Υπάρχουν φαγητά στην ελληνική κουζίνα, που όλοι μας τα συνδέουμε άρρηκτα με ιδιαίτερες καταστάσεις στην ζωή μας. Είναι εκείνα τα φαγητά που μπορούμε να ετοιμάσουμε και να τα απολαύσουμε στο σπίτι μας, γεμίζοντάς το με αρώματα. Και όταν τα ξαναγευόμαστε ανακτούμε  όμορφες αναμνήσεις.

Στις μεγάλες γιορτές και σημαντικές στιγμές μας συνήθως επιστρέφουμε στην παράδοση, η οποία μας αποφορτίζει, αλλά ταυτόχρονα μας υπενθυμίζει την ταυτότητά μας, μια εξαγνιστική διαδικασία επιστροφής στις ρίζες!

Ο κάθε τόπος έχει τους δικούς του θησαυρούς που αποτυπώνονται αδρά στην μαγειρική του. Η επιστροφή στην τοπική μαγειρική και κυρίως στα παραδοσιακά εδέσματα αποτελεί ένα είδος καθήκοντος επαναφοράς σε μνήμες της παιδικής ηλικίας, της ενθύμησης του γενέθλιου τόπου και των ανθρώπων του  και κυρίως της διαφύλαξης της συλλογικής ταυτότητας.

Όπως πραγματεύεται η Παπαδάκη (1981) στο έργο της  «Η γέννηση στον παραδοσιακό βίο της Μακεδονίας», οι γιορτινές διατροφικές συνήθειες των Ελλήνων  κατά τις γιορτινές περιόδους είναι συνδεδεμένες με τις πολιτιστικές αξίες κάθε κοινωνίας και αποτελούν αξίες οι οποίες διατηρούνται ευλαβικά εδώ και αρκετά χρόνια (Unesco,2010).

Δεν είναι τυχαίο πως σε φιλικές συζητήσεις στη διάρκεια αυτών των ημερών επικρατούν εξιστορήσεις ζεστών, οικογενειακών αναμνήσεων συνοδευόμενων με γεύσεις και αρώματα από την τοπική κουζίνα. Τα παραδοσιακά εδέσματα χαρακτηρίζουν και στιγματίζουν μια περιοχή καθώς αποτελούν τοπόσημα. Συνδέονται με τις ρίζες και την ιστορία των ανθρώπων και πολλά από αυτά διατηρούνται και παρασκευάζονται ανελλιπώς κάθε χρόνο.
Ένα τέτοιο παραδοσιακό τοπικό χριστουγεννιάτικο έδεσμα με προϊστορία, που διατηρείται στο χρόνο, εντοπίζεται στην περιοχή της Κοζάνης είναι τα  Γιαπράκια. Καταναλώνεται μονοπωλιακά σε όλα τα νοικοκυριά, αποτελώντας το πιο αγαπημένο, από όλα τα εδέσματα, στοιχείο της ταυτότητας των κατοίκων της.
Τα Γιαπράκια, αποτελούν παράδοση αρκετών χρόνων η οποία διατηρείται ευλαβικά από τις Κοζανίτισσες νοικοκυρές.
Ετυμολογικά, η λέξη Γιαπράκια προέρχεται από την τουρκική λέξη yaprak που σημαίνει «φύλλο», την οποία την συναντάμε  με την αναφορά ως ντολμαδάκια ή λαχανοντολμάδες και σε άλλες χώρες, όπως την Αίγυπτο και τα Βαλκάνια. (ΕλληνοΤουρκικό Λεξικό του Κέντρου Ανατολικών Γλωσσών και Πολιτισμού, 2009) Επίσης τα ντολμαδάκια ή τους λαχανοντολμάδες ή τις παραλλαγές τους τις εντοπίζουμε και σε αρκετές περιοχές της Ελλάδας ως επίσημο παραδοσιακό έδεσμα των Χριστουγέννων. Ωστόσο αν και τα Γιαπράκια μοιάζουν στην εμφάνιση αρκετά με τους λαχανοντολμάδες, διαφέρουν αρκετά.
Αυτά που τα ξεχωρίζει ιδιαίτερα από τα υπόλοιπα όμοια εδέσματα είναι η διαδικασία προετοιμασίας τους, η ιδιαίτερη «τελετουργία» τους και η προσμονή κατανάλωσής τους την ημέρα των Χριστουγέννων υπό το φως και την ατμόσφαιρα της γιορτινής οικογενειακής στιγμής.

Με άλλα λόγια, για να είναι έτοιμα τα Γιαπράκια την ημέρα των Χριστουγέννων και να τ’απολαύσουν οι Κοζανίτες/ισσες χρειάζεται ιδιαίτερη, τελετουργική προετοιμασία. Βασικό συστατικό τους είναι η  Αρμιά. Σύμφωνα με τον Ζ.Πιτένη (1971),  η 14^η  Νοεμβρίου αποτελεί ορόσημο για τις νοικοκυρές, καθώς αποτελεί την αρχή της προετοιμασίας της Αρμιάς. Συγκεκριμένα οι νοικοκυρές τις ημέρες εκείνες έχουν ήδη αγοράσει περίπου «σαράντα κι πινήντα» λάχανα, κυρίως Βαντσιώτκα (από την περιοχή της Άνω Κώμης) τα οποία έχουν φροντίσει να τα επιλέξουν με προσοχή ώστε να είναι άσπρα και κυρίως σφιχτά. Εκείνη την ημέρα η προετοιμασία ξεκινάει με την αφαίρεση του «τζούφου» (το κοτσάνι) και την προσθήκη του χοντρού αλατιού σε εκείνο το σημείο. Υπολογίζεται περίπου μία χούφτα αλάτι σε κάθε λάχανο. Κατόπιν, σε ένα καδί με βρυσούλα τοποθετούνται τα λάχανα και σκεπάζονται με νερό. Για το χρώμα της Αρμιάς, βοηθάει πάντα η προσθήκη μίας χούφτας από ρεβίθια.
Ιδιαίτερα σημαντικό θεωρείται πως τα λάχανα πρέπει να είναι καλυμμένα με τον γνωστό «αρμόζμουν», δηλαδή το υγρό που δημιουργείται με την προσθήκη νερού στα λάχανα . Για να συνωθεί ο αρμόζμους, απαιτείται μία διαδικασία καθημερινή και εβδομαδιαία καθώς χρειάζεται οι νοικοκυραίοι να πιέσουν το εσωτερικό του καδιού με το «κληματσίδις» (πλέγμα από κληματόβεργες) και ανακατεύεται με καλαμάκι.
Η παραπάνω διαδικασία επαναλαμβάνεται περίπου έξι εβδομάδες, μέχρι την παραμονή των Χριστουγέννων. Ωστόσο, στις μέρες μας δεν διατηρούνται τα καδιά και γι αυτόν τον λόγο η αρμιά τοποθετείται σε μεγάλο πλαστικό δοχείο, ή ετοιμάζεται με άλλες μεθόδους. Τα Γιαπράκια παρασκευάζονται και ολοκληρώνονται την παραμονή των Χριστουγέννων καθώς θεωρείται πως συμβολίζουν το σπαργανωμένο νεογέννητο Θείο Βρέφος σύμφωνα με τις Τσικριτζή-Μόμτσιου & Φτάκα-Τσικριτζή (2006)
Η διαδικασία της προετοιμασίας αποτελεί μία «τεχνική» που μετριέται στις λεπτομέρειες. Πιο αναλυτικά, ο κιμάς της γέμισης ψιλοκόβεται με το χέρι από τις Κοζανίτισσες νοικοκυρές. Το κρέας και κυρίως το χοιρινό αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι για την προετοιμασία των Γιαπρακιών καθώς όπως παρατηρεί και η Παπαδάκη (1981)  κατά τη διάρκεια των μεγάλων εορτών, όπως τα Χριστούγεννα και τη Πρωτοχρονιά, η κατανάλωση κρέατος, διαφόρων ειδών, είναι επιβεβλημένη στις γιορτινές διατροφικές μας συνήθειες, ως στοιχείο του πολιτισμού των Ελλήνων.

Η διαδικασία η οποία απαιτεί υπομονή και επιμονή λόγω μεγάλης χρονικής διάρκειας, είναι αυτή του τυλίγματος,
Εφόσον λοιπόν, ετοιμαστούν τα Γιαπράκια, τα τοποθετούν «στου τσκάλ». Στον πάτο του, έχουν ήδη τοποθετηθεί τα «λισιά» ώστε να μην καούν από την φωτιά. Πάνω από τα Γιαρπάκια βάζουν δυό-τρία φύλλα από λάχανο και τα σκεπάζουν με αρμόζμουν. Το βράσιμό τους διαρκεί όλο το βράδυ, καθώς η φωτιά πρέπει να είναι δυνατή στην αρχή και να χαμηλώνει στη συνέχεια. Χρειάζεται να αφαιρεθεί ο αρμόζμους όταν φουσκώσει για να μην χυθεί και για αυτόν τον λόγο πολλές είναι οι νοικοκυρές ή και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας όπου ξενυχτάν δίπλα στα Γραπράκια. Φυσικά, το ξενύχτι συμπεριλαμβάνει κρασί και οπωσδήποτε την δοκιμή τους.
Αξίζει να τονιστεί πως οι ποσότητες των Γιαπρακιών, διαφέρουν διαχρονικά.  Όπως αναφέρουν οι Τσικριτζή-Μόμτσιου & Φτάκα-Τσικριτζή (2006) στις μεταπολεμικές περιόδους σε κάποια σπίτια ο αριθμός των γιαπρακιών που μαγειρεύονταν ανερχόταν στα ογδόντα! Καταναλώνονταν σαν βασικό φαγητό ή σαν ορεκτικό όλο το Δωδεκαήμερο. Συγκριτικά  με τότε, στην σημερινή εποχή οι ποσότητες έχουν μειωθεί αρκετά.

Ανήμερα των Χριστουγέννων πρωί πρωί οι Κοζανίτες/ισσες πηγαίνουν στην εκκλησία για την Χριστουγεννιάτικη λειτουργία. Με το σχόλασμα, περίπου στις οκτώ και καθώς η νηστεία έχει τελειώσει κατευθύνονται στα σπίτια τους βιαστικά για να δοκιμάσουν τα Γιαπράκια, κομβικό σημείο για το «τελετουργικό» τους.

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως με κανένα άλλο παραδοσιακό έδεσμα δεν συνδέεται το «κοζανίτικο κασμέρ» (πείραγμα), ένα ακόμη χαρακτηριστικό της ταυτότητας των Κοζανιτών και αναπόσπαστο κομμάτι της  τοπικής τους παράδοσης. Οι Τσικριτζή-Μόμτσιου & Φτάκα-Τσικριτζή (2006) σημειώνουν ένα θεσμικό πείραγμα της ημέρας των Χριστουγέννων : «Γιασιάμ, Κατιρίν΄! Μ’ τι γιαπράκια ήταν αυτά ιφέτου;” έλεγε η επισκέπτρια στην οικοδέσποινα αφού δοκίμαζε το κέρασμα. «Έχου καλό τσκάλ΄!», απαντούσε εκείνη κάνοντας έναν διάφανο σεξουαλικό υπαινιγμό.

Η συνηθέστερη εικόνα που συναντά κανείς εκείνη την ημέρα, είναι εκείνη της συγκέντρωσης όλης της οικογένειας στα πατρικά τους σπίτια. Κατά κύριο λόγο, η μεγαλύτερη σε ηλικία γυναίκα της οικογένειας είναι εκείνη η οποία θα πάρει τα εύσημα για τα Γιαπράκια της, αντιπροσωπεύοντας  όλη την οικογένεια.
Φυσικά από το Χριστουγεννιάτικο τραπέζι, εκτός από την τιμητική των Γιαπρακιών, δεν θα λείψει το κρασί, η σαλάτα και οποιοδήποτε άλλο ορεκτικό.

Εκείνο που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι η συνοδεία τους από τα οικογενειακά «μασλάτια» τα γέλια και το γλέντι που δημιουργείται υπό αυτήν την ατμόσφαιρα. Η επαναλαμβανόμενη αυτήν παράδοση παραμένει σταθερή στον χώρο και στον χρόνο με επίκεντρο το παραδοσιακό έδεσμα και αποτελεί την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της Κοζάνης. Το γεγονός ότι τα  Γιαπράκια  κατέχουν  ισχυρό πολιτισμικό περιεχόμενο , δεν αμφισβητείται. Συνδέονται με ένα σύνολο πρακτικών και παραδόσεων, στο οποίο περιλαμβάνονται τα τοπικά υλικά, η διαδικασία διατήρησης της παράδοσης, η προετοιμασία του φαγητού, το οικογενειακό τραπέζι και τέλος η κατανάλωση των φαγητών.

Ως τοπικό έδεσμα, τα Γιαπράκια θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως ένα μεσογειακό φαγητό που αποτελείται κυρίως από ντόπια προϊόντα, π.χ τα λαχανικά, το ελαιόλαδο, το κρέας και τα μπαχαρικά. Όλα τα παραπάνω συνοδεύονται από το κρασί,  πάντα με σεβασμό στις θρησκευτικές ιδιαιτερότητες της κοινότητας.  Γενικά,  διαπιστώνουμε πως τα Γιαπράκια εκτός από την έννοια του φαγητού, ως τροφή,  εμπεριέχουν και άλλες έννοιες. Αρχικά, έχει δημιουργηθεί ένα σημαντικό «σώμα» γνώσης της τοπικής λαϊκής παράδοσης, με τις γυναίκες να κατέχουν τον πολύ σημαντικό ρόλο της μεταφοράς της εμπειρίας και της γνώσης του «τελετουργικού», της παραδοσιακής εορτής και της προστασίας των διάφορων τεχνικών που χρησιμοποιούνται.

Το τοπικό αυτό έδεσμα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως άμεσα συνδεδεμένο και με το πολιτισμικοκοινωνικό-οικονομικό μοντέλο της περιοχής, και να αποτελέσει παράδειγμα-πρότυπο στη σημερινή εποχή, σε αντιδιαστολή προς τις ισχύουσες και συχνά βλαπτικές διατροφικές συνήθειες που υιοθετούμε. Γίνεται επομένως εύκολα αντιληπτό, πως τα Γιαπράκια αποτελούν στοιχείο της  Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του τόπου μας, η οποία μεταδίδεται από γενιά σε γενιά, δεν μεταβάλλεται σε σχέση με το περιβάλλον και την ιστορία και ενισχύει την ταυτότητα και τη συνοχή της κοινότητας (Alivizatou, 2012).

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως θα είχε πολύ μεγάλη σημασία η εγγραφή τους στον κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, καθώς εμπεριέχει την ιστορία και την παράδοση της περιοχής της Κοζάνης. Με την εγγραφή επίσης θα έχει την δυνατότητα να αναγνωριστεί ως πολιτισμικό στοιχείο σε διεθνές επίπεδο, όπως και άλλα όμοια παραδοσιακά εδέσματα παγκόσμιας κλίμακας, σαν το Κροατικό μελόψωμο, ο τούρκικος καφές κ.ά.

Αφιερωμένο στην γιαγιά μου, Μαριάνθη Πάτσιου

Πηγές:

Alivizatou, M., (2012).  Intangible Heritage and the Museum; New perspective on Cultural Preservation. California: Left Coast Press Walnut Creek

ΕλληνοΤουρκικό Λεξικό, YUNANCA TURKCE SOZLUK, (2009). Αθήνα:  Κέντρο Ανατολικών Γλωσσών και Πολιτισμού

Παπαδάκη. Ελ.,(1981). Η γέννηση στον παραδοσιακό βίο της Μακεδονίας. Θεσσαλονίκη

Πιτένης, Ζ., (1971). Κουζιανιώτ’κα μπέντια. Αθήνα

Τσικριτζή-Μόμτσιου M. & Φτάκα – Τσικριτζή Φ., (2006). Γεύσεις από παλιά Κοζάνη. Αθήνα: Ιδιωτική

Unesco (2010). Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Int

Αντί λοιπόν να περιμένουμε την Πρωτοχρονιά για να θέσουμε στόχους, ξεκινάμε από τώρα!

Είναι απαραίτητο για να κλείσουμε, να ολοκληρώνουμε ή ακόμη και για ν’αλλάξουμε κάποια από τα αποτελέσματα των προηγούμενων ενεργειών  που δεν μας άρεσαν,  ν’ αφιερώσουμε χρόνο ώστε να αναστοχαστούμε  και έπειτα να ρωτήσουμε τα παρακάτω στον εαυτό μας:

• Τι λειτουργεί καλύτερα στη ζωή/σταδιοδρομία/επιχείρησή μου αυτή τη στιγμή;
• Σε ποιες βασικές ενέργειες ή έργα θέλω να εστιάσω το επόμενο τρίμηνο;
• Τι θέλω να πετύχω φέτος;

Hστοχοθεσία αποτελεί το πρώτο βήμα για το ξεκίνημα των νέων στόχων.
Το επόμενο είναι ο προγραμματισμός

• Τι ακριβώς θέλουμε να πετύχουμε;
• Πώς θα το επιτύχουμε;
• Με ποιες ενέργειες, μέσα και πότε θα το επιτύχουμε;

Συνεχίζοντας στην οργάνωση, προχωράμε στο πρακτικό μέρος για την σχεδίαση και  διαμόρφωση των ενεργειών. Ανάλογα με τους στόχους που έχουμε θέσει, ορίζουμε τα ρεαλιστικά στοιχεία. Για παράδειγμα: η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας στην επιχείρηση μας, η αλλαγή εργασίας, η παροχή διατροφικών συμβουλών, η εγγραφή σε κάποιο πρόγραμμα γυμναστικής, η παρακολούθηση ενός σεμιναρίου κλπ.

Κατά το σύνολο των ενεργειών ή των δραστηριοτήτων, είναι απαραίτητο να πραγματοποιείται έλεγχοςστους συντελεστές  ώστε να επιτυγχάνεται η αποτελεσματικότητα των στόχων.
Θα εκπλαγείτε  για το πόσο συγκεντρωμένοι και αποτελεσματικοί θα είστε αξιοποιώντας την δυναμική των φιλοδοξιών σας μέσα από τον ορθό οργανωτικό σχεδιασμό!
Φυσικά, σε όλα τα παραπάνω μπορούν να βοηθήσουν οι σύμβουλοι (manager) που εξειδικεύονται σε πολλούς τομείς. Αναζητήστε τους, γιατί…

«Κάθε ημέρα μπορείς να δημιουργήσεις τον κόσμο στον οποίο θέλεις να ζήσεις!» και «εάν το πιστέψεις, έχεις ήδη διανύσει το μισό δρόμο για να το πετύχεις!».

Θεέ μου πρωτομάστορα , μύρισες την ανάσταση» («Άξιον Εστί», Άσμα Δ’).

Εσείς γνωρίζετε πως οι νεοϋορκέζοι, το Πάσχα φοράνε τα καινούρια τους ρούχα, για να έχουν καλή τύχη όλο τον χρόνο, ακολουθώντας μια από τις παλιότερες προλήψεις που χρονολογείται από τον 18ο αιώνα; Όπως επίσης την Κυριακή του Πάσχα, στις ΗΠΑ, αλλά και σε πολλές από τις περιοχές της Βόρειας Αγγλίας, συνηθίζουν να ρίχνουν βαμμένα αυγά από τους λόφους, ενώ σε πολλές γειτονιές διοργανώνεται το «κυνήγι θησαυρού» για μικρά παιδιά με Πασχαλινά αυγά;
Συνεχίζοντας το ταξίδι μας προς την Ευρώπη, στην νότια Γαλλία, στην πόλη Haux, την Δευτέρα του Πάσχα παρασκευάζεται η γιγαντιαία ομελέτας στην κεντρική πλατεία της πόλης! Χρησιμοποιούνται περίπου 4.500 αυγά και ο στόχος της είναι να την δοκιμάσουν πάνω από 1.000 άτομα !
Ένα φαντασμαγορικό έθιμο αποτελεί το Scoppio del Carro, το οποίο πραγματοποιείται στην Φλωρεντία. Την Κυριακή του Πάσχα, μία άμαξα φτάνει μπροστά στο Duomo και ο επίσκοπος ανάβει με το Άγιο Φως μια ρουκέτα σε σχήμα περιστεριού η οποία ξεκινάει από την Αγία Τράπεζα και φτάνει έως την άμαξα, ανατινάζοντάς την και πλημμυρίζοντας με φως την πλατεία, καθώς η άμαξα είναι γεμάτη με πυροτεχνήματα!
Τέλος, στη Φινλανδία, στην Σουηδία και σε άλλες σκανδιναβικές περιοχές, η γιορτή του Πάσχα έχει άρωμα και χρώμα… μαγείας, καθώς η παράδοση επιτάσσει κάτι σαν Halloween! Συνήθως το Μεγάλο Σάββατο παιδιά τριγυρίζουν στους δρόμους, μασκαρεμένα και χτυπούν τις πόρτες ζητώντας κέρασμα. Την Κυριακή του Πάσχα, φωτιές και πυροτεχνήματα ανάβουν στους δρόμους για να ξορκίσουν τις μάγισσες!

Σε όποιο μέρος του κόσμου και να βρίσκεστε τις γιορτές του Πάσχα, προετοιμαστείτε για το χαρμόσυνο μήνυμα της Ανάστασης με αγάπη και φως στις ζωές σας!

Όσα χρόνια και εάν πέρασαν, Τουρκοκρατία, πόλεμοι, απελευθέρωση, δικτατορία κλπ, όσο και εάν άλλαξε η αρχιτεκτονική, οι συνήθειες, ο τρόπος ζωής της Κοζάνης, ένα στοιχείο παρέμεινε σταθερό.. οι Φανοί της Κοζανίτικης Αποκριάς!

O Φανός, ένα έθιμο με λατρευτικό χαρακτήρα ανάβει την Κυριακή της Μεγάλης Αποκριάς στις γειτονιές της πόλης. Πάνω στον ειδικό βωμό, σταθερή εστία της φωτιάς, όσοι συμμετέχουν γλεντούν απρόσκοπτα ξεχνώντας τα προβλήματα και τις ανησυχίες τους. Στον ρυθμό της αποκριάς όλη η πόλη «φλέγεται».
Ο κύκλος γύρο από την φωτιά οριοθετεί τον κύκλο του γλεντιού όπου κυριαρχούν το κρασί και τα κεράσματα. Ο πρωτοτραγουδιστής πάντα στην κεφαλή στίχο στίχο δίνει το σύνθημα και οι ακόλουθοι το επαναλαμβάνουν, πότε με τις φωνές τους, πότε με το χτύπημα των χεριών τους.
Ο συμβολισμός αποκαλύπτει και την μοναδικότητά του. Η ένωση της φωτιάς με τα σκωπτικά τραγούδια, το κρασί και την τροφή καταρρίπτουν προς στιγμήν τα πρέπει και τα όρια, φέρνοντας την ανατροπή στην καθώς πρέπει καθημερινότητα.
Και οι αρχαίοι Έλληνες γιόρταζαν την έλευση της άνοιξης με ανάλογο τρόπο. Οι αποκριές και ο Φανός αποτελούν κατά κάποιον τρόπο την συνέχειά τους. Σε αυτό συμφωνούν ενδελεχείς μελέτες λαογράφων. Συγκεκριμένα, ο Νάσης Αλευράς συνδέει τον Φανό με τον Πυρρίχιο, αρχαίο πολεμικό χορό, αιτιολογώντας την σύνδεση αυτήν στον κοινό βηματισμό τους (2/4). Συγχρόνως, ο Λεωνίδας Παπασιώπης εντοπίζει το γλέντι, το κρασί και τον φαλλικό τους χαρακτήρα ως κοινά στοιχεία του Φανού με τις Χοές, γιορτές προς τιμήν του αρχαίου Διόνυσου.
Στο πέρασμα του χρόνου, το έθιμο διαφοροποιήθηκε αντικατοπτρίζοντας τις αλλαγές στις εκάστοτε συνθήκες.
Στην περίοδο της Τουρκοκρατίας ανταποκρίθηκε στην ανάγκη των υπόδουλων για διασκέδαση αλλά και για τόνωση της εθνικής συνείδησης με την ανοχή ή την άγνοια των κατακτητών. Όμως, έπαιξε και τον ρόλο που του αναλογούσε και στην Επανάσταση του ’21 και τον Μακεδονικό Αγώνα. Ο Ν. Αλευράς μας πληροφορεί για τον αντιστασιακό τους ρόλο καθώς έγιναν σημεία συνάντησης και συνεννόησης των επαναστατών και διακίνησης των όπλων (Τσικριτζή-Μόμτσιου, 2000).
Μετά την απελευθέρωση, όταν η ζωή ξαναβρίσκει τους κανονικούς της ρυθμούς, οι Φανοί γίνονται και πάλι σημεία αναφοράς και στοιχεία συνοχής της γειτονιάς.

Όλοι συμμετείχαν στην προετοιμασία είτε καταθέτοντας τον οβολό τους στο κοινό ταμείο «τσινί», είτε ετοιμάζοντας τον «νουντά» και τα κεράσματα για τους καλεσμένους.
Σήμερα, η αρμοδιότητα της διοργάνωσης πέρασε στα χέρια του Δήμου. Η ουσιαστική όμως υλοποίησή της βρίσκεται στα χέρια της γειτονιάς. Σε μια εποχή που οι σχέσεις έχουν αποπροσωποποιηθεί, ο Φανός της γειτονιάς εξακολουθεί να έχει τον πρωταρχικό ρόλο στην συνείδηση των Κοζανιτών που τον μεταδίδουν σε όλους τους κατοίκους της πόλης
Αμέσως μετά τα Χριστούγεννα ξεκινάει η προετοιμασία. Άντρες, γυναίκες και νέοι σχεδιάζουν και ετοιμάζονται για το αποκορύφωμα της γιορτής στην περίοδο της αποκριάς. Στην αρχή παίρνουν τη θέση τους τα «κεραστάρια», ξύλινα σπιτάκια που προορίζονται να φιλοξενήσουν τα «όργανα», τα κιχιά και το κρασί.
Εκεί κοντά στήνεται και ο «νουντάς», το παραδοσιακό δωμάτιο στολισμένο με τα χειροποίητα έργα λαϊκής τέχνης, που βρίσκονται σε κάθε σπίτι και που περήφανα εκθέτουν οι ιδιοκτήτριες.
Στον «νουντά» κερνιούνται οι «επίσημοι» και η «επιτροπή» που περνάν και αξιολογούν τον κάθε Φανό. Μία τέτοια στιγμή αγωνίας για το αποτέλεσμα, οδήγησε στο στήσιμο του πρώτου «νουντά» στην ιστορία των Φανών την δεκαετια του 1950. Όπως αναφέρει στο βιβλίο της η Ματίνα Τσικριτζή-Μόμτσιου , σύμφωνα με τα λόγια του αείμνηστου Προκόπη Διδίλη, προέδρου του συλλόγου Αριστοτέλη, ο «νουντάς της Τιάτιους» που στήθηκε, ήταν μια ιδέα του Μήκα τ’ Κάψα, που υλοποιήθηκε με την βοήθεια του Γ. Δούρβα και την ενθουσιώδη προσφορά ολόκληρης της γειτονιάς.
Την Κυριακή της Μεγάλης Αποκριάς μετά την παρέλαση των αρμάτων, το πατροπαράδοτο κέρασμα του μπακλαβά και την συγχώρεση που λαμβάνει χώρα ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας έρχεται η ώρα να ανάψει επιτέλους ο Φανός.
Στις 6 το απόγευμα ο Δήμαρχος και οι «επίσημοι» δίνουν το σύνθημα ανάβοντας τον κεντρικό Φανό, δηλ. τον Φανό στην Κεντρική Πλατεία. Μετά από δύο ώρες σε κάθε γειτονιά μεγαλοπρεπώς ανάβει ο Φανός και ο πρωτοτραγουδιστής καλεί σε γλέντι με το τραγούδι «Ιβγάτι αγόρια μ’ στου χουρό κουράσια στου σιργιάνι» .
Το γλέντι συνεχίζεται με τραγούδια στο γλωσσικό ιδίωμα της περιοχής. Τα τραγούδια που ακούγονται χωρίζονται στις εξής κατηγορίες: της αγάπης, τα παλικαρίσια και τα νοικοκυρίσια ή ξενέντροπα, με έντονο φαλλικό χαρακτήρα. Εδώ πρέπει να σημειωθεί η ύπαρξη του έντονου χιουμοριστικού στοιχείου το οποίο βοηθά στην αποφυγή των παρεξηγήσεων.
Ενδιάμεσα η ορχήστρα παίζει παραδοσιακά τραγούδια, ώστε να δίνει την ευκαιρία στους τραγουδιστές να ξεκουράζονται.
Στο τέλος επισκέπτες και οικοδεσπότες γλεντούν όλοι μαζί, χωρίς η ηλικία και το φύλο να γίνονται εμπόδιο. Στο έθιμο του Φανού σήμερα συμμετέχουν άντρες, γυναίκες και παιδιά που αναλαμβάνουν την συνέχισή του όπως ακριβώς έκαναν και οι παλιότεροι.
Γενικά, τα έθιμα αποσκοπούν στο να ψυχαγωγούν αλλά ταυτόχρονα να ενσωματώνουν τα άτομα στις κοινωνικές διαδικασίες. Ταυτόχρονα όμως αποτελούν λατρευτικές εκδηλώσεις και κοινωνικές τελετουργίες.

Από την άλλη πλευρά όμως, οι Φανοί ως έθιμα της Αγροτικής ζωής αποσκοπούσαν στο να εξευμενίσουν την φύση, ώστε να δώσει καλή σοδιά και υγεία. Σήμερα, σε μια εποχή που απομακρύνονται οι άνθρωποι και οι σχέσεις αποπροσωποποιούνται, η διατήρηση των εθίμων είναι απαραίτητη ώστε να υπάρχουν η πολυπόθητη συνοχή και η διατήρηση της ταυτότητας.
Τι πρόκειται όμως να συμβεί στην περιοχή της Κοζάνης τα επόμενα χρόνια, όπου η μεταλιγνιτική εποχή πλησιάζει απειλητικά και ελλοχεύει τόσο οικονομικούς όσο και κοινωνικούς κινδύνους; Οι παραδόσεις, οι σχέσεις των ανθρώπων και η βιωσιμότητα της πόλης θα επηρεαστούν.
Η λύση προέρχεται από την κατάλληλη πολιτική στον τομέα του πολιτισμού, η οποία θα πρέπει να περιλαμβάνει την προστασία και την ενίσχυση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Στις μέρες μας οι χώροι παραγωγής πολιτισμού επιφέρουν ανάπτυξη στην κοινωνία.
Αποτελεί λοιπόν απάντηση, η σωστή πολιτιστική διαχείριση για την αειφορία της περιοχής.

Απαγορεύεται: α) Η ανατύπωσις ή η εκτέλεσις της μουσικής και των ασμάτων του κομμουνιστού συνθέτου Μίκη Θεοδωράκη, τέως αρχηγού της νυν διαλυθείσης κομμουνιστικής οργανώσεως΄Νεολαία Λαμπράκη’, δεδομένου ότι η εν λόγω μουσική εξυπηρετεί τον κομμουνισμόν».

β) το άδειν άπαντα τα άσματα, τα χρησιμοποιούμενα υπό της κινήσεως της κομμουνιστικής νεολαίας, διαλυθείσης δυνάμει της παραγράφου 8 του διατάγματος της 6ης Μαΐου 1967, δοθέντος ότι τα εν λόγω άσματα υποκινούν πάθη και διενέξεις εις τους κόλπους του πληθυσμού.

2) Οι παραβαίνοντες την ως άνω διαταγήνπολίται θα πρέπει να παραπέμπονται αμέσως ενώπιον στρατοδικείων και θα δικάζωνται συμφώνως προς τας διατάξεις της εκτάκτου νομοθεσίας».

Στα επτά έτη όπου διήρκεσε η κατάλυση της δημοκρατίας, διαδραματίστηκαν πολλές τραγικές ιστορίες. Κάποιες απ’ αυτές συναντάμε στην μουσική. Λόγω της αυστηρής λογοκρισίας του Τύπου και των ΜΜΕ, η δημόσια έκφραση κάθε αντίθετης γνώμης, αφανίστηκε. Όμως οι καλλιτέχνες επινόησαν έξυπνους τρόπους για να καμουφλάρουν την αντίθεσή τους στην δικτατορία.

Πέρα από τους Μίκη Θεοδωράκη -ο οποίος αρχικώς εξορίστηκε και στη συνέχεια οδηγήθηκε στις φυλακές του Ωρωπού-, τον Γιάννη Μαρκόπουλο, τον Διονύση Σαββόπουλο, τον Μάνο Χατζιδάκι κά, στις μαύρες λίστες της επιτροπής λογοκρισίας προστέθηκαν και τραγούδια των Βασίλη Τσιτσάνη, Μάρκου Βαμβακάρη κά. Φυσικά απαγορεύτηκαν και οι αντίστοιχοι στιχουργοί, από τον Κώστα Βίρβο και την Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου ως τους Νίκο Γκάτσο, Γιάννη Ρίτσο, Γιώργο Σεφέρη και Οδυσσέα Ελύτη.

Όμως, μέσα στην δικτατορία, δημιουργήθηκαν τραγούδια διαμαρτυρίας τα οποία ενσωματώθηκαν στον εθνικό λόγο – αλλάζοντας τα λόγια – με αποτέλεσμα να προσφέρουν κάλυψη στο πραγματικό νόημα των τραγουδιών. Μερικά απ’ αυτά είναι:

«Ο Κουταλιανός»

Μουσική: Μάνος Λοΐζος

Στίχοι: Λευτέρης Παπαδόπουλος

Ερμηνευτής: Γιάννης Καλατζής (1972)

Αν και ο Παναγής Κουταλιανός υπήρξε αληθινό πρόσωπο, μασίστας που έζησε στα τέλη του 19ου αιώνα, το τραγούδι παρομοίωνε ως «Κουταλιανό» τον Γεώργιο Παπαδόπουλο.

«Αχ Χελιδόνι Μου»

Μουσική: Μάνος Λοΐζος

Στίχοι: Λευτέρης Παπαδόπουλος

Ερμηνευτής: Γιώργος Νταλάρας (1971)

Ο «μαύρος» ουρανός που αναφέρεται στο τραγούδι, αντιστοιχούσε στην περίοδο της επταετίας, η οποία βρισκόταν ακόμη σε σκληρή φάση. Το «χελιδόνι» ενσάρκωνε την ελευθερία και τον πονεμένο λαό.

Από την άλλη πλευρά, υπήρξαν και τραγούδια που λογοκρίθηκαν την περίοδο της Χούντας, είτε εξολοκλήρου είτε με παραλλαγμένους στίχους:

«Θα κλείσω τα μάτια»

Το κομμάτι ηχογραφήθηκε το 1967 με τελείως διαφορετικούς στίχους, ερμηνευμένο από τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τη Χαρούλα Λαμπράκη. Οι στίχοι μιλούσαν για τη μιζέρια και τις δύσκολες συνθήκες ζωής για τους φτωχούς.

«Θα κλείσω τα μάτια, θ’ απλώσω τα χέρια
μακριά από τη φτώχεια, μακριά απ’ τη μιζέρια
θα πάρω τη στράτα κι εγώ τη μεγάλη
θα κλείσω τα μάτια και όπου με βγάλει».

Το κομμάτι και οι στίχοι του παραλλάχθηκαν προς ένα ερωτικό κομμάτι και επανακυκλοφόρησε το 1971, με την έγκριση πια των λογοκριτών.
«Θα κλείσω τα μάτια θ’ απλώσεις τα χέρια
να βρουν να φωλιάσουν λευκά περιστέρια
αγάπη μου πρώτη αγάπη μεγάλη
θα κλείσω τα μάτια κι όπου με βγάλει».

«Ζεϊμπέκικο -Με αεροπλάνα και βαπόρια»

Το κομμάτι συμπεριλήφθηκε στον δίσκο του Διονύση Σαββόπουλου ‘Βρόμικο Ψωμί’, το 1972, το οποίο «Απερρίφθη… διότι δεν συνεμμορφώθη με τας υποδείξεις». Μετά την πτώση της Χούντας το τραγούδι επανεμφανίζεται με τη συμμετοχή της Σωτηρίας Μπέλλου το 1975.

«Ζαβαρακατρανέμια»

Το τραγούδι του Γιάννη Μαρκόπουλου ήταν γραμμένο στα χρόνια της δικτατορίας και είχε σαφές αντιδικτατορικό μήνυμα. Προκειμένου όμως να περάσει από τη λογοκρίσια, ο Μαρκόπουλος σκέφτηκε τη λέξη Ζαβαρακατρανέμια όπου:

«Ζάβαρα» σημαίνει λάβαρα
«Κάτρα» σημαίνει μαύρα
«Νέμια» σημαίνει ανέμισαν.

Η λίστα με τα τραγούδια που απαγορεύτηκαν την μαύρη αυτήν επταετία, είναι πολύ μεγάλη. Όμως, αυτό που έχει καταστεί σαφές είναι πως η τέχνη εκείνη την σκοτεινή περίοδο, αποτέλεσε ένα βασικό όπλο αμφισβήτησης του κράτους καταστολής, δεν φιμώθηκε και σήμερα παραμένει μία μεγάλη παρακαταθήκη της μουσικής μας κληρονομιάς.

Πηγές:

Η μηχανή του χρόνου.
Θ.Βερέμης& Ι. Κολιόπουλος (2013), ModernGreece: A Historysince 1821.
Th. Gallant (2017), Νεότερη Ελλάδα.
«100 χρόνια Γενικά Αρχεία του Κράτους, 500 χρόνια ιστορίας», ΓΑΚ

Συνεπώς, η Τοπική Αυτοδιοίκηση θα πρέπει να είναι σε θέση να στηρίζει, να αναδεικνύει και να προωθεί την πολιτιστική κληρονομιά, την καλλιτεχνική δημιουργία σε κάθε της έκφανση αλλά και τον πολιτισμό της καθημερινότητας με ταυτόχρονη ευαισθητοποίηση των δημοτών στις προαναφερόμενες προσεγγίσεις.

Λειτουργούν τα παραπάνω στον Δήμο Κοζάνης;

Εξετάζοντας τον τομέα του πολιτισμού και συγκεκριμένα τις πολιτιστικές μονάδες και λειτουργίες τους στην πόλη της Κοζάνης, εντοπίζονται τα εξής:

• Οργανόγραμμα

Σύμφωνα με το οργανόγραμμα του Δήμου και του Οργανισμού Αθλητισμού Πολιτισμού και Νεολαίας Κοζάνης (ΟΑΠΝ), σε μελέτη που πραγματοποίησε η γράφουσα,  εντοπίστηκε πως αναγράφεταιτο «γραφείο αρχείων, μουσείων και πινακοθηκών», τμήμα του ΟΑΠΝ το οποίοείναι αρμόδιο για τους παρακάτω πολιτιστικούς οργανισμούς. Παρόλο αυτά, δεν διατίθεται λεπτομέρειες και αρμοδιότητες για το τμήμα αυτό.
Συνάμα, δεδομένου πως στον δήμο ανήκουν αρκετές μονάδες πολιτισμού, δεν  προσφέρεται καμία Πινακοθήκη. Ποιος ο ρόλος του γραφείου;
Παρόλο αυτά, αν και δεν υπάρχει Πινακοθήκη, έχει ιδρυθεί η Δημοτική Χαρτοθήκη- Αρχοντικό Λασσάνη, η οποία υπάγεται στον Δήμο από το 2008.

• Δημοτική Χαρτοθήκη – Αρχοντικό Λασσάνη

Το έργο της αποκατάστασης και διαχείρισης του αρχοντικού, ολοκληρώθηκε με προϋπολογισμό που ανέρχονταν περίπου 500.000€, από το Ευρωπαϊκό Ταμείο στο πλαίσιο της Περιφερειακής Ανάπτυξης. Στην Χαρτοθήκη λοιπόν,φιλοξενείται η  ψηφιοποιημένη «Χάρτα» του Ρήγα Φερραίου, ο «Άτλας ή χάρτης της Υδρογείου», γεωγραφικά συγγράμματα και άλλα σημαντικά και πολύτιμα ιστορικά αρχεία. Σύμφωνα με την επίσημη ιστοσελίδα της Κοβεντάρειου Δημοτικής Βιβλιοθήκης , «η Χαρτοθήκη οργανώνεται με βάση τις σύγχρονες αντιλήψεις και πρακτικές, δίνοντας έμφαση στις νέες ψηφιακές τεχνολογίες και τις διεθνείς συνεργασίες, έτσι ώστε να αποτελέσει έναν πρωτοποριακό οργανισμό, ανοιχτό και ελκυστικό ανάμεσα στα άλλα και στον πολιτιστικό, εκπαιδευτικό, μορφωτικό και επιστημονικό τουρισμό». Στόχος της αποτελεί η ενίσχυση του «πολιτιστικού προφίλ της πόλης αποτελώντας ένα νέο μορφωτικό πόλο έλξης γύρω από τον πολιτισμό των χαρτών και της μορφωτικής τους δύναμης» .Το Αρχοντικό του Λασσάνη ορίστηκε ως  χώρος των εκδηλώσεων της Χαρτοθήκης (εκθέσεις χαρτών, διαλέξεις, σεμινάρια, παρουσιάσεις) με τη φροντίδα και την επιμέλεια της Τεχνικής Υπηρεσίας του Δήμου και της Δημοτικής Βιβλιοθήκης.
Ωστόσο, από το 2008, παραμένει κλειστό και λειτουργεί περιστασιακά στο πλαίσιο ορισμένων εκδηλώσεων.

• Μουσείο Σύγχρονης τοπικής Ιστορίας – Μουσείο Νίκος Καλογερόπουλος

Το 2006 εγκαινιάστηκε το  Μουσείο Σύγχρονης Τοπικής Ιστορίας που ίδρυσε ο Δήμος Κοζάνης και η Εταιρία Διάσωσης Ιστορικών Αρχείων σε συνεργασία με τις τοπικές αντιστασιακές οργανώσεις. Σκοπός ίδρυσής του ήταν η «πρόσληψη της ιστορικής γνώσης και επομένως τη δημιουργία της συνείδησης, ιδίως για τους νέους (…) τη νεότερη και σύγχρονη ιστορία του τόπου μας, την τρομακτική για τις επιπτώσεις της δεκαετία του 1940 και κυρίως τα κατορθώματα των αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης στη Δυτική Μακεδονία, αλλά και τις συμφορές του λαού».Το κτήριο βρίσκεται στο κέντρο της πόλης, όμως παραμένει κλειστό.

• Αρχοντικό Βαμβακά

Αν και εντοπίζονται ελλείψεις και μηδαμινές αναφορές για το Αρχοντικό Βαμβακά το οποίο δεσπόζει ετοιμόρροπο στην πόλη την Κοζάνης, η υπάρχουσα δημοτική αρχή υπέγραψε συμβόλαιο για την αξιοποίησή του το 2022, χωρίς να υπάρχουν περαιτέρω πληροφορίες και ενέργειες.

Αξίζει να σημειωθεί πως δεν διατίθεται άλλοι πολιτιστικοί οργανισμοί που να υπάγονται στον Δήμο, εκτός από την Κοβεντάρειος Δημοτική Βιβλιοθήκη η οποία λειτουργεί καθημερινά.

Από όλα τα παραπάνω γίνεται φανερό πως, αν και οι ιστοσελίδες των αρμόδιων φορέων παρουσιάζουν με καμάρι τις πολιτιστικές τους μονάδες,– όπως ανάλογα και οι σχετικές πινακίδες με καφέ ένδειξη (που υποδηλώνουν την ύπαρξη αρχαιολογικών χώρων) στους δρόμους «καθοδηγούν»τους επισκέπτες να τις επισκεφτούν, η πραγματικότητα είναι λυπηρή.

Εύλογα λοιπόν γεννιούνται απορίες:

• Αναδεικνύει και προωθεί ο δήμος την πολιτιστική του κληρονομιά;
• Με ποιον τρόπο προσφέρει κοινωνική αειφορία όταν τα μουσεία αποτελούν το σημαντικό παράγοντα;
• Ποιος ο λόγος αναγραφής του «γραφείου αρχείων, μουσείων και πινακοθηκών» στο οργανόγραμμα του ΟΑΠΝ;
• Γιατί δεν λειτουργούν τα μουσεία;
• Η πόλη της Κοζάνης αποτελεί βιώσιμη πόλη πολιτισμού;

Επιλογικά, η εικόνα των κλειστών μουσείων δεν συνάδει με τους σκοπούς της δημιουργίας τους, αντιθέτως παράγει μία απωθητική και αφιλόξενη πόλη, η οποία οδηγεί στο σφράγισμα του κοινωνικοπολιτισμικού και οικονομικού περιβάλλοντος της περιοχής.
Η ανάγκη να ανοίξουν τα μουσεία στο ευρύ κοινό και να λειτουργούν  μέσα σε πλαίσιο αλληλεπίδρασης με την τοπική κοινωνία προβάλλει επιτακτική, ιδιαίτερα στους δημόσιους πολιτιστικούς οργανισμούς οι οποίοι χρηματοδοτούνται από τον φορολογούμενο πολίτη.

Έως τότε, θα πρέπει να συζητάμε για τα μουσεία του δήμου Κοζάνης που  μετατράπηκαν σε ερημωμένες αποθήκες. Ελπίζοντας πως η νέα δημοτική και περιφερειακή αρχή που θα αναλάβει να διοικήσει τα επόμενα τέσσερα χρόνια, θα εφαρμόσει ένα ορθό υλοποιήσιμο πολιτιστικό όραμα, που αξίζει στους πολίτες της πόλης.