στην υποστήριξη των στρατευμάτων και στην πολεμική προσπάθεια από το σπίτι. Οι γυναίκες απεικονίζονταν να φροντίζουν και να φροντίζουν, συχνά παρουσιάζονταν να πλέκουν κάλτσες ή να γράφουν γράμματα σε στρατιώτες.

Ενδεικτικές αφίσες:

• «Women of Britain Say – «Go!». Η αφίσα δημιουργήθηκε το 1914 από τον καλλιτέχνη AlfredLeete ως μέρος μιας σειράς αφισών που ενθάρρυναν τους άνδρες να καταταγούν στο στρατό. Στην αφίσα βλέπουμε μια γυναίκα να δείχνει το δάχτυλό της απευθείας στον θεατή και να λέει: “Πήγαινε!” Το μήνυμα είχε σκοπό να ντροπιάσει τους άνδρες που δεν επιστρατεύονταν επιτελώντας το πατριωτικό τους καθήκον.
• «JointheArmy – NurseintheCEF Ο σχεδιασμός της αφίσας έγινε στον Καναδά το 1915 και απεικόνιζε μια γυναίκα με στολή νοσοκόμας να κρατάει έναν τραυματισμένο στρατιώτη. Η αφίσα σχεδιάστηκε ώστε να ενθαρρύνει τις γυναίκες να ενταχθούν στην Καναδική Εκστρατευτική Δύναμη ως νοσοκόμες και να παίξουν ζωτικό ρόλο στη φροντίδα των τραυματισμένων στρατιωτών.
• “Enlist – Onwhichsideofthewindowareyou?;” Ο καλλιτέχνης SavileLumley δημιουργήθηκε το 1915 την σχετική αφίσα όπου κεντρικό της στοιχείο ήταν μια γυναίκα να στέκεται σε ένα παράθυρο και να κοιτάζει έξω μια παρέλαση στρατιωτών. Το μήνυμα έχει σκοπό να ντροπιάσει τις γυναίκες που δεν κάνουν τον ρόλο τους στην πολεμική προσπάθεια και να τις ενθαρρύνει να υποστηρίξουν τα στρατεύματα στρατεύοντας ή εθελοντικά με κάποιο τρόπο.
• “The girl on the land serves the Nation’s Needs». Αυτή η αφίσα, που δημιουργήθηκε στη Βρετανία το 1918, έδειχνε μια νεαρή γυναίκα να εργάζεται σε μια φάρμα. Το μήνυμα της αφίσας στόχευε στις γυναίκες που εργάζονταν σε αγροκτήματα και συνέβαλαν στην πολεμική προσπάθεια παράγοντας τρόφιμα για τα στρατεύματα και το έθνος.

Στο βάθος του δωματίου μου, παίζει δυνατά, διαταράσσοντας τη σιωπή του απογεύματος το Iron Skyτου Paolo Nutini. Σκεπτόμενος τα λόγια του Ματσούο Μπασό, από το ¨Ο Στενός Δρόμος προς τα Βάθη του Βορρά¨: «Ζωή είναι το ταξίδι, το ταξίδι είναι σπίτι», προσπαθούσα να αισθανθώ τι αποτέλεσε για εμένα ¨ταξίδι¨. Αν μου επιτρέψετε να μεταφράσω τη λέξη ¨ταξίδι¨ με κάθε πρωταρχικό στοιχείο το οποίο άλλαξε την ανθρώπινη ύπαρξη μου, τότε θα σας διηγηθώ μία ιστορία. Ένα ταξίδι, ποιητικό, σταθερό, στηριζόμενο στις αξίες, εμπλεκόμενο με το απλό και καθημερινό.

Το όνομα αυτής: Φευγιέ.

Η Φευγιέ, όταν τη γνώρισα ως μαθήτρια του σχολείου μου, ήταν μαθήτρια της Α΄ Δημοτικού. Ήταν το τρίτο από τα τέσσερα παιδιά μιας οικογένειας, που ήρθε στην Ελλάδα από το Αφγανιστάν. Η Φευγιέ φορούσε στο κεφάλι της μονίμως ένα πολύχρωμο – μάλλινο σκουφάκι. Ντρεπόταν γιατί της ξύρισαν ¨γουλί¨ τα μελαχρινά – σκούρα μαλλιά της επειδή είχε ψείρες (συνεχώς). Αν της απομάκρυνες το σκουφάκι από το κεφάλι της, ντρεπόταν, το ζητούσε πίσω να το φορέσει, αν και χαμογελούσε με τα τεράστια άσπρα δόντια της. Σ’ εμένα χαμογελούσε καθημερινά. Την αποκαλούσα¨τυχερή¨, γιατί είχε δική της τσάντα. Βέβαια, δεν αναγνώριζε πλήρως την αξία της, μα αυτό διόλου είχε τότε σημασία. Ήθελα μόνο να χαμογελάει. Την χαρακτήριζα τυχερή, επειδή παιδιά του σχολείου μου έρχονταν καθημερινά με μια σακούλα σουπερμάρκετ γεμάτη μ’ ένα μπουφάν, ένα μολύβι και δυστυχώς πολλά δάκρια. Της μιλούσα, μα καταλάβαινε λιγοστά ελληνικά. Η μοναδική της πράξη ήταν να με κοίτα στα μάτια και να γελάει μ’ όλη την καρδιά της. Όταν ζωγράφιζε μου ζητούσε να ξύσω τις μπογιές της φωνάζοντας μου ένα σπαστό κύριε! Το μεσημέρι κουβαλούσε το φαγητό της και την τσάντα της στο ολοήμερο. Το βάρος τους ήταν μεγαλύτερο από το δικό της. Της μιλούσε και με κινήσεις των χεριών της έκανα νόημα αν έφαγε, ¨έκανες μαμ¨ και αυτή απλά γεμάτη καλοσύνη με κοιτούσε, κουνούσε το κεφάλι και γελούσε. Ξέρω ότι της άρεσε αυτή η -αστεία- έκφραση του προσώπου μου. Στα διαλείμματα την έκανα σβούρες γύρω από τον εαυτό της και αρκετές φορές κάναμε μαζί εφημερίες. Άλλες φορές μέσα στο χάος των τετρακοσίων παιδιών ερχόταν δίπλα μου, μου έπιανε το χέρι και απλά έστεκε δίπλα μου. Έστεκε και χαμογελούσε. Οι αγκαλιές της αυξάνονταν όσο αυξανόταν και η σχέση δασκάλου – μαθητή. Δεν με πείραζε που δεν με καταλάβαινε. Μου αρκούσε που χαμογελούσε.

Ο Ματσούο Μπασό συμβουλεύει: «Μην ακολουθείς τα χνάρια των παλιών, ν’ αναζητάς αυτό που αναζητούσαν». Η Φευγιέ σ’ ένα χρόνο μου δίδαξε ότι ήταν το σωσίβιο μου σε μία άγνωστη πόλη, μία δύσκολη στιγμή της ζωής μου και ότι όντως το ταξίδι είναι ζωή.

Ο Κοντιγιάκ αναφέρει ότι «όσο ψηλά κι αν ανέβουμε, όσο χαμηλά κι αν κατεβούμε, ποτέ δεν βγαίνουμε από τις ίδιες μας τις αισθήσεις».  Κι αν οι αισθήσεις μας είναι η άκρη του κόσμου, θα είναι πάντα η προσωπική μας σύλληψη αυτού. Είναι τα τοπία, τα αληθινά, που μόνοι μας φτιάχνουμε, έξω από τα επτά μέρη του κόσμου. Εκεί, όπως μου μιλά ο Πέτερ Σλέμιλ, «το όγδοο είναι το δικό μου κομμάτι, αυτό που εγώ διανύω». Είναι το μύχιο βάθος της ψυχής μου. Κι έρχεσαι εσύ, τούτο το καλοκαίρι, να μου δέσεις τα μάτια. Μα δεν με τυφλώνεις! Με εμποδίζεις ωστόσο να βλέπω.

Ο Πέτερ Σλέμιλ στέκει. Με μάτια μισόκλειστα μέσα στο ημίφως του δωματίου, παρατηρεί το βασιλικό, που μαράθηκε στο μπαλκόνι. Η σιωπή χυμάει και στο μυαλό του ψιθυρίζει:

-Καλοκαιρινό απομεσήμερο εκεί έξω, πόσο θα ήθελα να είμαι άλλος. Σήμερα θα ήθελα να επιστρέψω ξαφνικά σ’ αυτό που είμαι ή σ’ αυτό που με ονειρεύομαι. Σήμερα,θα ήθελα να νιώσω ξανά παιδί. Και δεν μπορώ να πω, τελικά έκανα πολλά!

Σηκώθηκα, πήρα τον σάκο μου, πέταξα μέσα ένα βιβλίο, τη φωτογραφική μηχανή, ένα ζευγάρι γυαλιά ηλίου και 5 ευρώ. Κίνησα για την κοντινότερη παραλία.

Βρήκα αμέσως μία άδεια ξαπλώστρα, στο κέντρομιας δωδεκάδας, στη δεύτερη σειρά. Θα προτιμούσα μια ξαπλώστρα κοντά στη θάλασσα ή με λιγότερους ανθρώπους να με περιτριγυρίζουν, αλλά τα οπτικά ερεθίσματα των, θα με βοηθούσαν στηγραφή μου.Γιατί, το να ορίζεις τη διάθεση σου αποτελεί προνόμιο των μεγάλων ζώων και εγώ σαν καλός άγριος, για όλα είμαι στο περίπου και ήθελα να ξαναβρώ την παιδική μου αθωότητα.

Έβγαλα τις σαγιονάρες και με αργά βασανιστικά βήματα, για να χαρώ τη διαδρομή και η μνήμη του σώματος να ετοιμαστεί για αυτό που πρόκειται να αισθανθεί, κίνησα για την άκρη του κόσμου. Για αυτό που μου είχε λείψει περισσότερο. Τη θάλασσα! Για αυτήν που μοιάζει με την κόρη που πάντα ήθελα να αποκτήσω. Για αυτήν την κόρη που γράφω εδώ και χρόνια.

Πέρα από την άμμο, στο πρώτο άγγιγμα του νερού της θάλασσας, μελαγχολική ανακωχή με το μηδέν και το άπειρο. Όλα ή τίποτα. Όπως όταν ήμουν παιδί και έτρεχα μονομιάς να χώσω τα πόδια μου μέσα στην θάλασσα, τσιρίζοντας, σε κάθε άγγιγμα ευχαρίστησης.

Φθάνοντας, τα δάχτυλα των ποδιών μου βουτήχτηκαν μέσα στο νερό, ανακατεύτηκαν με την άμμο και μια ανατριχίλα διαπέρασε ολάκερο το κορμί, επιτρέποντας την ευδαιμονία του σώματος να ξεχειλίσει από το σάπιο σώμα μου.

Τέσσερα χρόνια λησμονιάς ήταν πολλά. Τέσσερα δύσκολα χρόνια χωρίς το πρώτο άγγιγμα της θάλασσας. Και η μνήμη μπορεί να είναι ασθενική, η καρδιά ωστόσο διατηρεί τη δική της μνήμη και δεν έπαψε να λησμονεί την αγάπη της για την θάλασσα.

Επέστρεψα στην ξαπλώστρα. Ξεκίνησα να διαβάζω το βιβλίο του Αλμπέρ Καμύ – Οπρώτος άνθρωπος. Παράλληλα, με τα δάχτυλά των ποδιών μου σκεπάρνιζα την άμμο προσπαθώντας να ανοίξω μία πελώρια τρύπα για να την γεμίσω μετά με νερό. Aedificaboetdestruam, όπως λέει ο Μοντερλάν.

Φλυαρία παραδίπλα από τους λιγοστούς λουόμενους. Εραστές της καλοκαιρινής δροσιάς. Μα μου αρέσουν οι άνθρωποι που μυρμηγκιάζουν στις παραλίες κάτω από τον καυτό ήλιο, να ορίζουν την διάθεση τους.

Παρατηρώ: Δεξιά μου, στη δεύτερη σειρά κάθεται ένας νεαρός. Γεροδεμένος, με κοντό μπλε σορτσάκι μαγιό, απολαμβάνει τον καυτό ήλιο. Φοράει μαύρο δερμάτινο καπέλο, για να κρύψει το ξυρισμένο γουλί μαλλί του ή την ακμάζουσα φαλάκρα του και μαύρα γυαλιά ηλίου. Απολαμβάνει τον καφέ του και κάθε λίγο κοιτάει το τηλέφωνο του.Σα να θέλει απεγνωσμένα να τον καλέσουν!

Μπροστά μου, μια νεαρή κοπέλα με το σκυλάκι της, ένα ασπρόμαυρο Τεριέ. Κάθε φορά που το πασπαλίζει με θαλασσινό νερό, γαυγίζει και κουνάει τη μικροσκοπική ουρά του. Αυτό, που με εντυπωσιάζει στο πελιδνό πρόσωπο της, είναι πως δεν ξεχωρίζω τα μάτια της, παρά μονάχα ένα θαμπό φως μέσα σε μία φωλιά από φακίδες.

Στα αριστερά μου, μία τετραμελής οικογένεια. Μπαμπάς, μητέρα και δύο μικρά αγοράκια. Περίπου, πέντε με έξι ετών. Η μητέρα φοράει ένα μαλακό καπέλο στρογγυλό με φαρδύ μπορ. Παίζει με το κινητό της. Ο πατέρας φοράει μαύρο μαγιό και έχει απλώσει το σώμα του στην ξαπλώστρα σαν πέτρα. Απολαμβάνει τον ύπνο του. Τα δύο μικρά αγοράκια, γυμνόστηθα, με ταμπρατσάκια περασμένα στα χέρια, στην άκρη του κόσμου, καθισμένα στην άμμο πολεμούν με τα φρεσκοαγορασμένα νεροπίστολα. Ο καυτός ήλιος πυρπολεί τα στήθη και τις πλάτες τους, μα η ορμή του νερού της θάλασσας τα δροσίζει.

Εκεί, στη σκιά του κόσμου, δεσμώτης μες στη σπηλιά, να με, μόνος! Έσχατη συγκίνηση που με λυτρώνει από το σκηνικό. Γνωρίζω πως ο καθένας μας την κουβαλάει μέσα του την πανούκλα, γιατί κανείς στον κόσμο δεν είναι απρόβλητος από αυτήν και η πανούκλα κυρίως αφήνει σημάδια, τουλάχιστον στις καρδιές μας. Η πτώση θα έρχεται, ξανά και ξανά, η άνοδος είναι μια άλλη ιστορία, για να γράψεις. Μα επίσης πλέον γνωρίζωπως αν υπάρχει κάτι που συνεχώς μέσα σου το λαχταράςκαι καμία φορά το γεύεσαι σε δόσεις, τότε πρέπει να ζεις και να πεθαίνεις γι’ αυτό.Πλήττεις και πασχίζεις να αποκτήσεις συνήθειες. Μικροχαρές της παιδικής τρυφερής σου ηλικίας. Μικροχαρές μιας εφήμερης ζωής.

Ο Πέτερ Σλέμιλ χαμογελά! Σήμερα έκανε μια στάση και η καρδιά του έσμιξε με τον εαυτό της. Μετά από τέσσερα χρόνια, ξανά στην ίδια θέση του ονειράματος εκείνης της ημέρας, καθώς ακούει τηβροχή έξω να ξεπλένει τις καλοκαιρινές απολαύσεις του κόσμου, με το σώμα και το πνεύμα ασθενικά και δηλητηριασμένα, σκέφτεται μόνο με εικόνες την αξία του θαύματος και το πρόσωπο της αιώνιας νιότης του Καμύ.

-«Βρίσκουμε καταφύγιο στη μετριότητα, από απελπισία για το ωραίο που ονειρευτήκαμε», μου φωνάζει ο Γκυστάβ Φλωμπέρ. Δεν ξέρω καν γιατί μας ήρθε το καλοκαίρι αυτό. Για ποιαν ανέλπιστη χαρά, για ποιες αγάπες, για ποιο ταξίδι ονειρευτό. Μα με μάτια κλειστά, με ξαναβρήκα.

 – Ιντερμέδιο/Ζάκυνθος 2021

[1]Στα τέλη του 15ου αιώνα, ανάμεσα στις πράξεις ενός θεατρικού έργου, υπήρχε η συνήθεια να λαμβάνει χώρα ένα μουσικό διάλειμμα, το οποίο επικράτησε να ονομάζεται Ιντερμέδιο ή ιντερμέτζο. Αυτά αποτελούνταν συνήθως από τραγούδια για σόλο φωνή, μαδριγάλια και άλλα πολυφωνικά τραγούδια, χορό και διαλόγους. Τα θέματα ήταν συνήθως αλληγορικά ή ποιμενικά. Περί το 1600 τα ιντερμέδια ήταν πολύ συχνά τόσο εξελιγμένα θεάματα, ώστε προκαλούσαν πολύ μεγαλύτερο ενδιαφέρον από τα ίδια τα θεατρικά έργα. Συνήθως γραμμένα για σοπράνο και μπάσο, τραγουδισμένα απ’ την αρχή ως το τέλος, έδωσαν ζωή στην «όπερα μπούφα», τη χαρακτηριστική τελική φόρμα της κωμική όπερας.

– Καθόμουν σε ένα εστιατόριο. Μόνος μου, όπως πάντα. Δεν μπορούσα να κοιμηθώ και αποφάσισα να χαθώ ανάμεσα σε βραδινούς αγνώστους και γυναίκες της νύχτας. Ήταν αρχές Φθινοπώρου. Δε φυσούσε, αλλά η θερμοκρασία είχε πέσει. Αφού περπάτησα λίγο ανάμεσα στα νέον φώτα της πόλης που ξέρει να ζει από πεθαμένες ανάσες, βρήκα την ασφάλεια μου σε ένα φτηνό εστιατόριο, ιδανικό για όσους δεν τους κολλάει ο ύπνος ή δεν θέλουν να κοιμηθούν, επιτρέποντας τους ένα μεταμεσονύχτιο αποκούμπι.Παρήγγειλα έναν καφέ, για να δικαιολογήσω τοχρόνο που θα σπαταλούσα στις σερβιτόρες, αποβλακώθηκα σε ένα βιβλίο, στην απόλυτη μοναξιά μου. Ήθελα να μάθω. Τι; Συλλογίζομαι: Ανακρίνω τον εαυτό μου και τον αγνοώ.

– Ξαφνικά ήρθε και κάθισε απέναντι μου μία άγνωστη όμορφη νεαρή κοπέλα. Τα μακριά μαύρα μαλλιά της ξεχύνονταν επάνω στη λεπτή, πελιδνή πλάτη της σαν μαύρο νερό πηγής που ξεχειλίζει. Φορούσε μια τεράστια ροζ μακό μπλούζα και σκισμένο τζιν. Και είχε στα όμορφα λεπτά αυτιά της μεγάλα τρυπητά σκουλαρίκια.

– Θα καθίσω να φάω κάτι στα γρήγορα και θα φύγω. Δεν σε πειράζει;

– Σήκωσα το κεφάλι και της απάντησα καταφατικά.

– Τι διαβάζεις με τόση μανία ; Χοντρό σαν τούβλο μου φαίνεται!

– Προσπαθώ να μάθω. Λόγω υπερβολικής διανοητικής περιέργειας, προσπαθώ να μάθω.

– Να μάθεις! Τι;

– Αυτά που χάνονται στην άκρη του κόσμου. Στην τιποτένια γη και τον ανύπαρκτο ουρανό.

– Χμ!! Θα σου πω έναν παλιό μύθο, που θα βοηθήσει την αναζήτηση σου. Μια φορά κι έναν καιρό ήταν τρία αδέλφια. Τα τρία αδέλφια είχαν πάει για ψάρεμα, έπιασε θύελλα, παρασύρθηκαν από τα κύματα, περιπλανήθηκαν για πολύ καιρό στη θάλασσα και μια ημέρα τα κύματα τους έβγαλαν σε ένα ακατοίκητο χαβανέζικο νησί. Όμορφο, με κοκοφοίνικες, με πλήθος από γινωμένους καρπούς να κρέμονται στα δέντρα και με ένα ψηλό βουνό στο κέντρο του. Το βράδυ στο όνειρο τους του επισκέφτηκε ο θεός και του είπε – Στην επόμενη παραλία θα βρείτε τρεις στρογγυλούς βράχους. Ας κυλήσει ο καθένας το δικό του μέχρι εκεί που θέλει. Εκεί όπου θα σταματήσετε,εκεί θα ζήσετε. Είστε ελεύθεροι να πάτε όπου θέλετε.

-Όπως τους είπε ο θεός, τα τρία αδέλφια βρήκαν τους τρεις βράχους και βάλθηκαν να τους κυλάνε. Μεγάλοι και βαριοί όπως ήταν, δύσκολα τους κυλούσαν, ενώ ο ανήφορος απαιτούσε ακόμα μεγαλύτερη προσπάθεια. Ο μικρός αδελφός τα παράτησε πρώτος. Αδέλφια μου είπε, εγώ είμαι καλά εδώ. Ένα βήμα από την παραλία, θα ψαρεύω κιόλας. Μου φτάνουν για να ζήσω. Δε μεν νοιάζει που από δω δε φαίνεται ο κόσμος παραπέρα. Τα μεγαλύτερα αδέλφια συνέχισαν. Φτάνοντας στα μισά του βουνού, τα παράτησε και ο μεσαίος αδελφός. Αδελφέ μου, εγώ είμαι καλά εδώ. Έχει οπωροφόρα δέντρα, μου φτάνουν να ζήσω. Δε με νοιάζει που δεν φαίνεται ο κόσμος παραπέρα.

Ο μεγαλύτερος αδελφός συνέχισε. Δεν τα παράτησε παρόλο που ο δρόμος ήταν πλέον στενός και απότομος. Υπομονετικός από γεννησιμιού του, ήθελε να δει πως είναι ο κόσμος παραπέρα. Ύστερα από αρκετούς μήνες, χωρίς να βάζει τίποτα στο στόμα του, ούτε φαγητό, ούτε νερό, κατάφερε να φτάσει στην κορυφή του βουνού. Σταμάτησε και κοίταξε. Μπορούσε να δει τον κόσμο παραπέρα, πιο μακριά από οποιονδήποτε άλλον. Εκεί, έφτιαξε το σπίτι του, εκεί όπου δεν φύτρωνε χορτάρι, ούτε πουλιά πετούσαν. Δεν μετάνιωσε για την επιλογή του, παρόλο που έτρωγε μόνο μούσκλια και για νερό έγλειφε πάγο και πάχνη.

-Σιωπή! Σιωπή επικράτησε καθώς την κοιτούσα να ολοκληρώνει την ιστορία της και να με κοιτάει χαμογελαστή από ικανοποίηση.

– Να υποθέσω η ιστορία σου, έχει κάποιο ηθικό δίδαγμα, ρώτησα.

– Η άγνωστη, ήπιε μια γουλιά νερό, σηκώθηκε και φεύγοντας, χαμογελαστή απάντησε:

– Η ιστορία έχει δύο διδάγματα. Ότι κάθε άνθρωπος είναι διαφορετικός, ακόμη και τα αδέλφια και πως τελικά υπάρχει ένα τίμημα για ότι θες πραγματικά να μάθεις.

– Στάθηκα στη σιωπή και τις σκέψεις μου. Παράτησα το βιβλίο που διάβαζα και επικέντρωσα την προσοχή μου στο τζάμι του καταστήματος και τα νέον φώτα των δρόμων που λαμπύριζαν στο σκοτάδι. Στο βάθος, σε ένα παλιό πικάπ το τραγούδι «SeptemberSong», του ChetBaker μου υπενθύμισε ότι κάθε εποχή κρίνεται από την άνοιξη που κρύβει. Σηκώθηκε. Αποχαιρέτησα την Περσεφόνη. Φόρεσα το μαύρο παλτό μου, το καπέλο μου και φόρεσα τη δερμάτινη τσάντα στην πλάτη μου. Στις σκιές του κόσμου, ήξερα ότι καισήμερα  κάτι έμαθα. Μπορεί να μην έμαθα ποτέ το όνομα της άγνωστης κοπέλας, μα έμαθα ότι τη ζωή. Να ζεις τη ζωή.

Ο Πέτερ Σλέμιλ χάθηκε στη λήθη του πλάσματος της μίας ημέρας. Κι εκείνος που είδε κάτι, κι αυτό το κάτι.