Η πυρκαγιά της Μεγάλης Παρασκευής στον Άγιο Νικόλαο Κοζάνης, 29 Απριλίου 1932

Το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής, πλήθος κόσμου, πηγαίνει στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου που μέσα από την ατμόσφαιρα κατάνυξης βιώνει την κορύφωση του Θείου Δράματος για τα πάθη του Κυρίου. Εκείνο που έβλεπα από μικρό παιδί και συνεχίζω να βλέπω τώρα που μεγάλωσα είναι ότι εκείνη η μέρα της μεγάλης παρασκευής συνήθως είναι συννεφιασμένη και βροχερή. Ακόμη όμως και όταν είναι ηλιόλουστη, για κάποιες ώρες της ημέρας ο ουρανός σκοτεινιάζει.

Εκείνη η μεγάλη Παρασκευή ήταν διαφορετική από τις άλλες.

Μέσα στον Ι.Ν του Αγίου Νικολάου, πήραν φωτιά από αναμμένη λαμπάδα τα χάρτινα στολίδια του επιταφίου. Η κατάσβεση της ήταν και ζήτημα διατήρησης της ψυχραιμίας.

Η κραυγή ενός άνδρα «πυρκαιά» προκάλεσε πανικό και ταραχή του κοσμου, ο οποίος στην προσπάθεια του να βγει έξω ποδοπατήθηκε. Άλλοι λιποθυμούσαν, άλλοι χτυπούσαν, άλλοι αιμορραγούσαν. Φωνές, αντάρα και τρόμος επικρατούσε παντού.

Μέσα σε όλο αυτό το κακό οι πρόσκοποι που μπόρεσαν να κρατήσουν την ψυχραιμία τους έτρεξαν να ειδοποιήσουν γιατρούς και οδηγούσαν τους τραυματίες στις κλινικές δένοντας προσωρινά τα τραύματά τους. Χάρη στην προθυμία και την αυτοθυσία των προσκόπων δεν είχαμε νεκρούς.

Ως αρχηγός της ομάδας προσκόπων, ο Μάρκος Κανδύλης του Μιχαήλ, βοήθησε αποτελεσματικά στη διάσωση των γυναικών που βρισκόταν επάνω στον γυναικωνίτη εμποδίζοντας την άτακτη κάθοδο αυτών, φράσσοντας με το σώμα του την αρχή της σκάλας (από την διήγηση του Θανάση Ράκκου, παλιού προσκόπου που βρισκόταν στο συμβάν στον Αργύριο Πατιώ, 1989)

Η ψυχραιμία, η προθυμία και η αυτοθυσία των προσκόπων της Κοζάνης δεν πέρασε απαρατήρητη από τον τοπικό τύπο που έγραφε:

«Και εμείς συγχαίρομεν τους ωραίους μας προσκόπους δια την όμορφή των διαγωγήν και τα λαμπρά τους αισθήματα.»

«Τα ευγενικά αυτά παιδάκια προσέφεραν το βράδυ εκείνο του τρόμου, ανεκτίμητους υπηρεσίας. Εύγε τους.»

Επιπλέον, δέχθηκαν θερμά συγχαρητήρια από την ΙΧ Μεραρχία από τον Υποστράτηγο Α.Εδιπίδη, από την Διοίκηση Χωροφυλακής και τον διοικητή Ι. Σταυριανό προς τον έφορο προσκόπων και δικηγόρο, Σταύρο Σαμαρά που έξέφραζε την πλήρη ευαρέσκεια για τους μικρούς, αλλά μεγίστους στη ψυχή προσκόπους, από τον γενικό έφορο ΣΕΠ Αντώνιο Μπενάκη που συνεχάρη με έγγραφό του,τους αρχηγούς και τους προσκόπους της Κοζάνης ,από τον ιδιώτη ιατρό ΩΡΛ, Μιχαήλ Παπαδόπουλο που συγκινήθηκε από αυτήν την πράξη των μικρών προσκόπων και διέθεσε 200 δραχμές στον Μητροπολιτικό ναό εις έπαινον των προσκόπων. Ταυτόχρονα όμως και η ενοριακή επιτροπή του Αγίου Νικολάου διέθεσε δραχμάς διςχίλιάς υπέρ των αναγκών του προσκοπισμού.

Το ενδιαφέρον του Μεράρχου αλλά και του Δήμου Κοζάνης μετά το συμβάν συντέλεσε στην  ενίσχυση του προσκοπισμού στην Κοζάνη.

Το Θαύμα του Αγίου Νικολάου στην Κοζάνη, 1943-1945

O Άγιος Nικόλαος, αγαπητοί μου Xριστιανοί είναι ένας από τους μεγάλους αγίους, που λάμπει στον πνευματικό ουρανό της Εκκλησίας μας. Είναι πολύ αγαπητός στον ορθόδοξο λαό, αλλά ιδιαιτέρως δε στην αγαπητή μας Κοζάνη (από ομιλία του μακαριστού Μητροπολίτου Φλωρίνης π. Αυγουστίνου).

Oι αντάρτες τότε συνέλαβαν τριακοσίους και πλέον Kοζανίτες, αθώους ανθρώπους, τους έκλεισαν στη φυλακή της Κοζάνης και ανεμένετο η εκτέλεση τους. Αγωνία μεγάλη υπήρχε σε όλη την πόλη. Αφού ξημέρωσε η 6η Δεκεμβρίου, ημέρα κατά την οποία η Κοζάνη εορτάζει τον Άγιο Νικόλαο ως πολιούχο της, οι άνθρωποι της πόλης ήταν λυπημένοι και στενοχωρημένοι με δάκρυα στα μάτια.

Τότε, ως ιεροκήρυκας της πόλεως ο π. Αυγουστίνου ανέβηκε στον άμβωνα υπό το κράτος ιεράς συγκινήσεως και είπε τα εξής λίγα λόγια: «Σήμερα ο Άγιος Νικόλαος Κοζάνης δεν εορτάζει. Σήμερα ο Άγιος Νικόλαος πενθεί και κλαίει, διότι αθώοι άνθρωποι είναι μέσα στας φύλακάς.  Όπως εκείνοι οι ένδοξοι στρατηγοί ήταν εις τας φύλακάς και τους έσωσε ο Άγιος Νικόλαος, έτσι και σήμερον εις τας φύλακάς της Κοζάνης υπάρχουν οι άνθρωποι αυτοί». Eν συνεχεία, απηύθυνε έκκλησή δραματική προς τους αντάρτες, προς τον καπετάν – Mάρκο (Bαφειάδη), ο οποίος κυριαρχούσε στην περιφέρεια εκείνη και τους είπε· «Eν ονόματι του Ναζωραίου, εν ονόματι του δικαίου, εν ονόματι του ανθρωπισμού, είσθε υποχρεωμένοι τους αθώους αυτούς ανθρώπους, την Αγία αυτή ημέρα του Αγίου Νικολάου, να τους ελευθερώσετε».

Όπως ο ήλιος μαλακώνει το κερί, έτσι η επέμβασή του μαλάκωσε τις καρδιές τους. Το ίδιο βράδυ, προτού να δύσει ο ήλιος, οι 300 Kοζανίτες ήταν ελεύθεροι μέσ’ στους δρόμους της Kοζάνης! «Nα λοιπόν, και τότε και τώρα και πάντοτε, ο Άγιος Νικόλαος θαυματουργεί.» είπε.

«Kαι να γιατί το θαύμα με τους τρεις στρατηγούς με συγκινεί ιδιαιτέρως. Έσωσε στη Λυκία τους τρείς όταν ήταν σωματικώς επί της γης, έσωσε στην Κωνσταντινούπολη τους τρεις όταν πλέον ήταν στον ουρανό, έσωσε και τους τριακόσιους στην Κοζάνη επί των ημερών μας.[…]»

Μακαριστός Αυγουστίνος Καντιώτης, ιεροκήρυκας – Μητροπολίτης Φλωρίνης, Πρεσπών και Εορδαίας, (1967-2000)

Πηγές

Χρονικό του Προσκοπισμού της Κοζάνης, Γεωργίου Αργ. Πατιώ

Το Θαύμα του Αγίου Νικολάου στην Κοζάνη τα έτη 1943-45, Μακαριστός Αυγουστίνος Καντιώτης

Παρά τον Αλιάκμονα Εκκλησιαστικά, Ιωάννου Δ. Δημόπουλου, Θεσσαλονίκη, 1994

Κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, ο φασιστικός στρατός του Μπενίτο Μουσολίνι διψούσε για εύκολη κατάκτηση της Ελλάδας.

Εικοσιτέσσερις ώρες νωρίτερα  ο   Εμμανουέλλε Γκράτσι, ιταλός πρέσβης στην Αθήνα το 1940 είχε διοργανώσει μια εορταστική δεξίωση για τον Ιωάννη Μεταξά και τον βασιλιά της Ελλάδας, Γεώργιο Β’, στο ιταλικό προξενείο μετά την παράσταση της όπερας του Τζάκομο Πουτσίνι, Μαντάμ Μπάτερφλάι. Εκεί, εξυμνούσε  την ελληνοϊταλική φιλία με εκλεκτή γαλλική σαμπάνια και μια μεγάλη τούρτα που έγραφε «Ζήτω η Ελλάδα».

Το νέο μήνυμα όμως που είχε διαταχθεί να μεταφέρει στον Μεταξά κατόπιν εντολής του Ιταλού δικτάτορα Μπενίτο Μουσολίνι δεν ήταν  και τόσο  εγκάρδιο. Αν και καλυμμένο  με το συνηθισμένο  διπλωματικό  σαντιγί  και γραμμένο, όπως συνηθίζεται στα υπουργεία Εξωτερικών σε όλο τον κόσμο, στα επίσημα γαλλικά, το νόημα της νότας ήταν σαφές.

Ζητούσε  τη συγκατάθεσή του Ιωάννη Μεταξά  για την κατάληψη της Κέρκυρας, της Ηπείρου, της Κρήτης και του Πειραιά. Ο ελληνοϊταλικός πόλεμος ήταν καθ’ οδόν.

Το μόνο ερώτημα ήταν πώς θα ανταποκρινόταν οι  Έλληνες.

Ο Γκράτσι περίμενε σιωπηλά την απάντηση καθώς ο Μεταξάς, ντυμένος μόνο με ένα νυχτικό, διάβαζε το μήνυμα ενώ καθόταν στον καναπέ στοβγραφείο του.

Ο 69χρονος Μεταξάς, πρώην στρατηγός, δεν ήταν καλά στην υγεία του, μια παρατεταμένη λοίμωξη στο λαιμό του, τον είχε καταβάλει  και την προηγούμενη μέρα είχε λάβει είδηση ​​από τον γιατρό του ότι θα έπρεπε να υποβληθεί σε μια επικίνδυνη επέμβαση για να προσδιοριστεί η υποκείμενη αιτία της μόλυνσης.

Είχε κοιμηθεί βαθιά όταν έφτασε ο Γκράτσι. Τώρα, όμως, ήταν ξύπνιος. Τα χέρια του έτρεμαν ελαφρά καθώς διάβαζε το έγγραφο και πίσω από τα γυαλιά ανάγνωσης  κύλισαν δάκρυα από συγκίνηση

Η ουσία του μηνύματος ήταν αλάνθαστη

Η Ιταλία ήδη έμπαινε σε πόλεμο με την Ελλάδα  ως μέρος του λεγόμενου <Χαλύβδινο Σύμφωνο> σύμφωνο Φιλίας και Συμμαχίας που είχε υπογραφεί μεταξύ  της Ιταλίας με της Ναζιστικής Γερμανίας του Αδόλφου Χίτλερ  που  απαιτούσε το δικαίωμα να καταλάβει διάφορα στρατηγικά σημεία εντός της Ελλάδας κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Μεσόγειο.

Το τελεσίγραφο κατηγορούσε την Ελλάδα ότι επέτρεψε στο Βρετανικό Βασιλικό Ναυτικό να χρησιμοποιήσει τα χωρικά της ύδατα και λιμάνια για να επιτεθεί στην Ιταλία, καθώς και ότι επέτρεψε τη συγκέντρωση βρετανικών μυστικών δυνάμεων στα ελληνικά νησιά.

«Αυτές οι προκλήσεις», έλεγε το τελεσίγραφο, «δεν μπορούν πλέον να γίνουν ανεκτές από την Ιταλία…. Η ιταλική κυβέρνηση απαιτεί από την ελληνική κυβέρνηση να μην αντισταθεί σε αυτή την κατοχή ενώ τόνιζε πως οι ιταλικές δυνάμεις συναντήσουν αντίσταση, αυτή η αντίσταση θα συντριβεί με τη δύναμη των όπλων».

Ο Μεταξάς σήκωσε τα μάτια από το έγγραφο.

–Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμος, είπε.

-Όχι απαραίτητα, προέτρεψε ο Γκράτσι.

«Αν διατάξεις τα στρατεύματά σου να αφήσουν τις δυνάμεις μας να εισέλθουν ελεύθερα, τότε…» τον έκοψε ο Μεταξάς. «Δεν χρειάζεται να συνεχίσετε», είπε. «Πρώτον, δεν θα εκδώσω ποτέ τέτοια διαταγή, και κατά άλλο, το τελεσίγραφό σας λήγει σε σχεδόν μία ώρα. Δεν υπάρχει χρόνος.

Δεν θα μπορούσα να πάρω απόφαση να πουλήσω ούτε το δικό μου σπίτι με ειδοποίηση μόνο λίγων ωρών. Πώς περιμένεις να πουλήσω τη χώρα μου;»

Τότε ο Μεταξάς, με μια ωραία αίσθηση του δράματος, μεταπήδησε στα μητρικά του ελληνικά για να απαντήσει επίσημα στις ιταλικές απαιτήσεις. «Όχι», ψιθύρισε.

Ο Μεταξάς εκείνη τη στιγμή είχε εκφράσει το ελληνικό λαϊκό συναίσθημα, την άρνηση της υποταγής, και αυτή η άρνηση πέρασε στον τότε ελληνικό Τύπο με την λέξη «ΟΧΙ».

Από πολλές απόψεις, ο Μεταξάς συσπείρωσε την ελληνική αντίσταση ενάντια στους Ιταλούς. «Αν σε όλη την Ελλάδα υπήρχε ένας άνδρας που είχε πραγματικά μια αίσθηση στοργής για την Ιταλία, αυτός ο άνθρωπος ήταν ο Ιωάννης Μεταξάς», είπε αργότερα ο Γκράτσι.

Φασίστας ο ίδιος, είχε κυβερνήσει την Ελλάδα τα τελευταία τεσσεράμισι χρόνια, έχοντας πείσει τον αδύναμο βασιλιά Γεώργιο ότι ο μόνος τρόπος για να αντιμετωπίσει την αυξανόμενη απειλή του κομμουνισμού στη χώρα ήταν να εγκαταστήσει μια δικτατορία, με τον ίδιο  επικεφαλή  της κυβέρνησης.

Έκτοτε,  σαν πρωθυπουργός είχε υποκινήσει μια πιο ήπια, αν και ακόμα αδίστακτη, μορφή φασισμού στην Ελλάδα όπως ασκούνταν στην Ιταλία και τη Γερμανία.

Οι στρατιώτες του είχαν υιοθετήσει τον γνωστό χαιρετισμό με άκαμπτα χέρια και ο Μεταξάς είχε δημιουργήσει μια μυστική αστυνομία με πρότυπο τη φοβερή ναζιστική Γκεστάπο.

Μια εθνική ομάδα νέων, ή ΕΟΝ, μιμήθηκε τα καθαρόαιμα νεανικά κινήματα των μεγαλύτερων χωρών, περπατώντας στους δρόμους της πόλης με δύσκαμπτα πόδια και τραγουδώντας αιματηρά τραγούδια κατάκτησης.

Ταυτόχρονα, ο Μεταξάς είχε θεσπίσει ολοκληρωτική λογοκρισία στον εθνικό Τύπο, είχε απαγορεύσει τα έργα του Πλάτωνα και άλλους «ανατρεπτικούς ύμνους στη δημοκρατία» και είχε εξορίσει τους εχθρούς του καθεστώτος του σε νησιά αν και δεν ήταν ένας δολοφόνος δεσπότης όπως ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι, εντούτοις ήταν δεσπότης.

Με τον τρόπο του ο Μεταξάς ήταν επίσης πατριώτης και παρακολουθούσε προσεκτικά την Ιταλία από τότε που οι λεγεώνες του Μουσολίνι είχαν καταλάβει τη γειτονική Αλβανία τον Απρίλιο του 1939.

Ο Μεταξάς γνώριζε ότι Ιταλός ισχυρός άνδρας πίστευε ότι είχε έναν «ανοιχτό λογαριασμό» να διευθετήσει με την Ελλάδα για τη δολοφονία αρκετών επισκεπτών Ιταλών διπλωματών το 1923 κατά τη διάρκεια μιας συνεχιζόμενης εδαφικής διαμάχης σχετικά με τα ελληνοαλβανικά σύνορα.

Τους τελευταίους μήνες, οι Ιταλοί είχαν διαπράξει μια σειρά από προσεκτικά βαθμονομημένες προκλήσεις εναντίον ελληνικών στόχων ως τρόπο δοκιμής της αποφασιστικότητας του μικρότερου έθνους.

Ιταλικά βομβαρδιστικά είχαν επιτεθεί σε ελληνικά πλοία και σταθμούς ακτοφυλακής και ένα ιταλικό υποβρύχιο είχε τορπιλίσει το ελληνικό αντιτορπιλικό <Έλλη> καθώς βρισκόταν αγκυροβολημένο στα ανοιχτά του νησιού Τήνος κατά τη διάρκεια μιας από τις πιο ιερές ημέρες της χώρας, την εορτή της Κοίμησης της Θεοτόκου. Τριάντα θρησκευτικοί προσκυνητές είχαν σκοτωθεί ή τραυματιστεί κατά τη διάρκεια της επίθεσης.

Ταυτόχρονα, ο ιταλικός Τύπος είχε διογκώσει τη δολοφονία ενός σκοτεινού Αλβανού δολοφόνου, βιαστή και κλέφτη βοοειδών που ονομαζόταν Daut Hoggia σε διεθνές επεισόδιο. Ο Χότζια, είπαν οι Ιταλοί πως ήταν ένας άνθρωπος που διακατέχονταν  από μεγάλο πατριωτικό πνεύμα και είχε σκοτωθεί από Έλληνες πράκτορες ενώ προσπαθούσε να απελευθερώσει την περιοχή της Τσαμουριάς για τους Αλβανούς συμπατριώτες του. Στην πραγματικότητα, ο Hoggia είχε σκοτωθεί από δύο άλλους Αλβανούς ληστές κατά τη διάρκεια ενός καβγά.

Ο Μεταξάς αγνόησε τις ιταλικές προκλήσεις, αλλά κρυφά άρχισε να κινητοποιεί τέσσερις μεραρχίες στρατευμάτων, δύο από τις οποίες βρίσκονταν ήδη στα αλβανικά σύνορα. Τόσο μυστική ήταν η κινητοποίηση που δεν την γνώριζε ούτε η ελληνική κοινή γνώμη,  αλλά ούτε και η Ιταλική Πρεσβεία

Διαφωνία μεταξύ των ιταλικών τάξεων

Ενώ οι ελληνικές δυνάμεις ήταν απασχολημένες με την κινητοποίηση, η ιταλική ανώτατη διοίκηση ήταν απασχολημένη με διαμάχες.  Το συνολικό σχέδιο για την εισβολή στην Ελλάδα, με την κωδική ονομασία Contingency G, την είχαν   επεξεργαστεί  και επανασχεδιάσει αρκετές φορές  τους τελευταίους τρεις μήνες, και ακόμη δεν υπήρχε τελική απόφαση για τη στρατηγική, την τακτική ή τους πρωταρχικούς στόχους.

Η σύγχυση αντανακλούσε τον ίδιο τον αναποφάσιστο Μουσολίνι, ο οποίος μερικές φορές άλλαζε γνώμη για ένα θέμα πέντε φορές σε 15 λεπτά. Όπως το είδωλό του, ο Αδόλφος Χίτλερ, ο Μουσολίνι φανταζόταν τον εαυτό του έναν λαμπρό στρατηγό.

Ως αρχιστράτηγος, ο Μουσολίνι προήδρευσε μιας εριστικής ομάδας στρατηγών και συμβούλων, συμπεριλαμβανομένου κυρίως του γαμπρού του, του υπουργού Εξωτερικών Γκαλεάτσο Τσιάνο. Αλαζόνας, μπαμπάς και ο φιλόδοξος, ο 35χρονος Τσιάνο, είχε παντρευτεί τη μεγαλύτερη κόρη και το αγαπημένο παιδί του Μουσολίνι, την Έντα. Ως ευνοημένος συγγενής, ο Τσιάνο είχε φυσικά το αυτί του Μουσολίνι με τρόπο που δεν είχαν τα άλλα μέλη του στενού κύκλου.

Στο θέμα της Ελλάδας, ο Τσιάνο ήταν επικίνδυνα υπεραισιόδοξος. Ήθελε έναν «μικρό πόλεμο» στα Βαλκάνια για να εγκαθιδρύσει την ιταλική κυριαρχία στην περιοχή. Μια εισβολή στην Ελλάδα, πίστευε ο Τσιάνο, θα ήταν «χρήσιμη και εύκολη». Πάνω από τις αντιρρήσεις της πλειοψηφίας του γενικού επιτελείου, ο Τσιάνο έπεισε τον Μουσολίνι να επιτεθεί.

Παρά το γεγονός ότι ένα προηγούμενο σχέδιο μάχης υπολόγιζε ότι θα χρειαζόταν τουλάχιστον ένας χρόνος και 18 πλήρεις μεραρχίες για να πραγματοποιηθεί επιτυχώς μια τέτοια εισβολή, ο Μουσολίνι αποφάσισε στα μέσα Οκτωβρίου να επιτεθεί σε δύο σύντομες εβδομάδες.

Για να γίνουν τα πράγματα χειρότερα, ο στρατηγός Visconti Prasca, που διοικούσε τις ιταλικές δυνάμεις στην Αλβανία, θα είχε λιγότερο από το ένα τρίτο αυτού του αριθμού μεραρχιών με τις οποίες θα μπορούσε να επιτεθεί.  Παρόλα αυτά, ο Μουσολίνι ήταν ανένδοτος. «Αγαπητέ Βισκόντι», έγραψε ο Μουσολίνι στις 25 Οκτωβρίου. «Επίθεση με τη μεγαλύτερη αποφασιστικότητα και βία. Η επιτυχία της επιχείρησης εξαρτάται πάνω από όλα από την ταχύτητά της».

Ο Prasca, ο οποίος είχε γράψει κυριολεκτικά το βιβλίο για μια τέτοια επιχείρηση – το είχε ονομάσει Lightning War— φαινόταν καλή επιλογή για να ηγηθεί της επίθεσης.

Τα γεγονότα σύντομα θα αποδείξουν το αντίθετο

Τρεις μέρες αργότερα, τα ξημερώματα της 18ης επετείου της θριαμβευτικής «Πορείας στη Ρώμη» του Μουσολίνι, ο Πράσκα έκανε ό,τι του είπαν. Ακόμη και πριν τελειώσει η τρίωρη περίοδος αναμονής για το ιταλικό τελεσίγραφο, τα στοιχεία που ήρθαν στο φως από τον στρατό των 100.000 ανδρών του Πράσκα άρχισαν να διασχίζουν τα ελληνοαλβανικά σύνορα.

Στη βίλα του στη Ρώμη, ένας γεμάτος αυτοπεποίθηση Μουσολίνι περίμενε υπομονετικά την αναπόφευκτη ανακοίνωση της νίκης, απόλυτα πεπεισμένος ότι ο λαός του θα υποδεχόταν με χαρά τα νέα της εισβολής. «Θα στείλω την παραίτησή μου ως Ιταλός», είπε στον Τσιάνο, «αν κάποιος έχει αντίρρηση να πολεμήσουμε τους Έλληνες».

Αν οι Ιταλοί έμαθαν με χαρά για την εισβολή, ένας άλλος ευρωπαϊκός λαός οι Γερμανοί  ή τουλάχιστον οι ηγέτες του δεν ήταν. Ο Αδόλφος Χίτλερ είχε ήδη περάσει απογοητευτικές τις τελευταίες μέρες προσπαθώντας χωρίς αποτέλεσμα να πείσει τον Ισπανό δικτάτορα Φρανσίσκο Φράνκο να μπει στον πόλεμο με την πλευρά του Άξονα.  Ο Φράνκο, του οποίου η άνοδος στην εξουσία στην Ισπανία είχε υποβοηθηθεί υλικά από την αεροπορική δύναμη του Χίτλερ και τη σταθερή ροή των προμηθειών του, δεν πίστευε ότι ήταν η κατάλληλη στιγμή για έναν νέο πόλεμο.

Προς μεγάλη έκπληξη του Χίτλερ, ο Φράνκο αρνήθηκε να βοηθήσει. «Προτιμώ να βγάλω τρία ή τέσσερα δόντια παρά να ξαναπεράσω μια τέτοια συνέντευξη», είπε ο Χίτλερ μετά την τελευταία εννιάωρη συνάντησή του με τον Φράνκο στα ισπανογαλλικά σύνορα.

Μόλις είχε αναχωρήσει με το τρένο για το Βερολίνο, όταν πληροφορήθηκε ότι ο Μουσολίνι είχε εισβάλει στην Ελλάδα.

«Πώς μπορεί να κάνει κάτι τέτοιο;» Ο Χίτλερ οργίστηκε. «Αυτό είναι σκέτη τρέλα. Αν ήθελε να διαλέξει μια εύκολη μάχη, γιατί δεν επιτέθηκε στη Μάλτα ή στην Κρήτη; Θα είχε τουλάχιστον κάποιο νόημα στο πλαίσιο του πολέμου με τη Βρετανία στη Μεσόγειο». Διατάζοντας το τρένο του να γυρίσει και να κατευθυνθεί προς την Ιταλία, ο Χίτλερ και το κουρασμένο επιτελείο του έφτασαν στο σιδηροδρομικό σταθμό της Φλωρεντίας το πρωί της 28ης Οκτωβρίου.

Ο Μουσολίνι και μια μπάντα 60 ατόμων τον περίμεναν. Με το σήμα που εδωσε ο Duce, το συγκρότημα άρχισε να παίζει μια συναρπαστική εκδοχή της ιταλικής βασιλικής πορείας. Μετά κατάλαβε βιαστικά το λάθος του και το άλλαξε στον γερμανικό εθνικό ύμνο.

Ο Χίτλερ, χαμογελώντας σκυθρωπός, άνοιξε το παράθυρο του διαμερίσματός του καθώς ο Μουσολίνι περνούσε από την πλευρά του τρένου για να τον συναντήσει. «Φύρερ», φώναξε, «είμαστε στην πορεία! Νικηφόρα ιταλικά στρατεύματα πέρασαν τα ελληνοαλβανικά σύνορα τα ξημερώματα!».

Αυτό ήταν το τελευταίο πράγμα στον κόσμο που ήθελε να ακούσει ο Χίτλερ. Το δικό του προσεκτικά μελετημένο σχέδιο για την κατάκτηση του κόσμου απαιτούσε έναν ακόμη χρόνο ειρήνης στα Βαλκάνια, ενώ ολοκλήρωσε τη δημιουργία του για μια μαζική εισβολή στη Σοβιετική Ένωση την άνοιξη του 1941.

Τίποτα δεν πρέπει να παρεμβαίνει στη ροή του πετρελαίου, του αλουμινίου, του μόλυβδου, του χαλκού,  του χρωμίου,  του κασσίτερου και τις άλλες πρώτες ύλες που έπαιρνε από τα Βαλκάνια.

Αυτός ήταν και ο λόγος που είχε πρόσφατα προτείνει ένα Τριμερές Σύμφωνο με τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία και τη Γιουγκοσλαβία, τις τρεις χώρες που συνορεύουν άμεσα με την Ελλάδα.

Τώρα, ο ελληνοϊταλικός πόλεμος του Μουσολίνι είχε αποσταθεροποιήσει ολόκληρη τη νότια πλευρά της Γερμανίας – και όλα αυτά χωρίς καμία προειδοποίηση.  Με απροσδόκητη αυτοσυγκράτηση, ο Χίτλερ διαβεβαίωσε τον Μουσολίνι ότι η Γερμανία θα τον υποστήριζε πλήρως στο εγχείρημά του. Ο Τσιάνο, στο πλευρό του Μουσολίνι, σημείωσε στο ημερολόγιό του: Επιτιθέμεθα στην Αλβανία και μιλάμε στη Φλωρεντία.

Και στα δύο μέρη τα πράγματα πάνε καλά. Παρά την κακοκαιρία, τα στρατεύματα προελαύνουν γρήγορα, αν και η αεροπορική υποστήριξη λείπει. Στη Φλωρεντία η συζήτηση έχει μεγάλο ενδιαφέρον και δείχνει ότι η γερμανική αλληλεγγύη δεν έχει σταματήσει.

Ως συνήθως, ο Τσιάνο ήταν πολύ αισιόδοξος. Ο Χίτλερ ήταν έξαλλος και άρχισε αμέσως να ενισχύει τα 600.000 γερμανικά στρατεύματα που είχαν ήδη σταθμεύσει στη Ρουμανία για μια πιθανή εισβολή, σε περίπτωση που ο Μουσολίνι αποτύχανε  Ακόμη χειρότερα, αν η αρχική ιταλική προέλαση δεν πήγαινε καθόλου καλά. Οι καταρρακτώδεις βροχοπτώσεις είχαν κατακλύσει την περιοχή τις δύο ημέρες που προηγήθηκαν του σημείου εκκίνησης της επίθεσης, μετατρέποντας τις προηγουμένως ξηρές κοίτες ρεμάτων σε ορμητικά ποτάμια και μειώνοντας τους χωματόδρομους σε λασπώδεις βάλτους.

Ο στρατηγός Francesco Rossi, που στάλθηκε από τη Ρώμη για να επιθεωρήσει τις πρώτες γραμμές την παραμονή της εισβολής, συνέστησε να αναβληθεί η προέλαση.  «Οι ατμοσφαιρικές συνθήκες είναι ιδιαίτερα αντίξοες χωρίς προσδοκία πρόωρης βελτίωσης», τηλεγράφησε στον Μουσολίνι. «Η προμήθεια και η μετακίνηση είναι εξαιρετικά δύσκολη. Απαγορευτικό ειναι το πέταγμα  για την αεροπορία. Η κακοκαιρία εμποδίζει την εκφόρτωση των πλοίων».  Συμβούλεψε στον Πράσκα, που διοικεί την εισβολή, να περιμένει μέχρι να καθαρίσει ο καιρός. Αλλά ο Μουσολίνι, ο οποίος έδωσε μεγάλη σημασία στις φανερές επιδείξεις συμβολισμού, του άρεσε η ιδέα της επίθεσης στην επέτειο της μεγαλειώδους «Πορείας στη Ρώμη»

Ούτε ο Πράσκα ήθελε να περιμένει. Ως σχετικά νέος διοικητής του στρατού, βρισκόταν ακόμα χαμηλά στον υπεργε-μισμένο κατάλογο των Ιταλών στρατηγών και φοβόταν ότι οποιαδήποτε καθυστέρηση στην ελληνική εισβολή θα είχε ως αποτέλεσμα την αντικατάστασή του από έναν ανώτερο στρατηγό. Ο Μουσολίνι σκόπιμα έπαιξε με τους φόβους του Πράσκα, λέγοντάς του: «Ξέρεις, αν δεν το κάνεις, σου λέω τώρα, ότι έχω αντιταχθεί σε όλες τις προσπάθειες να σου αφαιρέσω την εντολή στην παραμονή της επιχείρησης. Πιστεύω ότι τα γεγονότα, και κυρίως οι πράξεις σου, θα με δικαιώσουν».

Με φρέσκια στο μυαλό του την καλυμμένη προειδοποίηση του Μουσολίνι, ο Πράσκα ξεκίνησε την εισβολή όπως είχε προγραμματιστεί, στις 5:30 π.μ. της 28ης Οκτωβρίου του 1940

Προχωρώντας στο απόλυτο σκοτάδι μέσα στην παγωμένη βροχή, τα ιταλικά  στρατεύματα ξεκίνησαν την επίθεση.  Αριστερά, η Μεραρχία Τζούλια  με 11.000 άτομα, υπό τον άμεσο έλεγχο του Πράσκα, κατευθύνθηκαν προς το πανύψηλο όρος Σμόλικας, ύψους σχεδόν 9.000 ποδιών, καθ’ οδόν προς το χωριό Μέτσοβον και στον κρίσιμο δρόμο Λάρισας-Γιάννενα. Η μεραρχία αποτελούνταν από σκληρούς αλπικούς μαχητές που είχαν συνηθίσει να πολεμούν σε μεγάλα υψόμετρα. Παρά τον παγωμένο καιρό, που έκανε η μεραρχία διέρρηξε τις προηγμένες ελληνικές θέσεις και της έσπρωξε την κοιλάδα του Αώου στη βορειοδυτική Ελλάδα.

Η Ελλάδα ετοιμάζει αντεπίθεση

Στο κέντρο, οι Μεραρχίες Ferrara και Centauro, με 17.000 άνδρες ανάμεσά τους περίπου και 3.500 Αλβανοί εθελοντές συνόδευσαν την προέλαση. Τα ελληνικά ναρκοπέδια και τα πυρά του πυροβολικού επιβράδυναν την πρόοδό τους.

Πιο νότια, στα δεξιά, η Μεραρχία της Σιένα κατέλαβε το χωριό Φιλιάτες, διέσχισε τον μαινόμενο ποταμό  Καλαμά  και προχώρησε βόρεια για να περικυκλώσει την ελληνική θέση στα Γιάννενα . Η ιταλική αεροπορική υπεροχή αχρηστεύτηκε εντελώς από τις τρομερές καιρικές συνθήκες, οι οποίες ανάγκασαν επίσης την ακύρωση μιας προγραμματισμένης αμφίβιας επίθεσης στο νησί της Κέρκυρας στα ανοιχτά της δυτικής ακτής της Ελλάδας.

Για τέσσερις ημέρες οι Ιταλοί στρατιώτες βουλιάζονταν προς τα ανατολικά, περνώντας κοπιαστικά ρυάκια και ποτάμια φουσκωμένα με διπλάσιο μέγεθος νερού που έχυναν  κίτρινη λάσπη, σπασμένους κορμούς δέντρων και μουσκεμένα πτώματα πνιγμένων προβάτων και άλλων ζώων.

Την 1η Νοεμβρίου, ο καιρός ξαφνικά άνοιξε και ο Τσιάνο, που είχε έρθει στην Αλβανία για να παρακολουθήσει τις μάχες, διέταξε μια επιδρομή βομβαρδισμού  στη Θεσσαλονίκη, στη Μακεδονία, για να αποσπάσει την ελληνική προσοχή από τα δυτικά. Η επιδρομή του βομβαρδισμού απέτυχε – κακώς ενημερωμένοι πιλότοι κόντεψαν να εξαφανίσουν ένα κτίριο γεμάτο Ιταλούς υπηκόους που περίμεναν στη Θεσσαλονίκη για τον αναγκαστικό επαναπατρισμό τους  και ο καθαρός ουρανός επέτρεψε στο εξειδικευμένο ελληνικό πυροβολικό να αρχίσει να βομβαρδίζει τις ιταλικές θέσεις.

Ο Πράσκα, ο οποίος είχε  πει  ευδιάθετα την παραμονή της εισβολής, «στους Έλληνες δεν αρέσει να πολεμούν», σύντομα είχε την ευκαιρία να φάει τα λόγια του.

Στις 2 Νοεμβρίου, οι ιταλικές δυνάμεις με την μεραρχία Τζούλια κατέλαβαν τη Βοβούσα. Θα αποδεικνυόταν η βαθύτερη διείσδυσή τους στην Ελλάδα. Ήδη υπήρχαν σημάδια αποσύνθεσης και αποδιοργάνωσης εντός των ιταλικών τάξεων. Ο στρατηγός Quirino Armellini της Supermarina , που ήταν έτοιμος να παρακολουθήσει την εισβολή, παραπονέθηκε για «απόλυτο χάος» εντός της ανώτατης διοίκησης, το οποίο απέδωσε στην κακή τάση των στρατηγών να λειτουργούν με την αρχή, «Πρώτα θα κάνουμε πόλεμο και μετά θα δούμε.”

Ο Τσιάνο ανέφερε στον Μουσολίνι: «Υπάρχουν παράπονα εδώ για  το Γενικό Επιτελείο, το οποίο δεν έκανε ό,τι έπρεπε για την προετοιμασία της επιχείρησης».

Συγκεκριμένα, ο Τσιάνο έδειξε τον Ιταλό Επιτελάρχη Πιέτρο Μπαντόλιο, ο οποίος είπε ότι είχε υπονομεύσει την επίθεση από την αρχή, αφού «ήταν πεπεισμένος ότι το ελληνικό ζήτημα θα λυνόταν στο τραπέζι της διάσκεψης».

Ο Μουσολίνι, ωστόσο, δήλωνε ότι ήταν «ικανοποιημένος με την εξέλιξη των επιχειρήσεων στην πρώτη φάση» και ο Πράσκα τον διαβεβαίωσε: «Οι Έλληνες έχουν προβάλει μικρή αντίσταση ή έχουν τραπεί σε φυγή, αφήνοντας ακόμη και τραπέζια στρωμένα και ζεστό φαγητό πίσω τους».Ενώ ο Πράσκα ήταν απασχολημένος να συγχαρεί τον εαυτό του για την επιτυχία του, ο Έλληνας Στρατηγός Αλέξανδρος Παπάγος ετοίμαζε μια γρήγορη και τολμηρή αντεπίθεση.

Το πρωί της 1ης Νοεμβρίου, ακόμη και όταν η αεροπορία του Μουσολίνι βομβάρδιζε αναποτελεσματικά τη Θεσσαλονίκη για να κρατήσει τους Έλληνες καθηλωμένους στη Μακεδονία, ο Παπάγος εξαπέλυσε μια ξαφνική επίθεση κατά μήκος του ποταμού Ντέβολι στη νοτιοανατολική Αλβανία. Πιάνοντας ένα τάγμα του ιταλικού 83ου Συντάγματος καθώς προχωρούσε στη γραμμή, οι Έλληνες άνοιξαν ένα κενό στο εχθρικό μέτωπο.

Προχωρώντας πάνω από το όρος Μόροβα και άλλες απόκρημνες πλαγιές σε δρόμους καθαρισμένους από το χιόνι με τη βοήθεια χωρικών από γειτονικά χωριά, οι σκληραγωγημένοι Έλληνες διείσδυσαν στις ιταλικές θέσεις σε όλο το αριστερό τους πλευρό, δημιουργώντας απόλυτη αναστάτωση στο ιταλικό στρατόπεδο.

Πριν ξεκινήσει η εισβολή, ο Πράσκα είχε διαβεβαιωθεί ότι ο μακεδονικός τομέας θα παρέμενε ήσυχος όσο προχωρούσε στην Ελλάδα από τα δυτικά. Οι τρεις μεραρχίες του στρατηγού Ιωάννη Πίτσικα ανάγκασαν την Ιταλική 9η Στρατιά να πάει σε άγριο, βραχώδες έδαφος που ήταν σε μεγάλο βαθμό απρόσιτο για τανκς, φορτηγά ή το αγαπημένο ιταλικό ελαφρύ μέσο μεταφοράς, τη μοτοσικλέτα. Εν τω μεταξύ, το ελληνικό ορεινό ιππικό, καβάλα σε μικρά, ευκίνητα άλογα, συνηθισμένα στο πιο δύσκολο βήμα, εκτελούσε αστραπιαίες εξόδους εναντίον του ξαφνικά πολιορκημένου εχθρού.

Στις 4 Νοεμβρίου, το ραγισμένο αλβανικό τάγμα Tomor δέχτηκε αντεπίθεση στα βουνά Lapishtit και εκδιώχτηκε από το απόλυτο πρόσωπο του υψώματος. Ιταλοί καραμπινιέροι προσπάθησαν να επέμβουν για να σταματήσουν τη συμπλοκή, οπότε οι πανικόβλητοι Αλβανοί άρχισαν να πυροβολούν και εναντίον τους. Μόνο 120 από το αλβανικό τάγμα 1.000 ατόμων παρέμειναν στη θέση τους όταν τελείωσαν οι πυροβολισμοί.

Οι Ιταλοί αποσύρονται σε βάθος

Με την πλάτη τους κυριολεκτικά στον τοίχο ή τουλάχιστον στα βουνά οι Ιταλοί κατά μήκος του μακεδονικού μετώπου έσκαβαν και περίμεναν ενίσχυση. Εν τω μεταξύ, η επίθεση της Μεραρχίας της Σιένα στο νότο βαλτώθηκε μεταξύ Πολύκαστρου και Καλπακίου, όπου οι ελληνικές άμυνες κρατήθηκαν σταθερές.  Στο μέσο της ιταλικής γραμμής, η Μεραρχία Τζούλια κινδύνευε να αποκοπεί και από τις δύο πτέρυγες από τα ελληνικά στρατεύματα που περιφέρονταν γρήγορα.

Το αρχικό ιταλικό σχέδιο μάχης απαιτούσε συνεχή προέλαση σε όλα τα μέτωπα, αλλά ο στρατηγός Gabriele Nasci, που διοικούσε την XVI Στρατιά στο βορρά, ανέφερε δυσοίωνα ότι λόγω «της επιθετικότητας και της κινητικότητας των ελληνικών στρατευμάτων που αντιμετώπιζαν καθώς και της ισχυρής υποστήριξης που είχαν μέχρι τώρα από το πυροβολικό και τους όλμους τους, δεν είναι δυνατό να έρθουν σε επαφή με τη Μεραρχία Τζούλια».

Διέταξε τη μεραρχία να αποσυρθεί στην Κόνιτσα και να περιμένει βοήθεια. Κάτω από έντονα πυρά πολυβόλων και πυροβολικού από Έλληνες στρατιώτες και πολίτες εθελοντές που είχαν επίσης σπεύσει στο μέτωπο, η Μεραρχία Τζούλια έπεσε πίσω σχεδόν σε απραξία.

Κάνοντας τα πράγματα χειρότερα, ο διαβόητος άστατος καιρός στα Βαλκάνια άλλαξε ξανά.  Η βροχή μετατράπηκε σε χιονόνερο και μετά σε χιόνι και η θερμοκρασία έπεσε σε αρκετούς βαθμούς κάτω από το μηδέν.

Ένας δυνατός βόρειος άνεμος το έκανε να φαίνεται ακόμα πιο κρύο, αν ήταν δυνατόν. Χιλιάδες στρατιώτες και από τις δύο πλευρές, χωρίς να είναι προετοιμασμένοι για τον άγριο καιρό, υπέστησαν σοβαρά κρυοπαγήματα.  Τα όπλα πάγωσαν και δεν πυροβολούσαν. οι στολές έγιναν τόσο άκαμπτες και εύθραυστες  σαν το χαρτί περγαμηνής.

Τη νύχτα, ομάδες ανδρών που έτρεμαν έσκαβαν βαθιές τρύπες και κοιμόντουσαν μαζί, στοιβαγμένοι σαν χοντρά ξύλα κάτω από τις κουβέρτες τους. Κατά τη διάρκεια της ημέρας, μερικοί Ιταλοί άρχισαν να σκοτώνουν τα μουλάρια της αγέλης τους και να γεμίζουν τα κράνη τους με τον αχνισμένο εγκέφαλο των νεκρών ζώων. Άλλοι ουρούσαν στα χέρια τους για να καθαρίσουν τα δάχτυλά τους.

Στις 14 Νοεμβρίου, οι Έλληνες ξεκίνησαν μια ευρείας κλίμακας επίθεση σε όλη τη γραμμή. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, ο Prasca είχε απαλλαγεί από τη διοίκηση και είχε αντικατασταθεί από τον στρατηγό Ubaldo Soddu, έναν εκκεντρικό άνδρα που διασκέδαζε συνθέτοντας περίτεχνες μουσικές παρτιτούρες για φανταστικές ταινίες. Ο Soddu αποφάσισε απρόθυμα στις 19 Νοεμβρίου να ξεκινήσει μια «απόσυρση σε βάθος» — στην πραγματικότητα παραχωρώντας όλη την επικράτεια που είχε κερδίσει ο στρατός κατά τις πρώτες τρεις εβδομάδες της εκστρατείας.

Πίσω στη Ρώμη, ο Μουσολίνι προέτρεψε τον Soddu να μην βιαστεί, αλλά τρεις μέρες αργότερα οι Ιταλοί άρχισαν να υποχωρούν.  Η υποχώρηση ήταν σχετικά τακτική, αλλά τόσο γρήγορη που τα ιταλικά αεροπλάνα φορτίου που στάλθηκαν για να τροφοδοτήσουν τον στρατό βρέθηκαν να ρίχνουν ακούσια σακούλες με σιτηρά στους Έλληνες. Δεδομένου του σχεδόν παθολογικού μίσους του για τους Έλληνες, η μονομερής εγκατάλειψη του ελληνικού εδάφους από τον στρατό ήταν ένα πικρό χάπι για τον Μουσολίνι. «Θέλω την αλήθεια», βρόντηξε στον στρατηγό Cesare Ame, τον επικεφαλής της στρατιωτικής του υπηρεσίας πληροφοριών, «γιατί θα πάρω διάφορα κεφάλια με το εκτελεστικό απόσπασμα».

«Πρέπει να φέρουν μαντολίνα αντί για τουφέκια»

Κανείς δεν εκτελέστηκε. Ο Μουσολίνι συμβιβάστηκε με την απόλυση του ηττοπαθούς αρχηγού του επιτελείου του, Πιέτρο Μπαντόλιο. Η διάθεσή του δεν βελτιώθηκε από ένα γράμμα που ο Τσιάνο του παρέδωσε με το χέρι από τον Αδόλφο Χίτλερ, τον οποίο είχε μόλις γνωρίσει ο Τσιάνο στο Βερολίνο.  Στην επιστολή, ο Χίτλερ παραπονέθηκε – σχετικά ήπια, δεδομένης της προσωπικότητάς του και των τεράστιων διακυβεύσεων – ότι η ιταλική εισβολή είχε «δυσάρεστες ψυχολογικές συνέπειες» και «πολύ σοβαρές στρατιωτικές συνέπειες» σε όλη την περιοχή.

Ο Μουσολίνι αναγκάστηκε να συμφωνήσει. «Αυτή τη φορά έχει πραγματικά χαστουκίσει τα δάχτυλά μου», είπε ο Il Duce στον γαμπρό του.

Ενώ ο ιταλικός στρατός εγκαταστάθηκε σε μια νέα θέση 20 μίλια εντός της Αλβανίας, οι ορμώμενοι Έλληνες ήταν σχεδόν μπερδεμένοι από την έλλειψη αντίστασης.

Ο στρατηγός Παπάγος, φοβούμενος μια παγίδα, δίστασε να διατάξει ολοκληρωτική καταδίωξη. Αν είχε δει ένα αντίγραφο της εμπιστευτικής έκθεσης προμηθειών που διαβιβάστηκε στον νέο αρχηγό του επιτελείου του Μουσολίνι, στρατηγό Ούγκο Καβαλέρο, ο Παπάγος ίσως να ήταν πιο σίγουρος.

Σε αυτό, ο Cavallero πληροφορήθηκε ότι ο στρατός στην Αλβανία ήταν ουσιαστικά γυμνός: Εφεδρικές μοναδες, μηδέν. Εξοπλισμός, ελάχιστος. Μάλλινα ρούχα, μηδέν. Πυρομαχικά πεζικού, κανένα. Πυρομαχικά πυροβολικού, ασήμαντα. Όπλα και πυροβολικό, όλα τα εφόδια έχουν εξαντληθεί. Μηχανικός εξοπλισμός, πρακτικά μηδενικός. Ιατρικός εξοπλισμός, ανεπαρκής. Όταν οι πρώτοι Ιταλοί αιχμάλωτοι οδηγήθηκαν στην Αθήνα, οι Έλληνες πολίτες δεν ήξεραν αν πρέπει να γελάσουν ή να κλάψουν.

«Τους λυπάμαι», είπε μια ηλικιωμένη γυναίκα. «Δεν είναι πολεμιστές. Πρέπει να φέρουν μαντολίνα αντί για τουφέκια». Στο Μεντόν, στα γαλλο-ιταλικά σύνορα, ένα Γαλλικό βαγόνι έβαλε μια πινακίδα που συμβούλευε: «Αυτό είναι γαλλικό έδαφος. Έλληνες, μην επιδιώκετε τους Ιταλούς να ξεπεράσουν αυτό το σημείο».

Με τον χειρότερο χειμώνα των δύο δεκαετιών να επικάθεται στα Βαλκάνια, οι Έλληνες δεν είχαν καμία πρόθεση να πάνε πιο μακριά προς το παρόν. Σε όλο το μέτωπο των 156 μιλίων, και οι δύο πλευρές εγκαταστάθηκαν για μια άθλια εποχή αναμονής και βασάνων. Σαν μια μακάβρια επανάληψη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι άνδρες έτρεμαν μαζί σε χαρακώματα σκαλισμένα από πάγο και παγωμένη λάσπη. Οι περιπτώσεις κρυοπαγημάτων ήταν χιλιάδες. Ιδιαίτερα τρομακτική ήταν η λεγόμενη «ξηρή γάγγραινα», γνωστή και ως «λευκός θάνατος».

Η ταλαιπωρία ξεκίνησε ανώδυνα, και οι άντρες δεν ήξεραν καν ότι το είχαν μέχρι που κοίταξαν κάτω και είδαν τα πόδια τους πρησμένα στο διπλάσιο μέγεθος τους και να μαυρίζουν.  Ο ακρωτηριασμός ήταν η μόνη θεραπεία και εκατοντάδες πέθαναν ούτως ή άλλως στα υπερπλήρη νοσοκομεία. Στη Ρώμη χιόνισε την ημέρα των Χριστουγέννων, ωθώντας τον Μουσολίνι να παρατηρήσει σκληρά: «Αυτό το χιόνι και το κρύο είναι πολύ καλά.

Θυμωμένος και ντροπιασμένος από το αδιέξοδο στην Αλβανία, ο Μουσολίνι έριξε την ευθύνη στους ίδιους τους στρατιώτες, παραπονούμενος: «Το ανθρώπινο υλικό με το οποίο έχω να δουλέψω είναι άχρηστο, άχρηστο».

Στο τέλος της χρονιάς, απέλυσε τον ονειροπόλο διοικητή τους, Soddu, και έδωσε τη θέση στον Cavallero, έναν καλλιεργημένο διανοούμενο που μιλούσε και γερμανικά και αγγλικά και είχε πτυχίο στα μαθηματικά. Οι εχθροί του, που δεν εντυπωσιάστηκαν από τα ακαδημαϊκά του προσόντα, τον αποκαλούσαν «στρατηγό κερδοσκόπο», λόγω των συχνών μεταγραφών του από στρατιωτικές θέσεις σε προσοδοφόρες βιομηχανικές θέσεις εντός της κυβέρνησης.

Απευθυνόμενος στα Στρατεύματα στο Αλβανικό Μέτωπο

Υπήρξε μικρό κέρδος για τον Καβαλέρο στη νέα του θέση. Οι ενισχύσεις ξεχύθηκαν με βάρκα στην Αδριατική Θάλασσα, αλλά δεν τους έμεινε κανένα περιθώριο για ελιγμούς και το καθαρό αποτέλεσμα ήταν μια περαιτέρω μείωση των ήδη λιγοστών μερίδων του στρατού. Οι Έλληνες τα πήγαν κάπως καλύτερα. Μονάδες πρώτης γραμμής μεταφέρονταν τακτικά στα μετόπισθεν και οι Έλληνες πολίτες στην περιοχή παρείχαν επιπλέον τροφή και καταφύγιο. Σημαντική ήταν και η διαφορά στο ηθικό των ανδρών. Οι ελληνικές δυνάμεις ήταν χαρούμενες. συνέχισαν τις τοπικές επιθέσεις —που περιγράφονται από τον Cavallero ως «φρενήρηδες» και στις 9 Ιανουαρίου, κατέλαβαν το βασικό σταυροδρόμι του χωριού Κλεισούρα, αποδεκατίζοντας τη διάσημη μεραρχία Lupi di Toscana (Λύκοι της Τοσκάνης) σε μια χιονοθύελλα.  Μετά την ήττα, οι κυνικοί τους μετονόμασαν σε Lepri di Toscana, ή Λαγούς της Τοσκάνης.

Ούτε ο θάνατος τον Ιανουάριο του Πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά, ο οποίος υπέκυψε απροσδόκητα μετά από μια κακή επέμβαση στο λαιμό του, δεν θάμπωσε το espirit de corps των Ελλήνων. Αντίθετα, οι Ιταλοί στρατιώτες στο μέτωπο γκρίνιαζαν δυνατά για το άδειο στομάχι τους, τις νηματώδεις στολές και τις μπότες που τους χτυπούσαν, και πίσω στην Ιταλία ο αριθμός των νέων κατατάξεων μειώθηκε σημαντικά. Ακόμη πιο ανησυχητικό για τον Μουσολίνι προσωπικά ήταν η σιωπή με πέτρινο πρόσωπο που χαιρετούσε τις εμφανίσεις του σε κινηματογραφικά δελτία ειδήσεων και τις ραδιοφωνικές εκπομπές του.

Αποφασισμένος να σπάσει με κάποιο τρόπο το αδιέξοδο και να «βάλει τέλος σε αυτή την παθητικότητα», ο Μουσολίνι πέταξε στο αλβανικό μέτωπο στις αρχές Μαρτίου. Ντυμένος με τη στολή του Πρώτου Στρατάρχη της Αυτοκρατορίας με κορδέλες, ο Ιλ Ντούτσε περιόδευσε στο μέτωπο, εξέτασε τα στρατεύματα και έκανε μια σύντομη επίσκεψη σε ένα νοσοκομείο υπαίθρου. Γέρνοντας πάνω από το κρεβάτι ενός στρατιώτη του οποίου το στομάχι είχε σκιστεί από ελληνική χειροβομβίδα, ο Μουσολίνι είπε: «Είμαι ο Ντούτσε και σας φέρνω τους χαιρετισμούς της πατρίδας».

«Λοιπόν, τώρα, δεν είναι τόσο ωραία», απάντησε ο στρατιώτης. Άλλοι στρατιώτες, ακόμη, επευφημούσαν τον αρχηγό τους και τον παρακαλούσαν να τους δώσει εντολή να επιτεθούν.  Τουλάχιστον ένας από τους πολλούς, ένας γενειοφόρος βετεράνος, αγνόησε τη διαδήλωση που διαχειριζόταν η σκηνή. Ένα μέλος του επιτελείου του Μουσολίνι παρακολούθησε τον στρατιώτη που στεκόταν χωριστά από το πλήθος, τρώγοντας ήσυχα το μεσημεριανό του. «Ενώ σήκωνε το κουτάλι του στο στόμα του, συνέχιζε να ατενίζει τους ενθουσιασμένους συναδέλφους του στρατιώτες», έγραψε ο Francesco Priccoli, «και κάθε τόσο το χέρι του σταματούσε πάνω από το βρώμικο κουτί του σαν να έμεινε άναυδος από μια σκηνή που του ήταν προφανώς ακατανόητη… . [Εκείνος] συνέχισε να τρώει για μια στιγμή και μετά άρχισε να γυρίζει αργά στους θάμνους και εξαφανίστηκε από τα μάτια μου». Απτόητος από τη μικρή υποδοχή του, ο Μουσολίνι σκαρφάλωσε στην κορυφή μιας πλαγιάς 2.500 ποδιών τα ξημερώματα της 9ης Μαρτίου 1941, για να παρακολουθήσει την πολυαναμενόμενη επίθεση να ξεκινά.

Περίπου 50.000 στρατιώτες συγκεντρώθηκαν στην κοιλάδα Desnizza δυτικά της Κλεισουρας, ενώ το ιταλικό πυροβολικό εκτόξευσε 100.000 φυσίγγια κατά της ελληνικής γραμμής σε διάστημα δύο ωρών. Στον βομβαρδισμό συνέβαλαν ιταλικά καταδιωκτικα βομβαρδιστικά. Δυστυχώς για τους επιτιθέμενους, οι Έλληνες είχαν ήδη συλλάβει έναν Ιταλό αξιωματικό που είχε στην κατοχή του ένα πλήρες σύνολο σχεδίων για την επιχείρηση.

Τελικό φιάσκο για Μουσολίνι και Χίτλερ

Για τις επόμενες πέντε ημέρες, οι Ιταλοί έκαναν επίθεση μετά από επίθεση εναντίον των ελληνικών γραμμών, για να ανατραπούν εύκολα από τον παγιωμένο εχθρό. Ο ίδιος ο Μουσολίνι έκανε πολλά ταξίδια πάνω-κάτω στην πλαγιά του λόφου για να παρακολουθήσει τις επιθέσεις, κουβαλώντας μαζί του τη σκυτάλη του στρατάρχη του σαν σκηνικό στηρίγματος.

Κάποτε, ένα ελληνικό μαχητικό αεροπλάνο έπληξε το παρατηρητήριο και ο Il Duce μεταφέρθηκε σε ένα καταφύγιο αεροπορικής επιδρομής. Οι βοηθοί ανέφεραν στο κοινό ότι «συμπεριφέρθηκε με θάρρος».

Τελικά, στις 16 Μαρτίου, ο Μουσολίνι και ο Καβαλέρο διέκοψαν την επίθεση. 

Δώδεκα χιλιάδες Ιταλοί απώλειες 1.000 ανά μεραρχία- είχαν προστεθεί στον κατάλογο των πεσόντων σε μια εκστρατεία που απέτυχε να ανακτήσει ούτε ένα πόδι χαμένης επικράτειας.

Πέντε μέρες αργότερα, ο Μουσολίνι έφυγε από την Αλβανία, λέγοντας στον βοηθό του Πρίκολι: «Είμαι αηδιασμένος από αυτό το περιβάλλον. Δεν έχουμε προχωρήσει ούτε ένα βήμα. Με εξαπατούν μέχρι σήμερα. Τρέφω μια βαθιά περιφρόνηση για όλους αυτούς τους ανθρώπους».

Ακόμη πιο αηδιασμένος από τον Μουσολίνι ήταν ο Αδόλφος Χίτλερ, που παρακολουθούσε τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο με ίκτερο στο μάτι.

Όπως είχε προβλέψει στην αρχή, ολόκληρη η άστοχη περιπέτεια ήταν ένα φιάσκο. Ακόμη χειρότερα, ενθαρρύνοντας τους Έλληνες να ανοίξουν τα αεροδρόμιά τους στα βρετανικά πολεμικά αεροσκάφη, το αδιέξοδο στα Βαλκάνια απειλούσε τώρα να θέσει σε κίνδυνο την αγαπημένη εισβολή του Χίτλερ στη Σοβιετική Ένωση.

Για να μην συμβεί αυτό, ο Φύρερ ετοιμάστηκε απρόθυμα να εισβάλει ο ίδιος στην Ελλάδα με 600.000 στρατιώτες. Το μόνο που ζήτησε από τον Μουσολίνι ήταν «να μην αναλάβει άλλες επιχειρήσεις στην Αλβανία». Αυτή, τουλάχιστον, ήταν μια υπόσχεση που θα μπορούσε να κρατήσει Duce.

Αυτή λοιπόν η πόλη, κατοικούνταν από ανθρώπους που ‘λέγαν ότι είναι έξυπνοι. Πολύ παλιά κατοικούνταν από ανθρώπους ευφυείς προύχοντες άρχοντες, βιοτέχνες και μάλιστα στην περίοδο της τουρκοκρατίας η πόλη είχε την εύνοια, της μητέρα του Σουλτάνου. Oι τούρκοι την σεβάστηκαν, δεν έκαναν τζαμιά και μάλιστα όταν περνούσαν από την πόλη κάλυπταν τις οπλές των αλόγων τους για να μην κάνουν θόρυβο.

Οι κάτοικοι της φημιζόταν για τις τέχνες τους , σαν έμποροι αλώνιζαν τα Βαλκάνια ταξιδεύοντας την φορτωμένη πραμάτεια τους και έφταναν μέχρι την Ρωσία. Γνώρισαν πόλεις, διαφορετικές κουλτούρες και ο τρόπος ζωής τους επηρεάστηκε από την κεντρική Ευρώπη.

Μια πόλη δεν είναι μονάχα αυτό που μας δείχνει. Είναι και όλα όσα κουβαλάει μαζί της. Το κάθε κτίριο έχει να μας διηγηθεί τη δική του ιστορία. Ο ναός του Αγίου Νικολάου, το Καμπαναριό/Κωδωνοστάσιο, το Δημαρχείο, το Βαλταδώρειο Γυμνάσιο, το Δημοτικό του Χαρισίου Μούκα ,το κτίριο της Εθνικής Τράπεζας, το αρχοντικό του Λασσάνη (Χαρτοθήκη), το αρχοντικό του Γρήγορη Βούρκα που βρίσκεται σε κεντρικό σημείο της πόλης της Κοζάνης, πίσω από το κτίριο της Μητρόπολης Σερβίων & Κοζάνης, καθώς και τα «απομεινάρια» ανάλογων αρχοντικών όπως ο «μπας-οντάς» του αρχοντικού του Γ. Σακελλάρη που φιλοξενούνται στις αίθουσες του Λαογραφικού και ιστορικού μουσείου μας και στο Μπενάκειο.

Υπάρχουν ακόμα δυο κτίρια, σύμβολα της πόλης που μαρτυρούν την αίγλη της . Το ωδείο και η Δημοτική Βιβλιοθήκη, σχεδόν απέναντι το ένα με το άλλο, δένουν το παλιό με το καινούργιο. Η ιστορία τους είναι άγνωστη στους περισσότερους άλλα γοητευτική και ενδιαφέρουσα για όποιον θελήσει να την ακούσει. Για μια πόλη που διεκδικεί τον τίτλο «της πόλης του Βιβλίου», με μια σημαντική και πλούσια βιβλιοθήκη, εντός και εκτός των συνόρων της, θα ήταν τραγική αμέλεια η παράβλεψή της.

Όλα τους έχουν συνδεθεί με σημαντικά γεγονότα της πόλης και εκφράζουν την οικονομική της ανάπτυξη. Αν και ανήκουν σε διαφορετικές εποχές δίνουν την εικόνα μιας αστικής πλούσιας πόλης των περασμένων αιώνων με τα χαρακτηριστικά της Μακεδονικής αρχιτεκτονικής αλλά και το μεγαλείο μιας εποχής που χάθηκε.

Αναμφισβήτητα, ο Χαρίσιος Τράντας, γιος του Ιωάννη, ήταν εκείνος που έδωσε ώθηση. Η πόλη εξωραΐστηκε με μεγαλοπρεπή διώροφα κτίρια, κατασκευάστηκαν κρήνες, φυτεύτηκαν δέντρα, πλακοστρώθηκαν οι δρόμοι, χτίστηκε αγορά στεγασμένη με πολλά μαγαζιά και εργαστήρια και θεμελιώθηκε ο ναός του Αγ. Νικολάου περί το 1664. Ακόμη, έχτισε και την καλή συνοικία, τη Γκιουλέρ μαχαλά «Ωραία γειτονιά» (σημερινή περιοχή του Ερμιόνιου).

Το 1879 ο Νικόλαος Χαλκιάς γίνεται ο πρώτος Δήμαρχος της Κοζάνης. Στα χρόνια της δημαρχίας του έγιναν σημαντικά έργα κοινής ωφελείας. Βελτίωσε το οδικό δίκτυο, κατασκεύασε κρήνες, σιντριβάνια και υπονόμους. Ακόμη, στα ανατολικά του Αγ. Κωνσταντίνου συστάθηκε ατμοκίνητος αλευρόμυλος. Τον Ιούνιο του 1882 με Συνοδική απόφαση η Επισκοπή της Κοζάνης έγινε Μητρόπολη.

Θα έλεγε κάποιος ότι αυτή η πόλη, είχε όλα τα εχέγγυα για να γίνει μια πόλη πρότυπο μιας και αργότερα είχε και το μεγαλύτερο εργοστάσιο της ΔΕΗ στην περιοχή της που τροφοδοτούσε όλη την Ελλάδα με ρεύμα και ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού εργαζόταν εκεί. Όμως, δυστυχώς, τα πράγματα δεν έγιναν έτσι!

Χρόνια τώρα η ύπαρξη της ΔΕΗ στην περιοχή ήταν ο κύριος φορέας ανάπτυξης. Συγκράτησε μεν τον πληθυσμό στην περιοχή, δημιούργησε θέσεις εργασίας με ικανοποιητικά εισοδήματα αλλά ταυτόχρονα συσσώρευσε και μια σειρά προβλημάτων. Η επικυριαρχία της ΔΕΗ , δεν άφησε περιθώρια για την ανάπτυξη άλλων κλάδων παραγωγής και αυτό ήταν και το μεγαλύτερο λάθος των παραγόντων της περιοχής . Βουλευτές, Περιφερειάρχες, Δήμαρχοι, ενώ έβλεπαν που βαδίζει η ΔΕΗ και κάθε κλείσιμο λιγνιτικής μονάδας ήταν μια τεράστια απώλεια για την περιοχή μας, δεν έκαναν τίποτα. Η απολιγνιτοποίηση της περιοχής ξεκινούσσε αλλά οι τοπικοί φορείς είχαν βάλει το κεφάλι τους στην άμμο.  Ο ΑΗΣ Καρδιάς αποτέλεσε έναν σταθμό σύμβολο, που χαρακτήρισε και συνέδεσε την περιοχή της Κοζάνης και τη χώρα μας με την ηλεκτρενέργεια, το κοινωνικό αγαθό του ρεύματος, τη λειτουργία της πρωτοποριακής τηλεθέρμανσης. Το σβήσιμο του εργοστασίου του ΑΗΣ αποτέλεσε ένα σημαντικότατο οικονομικό πλήγμα για όλη την περιοχή. Εδώ ο λιγνίτης δεν κάηκε για τις ανάγκες της περιοχής αλλά για το συμφέρον όλης της χώρας και οι συνέπειές του παρέμειναν στην περιοχή.

Απολιγνιτοποίηση στο γόνατο, χωρίς κανένα σχέδιο και πλάνο μόνο και μόνο για να δείξουμε πρωτοπόροι σε κάτι. Γεμίσαμε τα βουνά και τις καλλιεργήσιμες εκτάσεις με ανεμογεννήτριες και φωτοβολταϊκά κάνοντας πλούσιες τις ξένες εταιρείες, τις βαφτίσαμε επενδύσεις και απωλέσαμε την ηλεκτρική ενεργειακή μας αυτάρκεια για χάρη του εισαγόμενου από ξένες χώρες αέριο.

Εδώ φταίνε και οι μπροστάρηδες παράγοντες του τόπου που παράτησαν νωρίς την υπόθεση ΔΕΗ και δεν πάλεψαν καθόλου για την συνέχιση του εργοστασίου.  Μόνο λίγες μικρές μαζώξεις έγιναν και η ΔΕΗ έπεσε αμάχητή.

Ως προς την πληθυσμιακή εξέλιξη ο Νομός άρχισε να φθίνει, όχι μόνο σαν ποσοστό της χώρας, αλλά και ως ποσοστό της περιφέρειας . Φαίνεται ότι μεγάλο τμήμα του ενεργού πληθυσμού δεν μπορεί πλέον να κρατηθεί και φεύγει. Η βασική αιτία είναι ότι δεν του προσφέρεται η δυνατότητα να εργαστεί.  Αυτά δείχνουν και τα στοιχεία της ανεργίας στη Δυτική Μακεδονία, η οποία είναι τελευταία Περιφέρεια της Ελλάδος αν και τα πιο πρόσφατα στοιχεία είναι λίγο πιο ενθαρρυντικά. Δυστυχώς κατέχουμε τη θλιβερή πρωτιά στην ανεργία ανάμεσα στις 13 Περιφέρειες.

Από έρευνα που έγινε ο τομέας με τις περισσότερες ανεκμετάλλευτες δυνατότητες είναι ο τομέας υπηρεσιών, το εμπόριο , η ψυχαγωγία, ο τουρισμός ενώ η περιοχή υπολείπεται και στον τομέα των νέων αδειοδοτήσεων βιοτεχνικών και βιομηχανικών επιχειρήσεων.  Ένας άλλος παράγοντας είναι οι μικρές οικογενειακές επιχειρήσεις με ελάχιστη ως μικρή δυνατότητα επέκτασής των δραστηριοτήτων τους , που στο νέο επιχειρηματικό περιβάλλον αν δεν ενισχυθούν σωστά δεν φαίνεται να έχουν καμιά τύχη επιβίωσης.

Δυστυχώς φθάσαμε εδώ γιατί είχαμε μια κακή νοοτροπία.  Κοιτάζαμε μόνο τον εαυτό μας, ταμπουρωμένοι στα περίχωρα της γειτονιά μας , χωρίς να βλέπουμε τίποτα άλλο. Μίζεροι και καχύποπτοι, ψηφίζαμε όχι για το καλό της πόλης αλλά για το καλό του ατομικού μας συμφέροντος.

Στην πόλη επικρατούσε η έκφραση ΑΣ!

Να θυμίσω ότι η Δημοτική αρχή στην περίοδο της χούντας, πούλησε σε μια νύχτα την παλιά πυροσβεστική υπηρεσία στον ΟΤΕ  χωρίς να πάρει κανείς χαμπάρι. Να θυμίσω ότι σε μια νύχτα δόθηκε το οικόπεδο και έγινε πολυκατοικία απέναντι από την πλατεία Αριστοτέλους, όταν το μισό οικόπεδο ήταν νηπιαγωγείο που ανήκε στο Δήμο. Να θυμίσω ότι ποτέ δεν ξεκαθάρισε το τοπίο ως προς το που πρέπει να πάει ρυμοτομικά η πόλη. Να θυμίσω πως οι είσοδοι της πόλης πάντα ήταν για κλάματα. Να θυμίσω τα κουφάρια των δυο σπιτιών Πάπιστα ,Πάλλα στην πλατεία Αριστοτέλους που  ακόμα περιμένουν να γίνουν Πάρκο και να ομορφύνουν την περιοχή. Να θυμίσω την πλατεία Αλώνια,που ίσως κάποτε γίνει πραγματική πλατεία. Να θυμίσω ότι κάποτε σ’ αυτήν την πόλη υπήρχε σιδηρόδρομος και αντί να γίνει προέκταση αυτού και να φθάσει μέχρι την Ηγουμενίτσα, κόπηκε. Η ιδέα υπάρχει ακόμα αλλά μόνο σαν άρμα στο καρναβάλι μας. Να θυμίσω πως είμαστε η μόνη Περιφέρεια, που δεν έχουμε Πανεπιστημιακό νοσοκομείο. Η Πτολεμαΐδα και τα Γρεβενά έχουν μεγαλύτερα και καλύτερα κτιριακά συγκροτήματα. Επομένως και από άποψη υγειονομικής περίθαλψης, η Κοζάνη υπολείπετε σαν πρωτεύουσα Δυτικής Μακεδονίας και γι’ αυτό φυσικά και αμφισβητείται αν είναι σήμερα πράγματι η Περιφερειακής δύναμη της Δυτικής Μακεδονίας. Όσον αφορά τα θέματα της ανώτατης παιδείας η Κοζάνη δεν μπορεί πλέον να θεωρείται φοιτητούπολη, έτσι όπως τουλάχιστον θεωρούνταν μέχρι και προ δεκαετίας.

Να θυμίσω τις αποκριές και το καρναβάλι. Το μόνο που θα πω είναι μια λέξη που την χρησιμοποιούσαν οι παλιοί Κοζανιτες [ζιτλαρίτκου] νουντάδες και κυραστάργια βρώμικα χωρίς καμιά αρχιτεκτονική που να θυμίζουν την παλιά καλή Κοζάνη στολισμένη με τα ωραία κοζανιτίκα υφαντά.

Βλέπω μια, πόλη που δεν αγαπάει πολύ τον εαυτό της, μια πόλη που ψάχνει για το νέο της πρόσωπο μακριά από τις παθογένειες του παρελθόντος και φυσικά τον ασφυκτικό εναγκαλισμό της με τα εργοστάσια της ΔΕΗ που ήταν η ελπίδα και τροχοπέδη της για πολλά χρόνια.

Η βιωσιμότητα της ΔΕΥΑΚ και το μέλλον της τηλεθέρμανσης αποτελούν ίσως την κυριότερη πρόκληση που θα αντιμετωπίσει ο δήμαρχος που θα βγει στα επόμενα χρόνια όπως και η διαχείριση των αδέσποτων ζώων , η κακή κατάσταση των δρόμων και των πεζοδρομίων, η εγκατάλειψη των κοινοτήτων, η φτωχή παραγωγή πολιτισμού και αθλητισμού.

Ο ρυθμός της ζωής μας και τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε στην καθημερινότητά μας περιορίζουν το χρόνο που διαθέτουμε να σκεφτούμε και να κοιτάξουμε λίγο πιο μακριά, να διεκδικήσουμε ως τοπική κοινωνία μια καλύτερη προοπτική, να προσπαθήσουμε για την υπέρβαση. Αυτός είναι βέβαια και ένας από τους λόγους που εκλέγουμε αιρετούς εκπροσώπους, συμπολίτες στους οποίους αναθέτουμε το ρόλο αυτό. Να οραματιστούν, να αναδείξουν , να διεκδικήσουν και να σχεδιάσουν αυτά που έχει ανάγκη η κοινωνία.

Γι αυτό τα κριτήρια επιλογής για να βγάλεις τον επόμενο τοπικό άρχοντα πρέπει να μην είναι η λέξη ΑΣ;

Να δώσεις στον εαυτό σου μια πειστική απάντηση για ποιο λόγο τον εκλέγεις.

Ποια είναι τα κριτήρια σου για την ψήφο σου; H προσδοκία σου για μια καλύτερη γειτονιά, για ένα καλύτερο χωριό, η προσδοκία να σε βολέψουν εσένα η την οικογένεια σου κάπου στο δημόσιο, η υπόσχεση των υποψήφιων για βοήθεια;

Προσωπικά ένα ξέρω: κανείς δεν πρέπει και οφείλει τίποτα και σε κανέναν για να πάει αυτός ο τόπος μπροστά. Και εδώ ήρθε η ώρα να θυμίσω πως βγήκε η λέξη ΑΣ σε παλιές προεκλογικές μάχες. Ένα ακόμα σύνθημα που ακουγόταν σ’ αυτές ήταν: Μιαν κι οξου!

Σε συζητήσεις μεταξύ των κατοίκων, αν κάποιος δεν είχε τα απαραίτητα προσόντα να γίνει σωστός Δήμαρχος για να λύσει καίρια προβλήματα της περιοχής, αλλά ήταν πολύ καλός σαν άνθρωπος και είχε βοηθήσει με τις πράξεις του πολλούς κάτοικους, οι Κοζανίτες βγάλαν τη λέξη ΑΣ που μεταφράζεται δεν μας ενδιαφέρει η ευγνωμοσύνη των Κοζανιτών υπερίσχυε ότι ο  δήμαρχος που θα έβγαινε αν και δεν έκανε τίποτα για την περιοχή, δεν τους ένοιαζε.

Μιαν κι οξου….. έκφραση που σήμαινε ότι ο υποψήφιος θα βγει από την πρώτη Κυριακή!

Έστω και καθυστερημένα είναι καιρός να γίνουν οι τομές που μπορούν να αλλάξουν το πρόσωπό της. Η μεταβατική περίοδος που διανύει ολόκληρη η περιοχή,δημιουργεί τις προϋποθέσεις για να ανασυνταχθούμε ως κοινωνία και να αποφασίσουμε προς τα που θα πάμε την πόλη μας και τις ζωές μας στις επόμενες δεκαετίες.

Είναι λογικό και θεμιτό να πυκνώνουν οι συζητήσεις σχετικά με το παρόν και το μέλλον του Δήμου Κοζάνης. Προς το παρόν ο δημόσιος διάλογος υστερεί σε ουσία και περιορίζεται σε μεγάλο βαθμό στο επίπεδο του κουτσομπολιού με αρκετή δόση εμπάθειας.

Τι γίνεται όταν δεν υπάρχουν ευκαιρίες στη πόλη που γεννηθήκαμε; Τις ευκαιρίες τις δημιουργούμε . Ζούμε σε μια πόλη που δεν μπορεί να αποβάλλει πολλά χαρακτηριστικά του παλαιοκομματισμού.  Δυσπιστία, απογοήτευση, αδιαφορία, είναι κάποια από τα συναισθήματα που μας περιβάλλουν.  Δεν πρέπει όμως να αφήσουμε το lifestyle να μας εμποδίσει να εργαστούμε για την αλλαγή.

Ζούμε στην Κοζάνη και έχουμε ξεχάσει τις λέξεις, ευκαιρίες, πρόοδος, ανάπτυξη ,νεολαία, αξιοκρατία, αναβάθμιση.

Επιβιώνουμε στη πρωτεύουσα της Δυτικής Μακεδονίας που έχει τη μεγαλύτερη ποσοστιαία μείωση πληθυσμού όλης της Επικράτειας σύμφωνα με την απογραφή του 2021, αγγίζοντας το 10,3% 30 χιλιάδων ατόμων, σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα η οποία κυμαίνεται στο 3,5%.  Το ποσοστό της μείωσης του πληθυσμού για την Π.Ε. Κοζάνης ανέρχεται στο 8,7 %.

Είναι ξεκάθαρο πως τα αποτελέσματα της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής αποτυπώνουν με τον πλέον δραματικό τρόπο της συρρίκνωση του πληθυσμού, με το δημογραφικό να παραμένει για την περιοχή ένα ακόμα από τα σημαντικότερο προβλήματα που αντιμετωπίζει η περιοχή. Άρα όχι μόνο οι κάτοικοι των διαφόρων περιοχών της Περιφέρειας μας, δεν είδαν την Κοζάνη ως μία πρωτεύουσα άξια προς εγκατάσταση τους και μετανάστευσαν σε άλλες περιοχές, αλλά και οι ίδιοι οι κάτοικοι του δήμου Κοζάνης επέλεξαν να φύγουν από το δήμο.

Αν συνεχίσουμε με αυτό τον τρόπο η περιοχή μας θα σβηστεί από τον χάρτη. Στο χέρι μας είναι να ‘‘χτίσουμε’’ ξανά την πόλη μας.

Η τοπική αυτοδιοίκηση επιβάλλεται να γίνει το πεδίο δραστηριότητας των νέων ανθρώπων. Δεν πρέπει να απογοητευόμαστε, θα πρέπει να ενθαρρύνουμε την ενασχόλησημε τα κοινά, προτείνοντας μέσα από τη συνεργασία και το διάλογο, ουσιαστικές λύσεις για τα προβλήματα του τόπου μας. Η τοπική αυτοδιοίκηση πρέπει να είναι θεσμός έκφρασης, να προσθέσει νεανικές αντιλήψεις γεμάτες ελπίδα.

Για την πόλη που γεννηθήκαμε, για τις γειτονιές που παίξαμε και κάναμε τα πρώτα μας όνειρα, για τα σχολεία που μας έδωσαν τα εφόδια να σπουδάσουμε και για άλλα πολλά, δεν πρέπει απλά να επιβιώνουμε στη πόλη μας, αλλά να ξεκινήσουμε να ζούμε. Με αγάπη και αγωνία για το δικό μας μέλλον και το μέλλον των παιδιών μας.

Ας δώσουμε μια ευκαιρία στην πόλη που μας έχει μεγαλώσει να αλλάξει προς το καλύτερο και να μην σβήσει από τον χάρτη, γιατί τα στοιχεία της τελευταίες απογράφης είναι απογοητευτικά.

Αν δε φροντίσουμε για την επίλυση των επιπτώσεων από τα προαναφερόμενα, τότε πιθανώς στο μεσοπρόθεσμο μέλλον, θα μιλάμε για την δική μας υπό εγκατάλειψη πόλη.

Με τις παραπάνω αναφορές δεν προσπαθούμε να μηδενίσουμε το έργο προηγούμενων δημοτικών και περιφερειακών αρχών. Δεν είναι κάτι που ανήκει στη σφαίρα του ενδιαφέροντος μας, ούτε μας απασχολεί, διότι αυτό αποτελεί βουτιά στο παρελθόν, ενώ εμείς ενδιαφερόμαστε για το άλμα της πόλης μας στο μέλλον .

Ας θυμηθούμε τον Γιάννη Παγούνη που διετέλεσε δήμαρχος Κοζάνης την περίοδο από το 1983 έως το 1990 που «υπηρέτησε με ανιδιοτέλεια, πάθος, ήθος και αξιοπρέπεια την Τοπική Αυτοδιοίκηση». Επί θητείας του δημιουργήθηκε η πρώτη αναπτυξιακή μελετητική εταιρεία ΑΝΚΟ στην Ελλάδα με μετόχους δήμους της περιοχής της Κοζάνης, ενώ ήταν αυτός που οραματίστηκε και έβαλε τις βάσεις, με την εκπόνηση των πρώτων μελετών, για τη δημιουργία της Τηλεθέρμανσης Κοζάνης.

Τελειώνοντας θυμόσοφος λαός μας, λέει πρέπει να έχουμε κάθε μέρα εκλογές, για να γίνουν έργα στην πόλη μας.

Πηγές: Στέλιος Μήλιος, Οι νέοι στην Κοζάνη δεν ζούμε.Επιβιώνουμε, 2022

Η Κοζάνη δεν ξέχασε και τιμά τον Γιάννη Διδίλη. Μπορεί να ξεχάστηκε η παλιά υπόσχεση του παλαιού δημάρχου Πάρι Κουκουλόπουλου να δώσει το όνομα του Γιάννη Διδίλη σε οδό διπλά στον μεγάλο Μίκη Θεοδωράκη, δεν ήταν όμως αργά για το σημερινό Δημοτικό Συμβούλιο και τον Αντιδήμαρχο Πολιτισμού Ζήση Μάρα που υλοποίησε μια παλιά υπόσχεση και σήμερα βλέπουμε την οδό «Γιάννη Διδίλη» κοντά στη γειτονιά του.

«Γιατί μαζί με τον Μίκη Θεοδωράκη είναι από εκείνους που αγωνίσθηκαν με την μουσική για να σηκωθούμε λίγο ψηλότερα λίγο ψηλότερα»

Ποιος ήταν αυτός ο σπουδαίος μουσικός;

Ο Διδίλης Γιάννης γεννήθηκε το Φεβρουάριο 1921 στην Κοζάνη, γονείς του ο Προκόπης Διδίλης και η Κατερίνα Μπατιάνη Διδίλη. Παντρεύτηκε την Καλλιόπη Διδίλη, το γένος Ερωτόκριτου και απόκτησαν μια κόρη την Κατερίνα. Τα παιδικά του χρόνια ο Γιάννης Διδίλης τα πέρασε στην πόλη της Κοζάνης στη γειτονιά του συλλόγου Αριστοτέλη. Άνθρωπος ευαίσθητος, με ανοιχτούς ορίζοντες που δεν άργησε να φανερώσει το μουσικό του ταλέντο. Ο Γιάννης Διδίλης υπήρξε συνθέτης, ενορχηστρωτής και μαέστρος ενώ έπαιζε σαντούρι, ακορντεόν και πιάνο.

Από την παιδική του ηλικία ξεκινά να ασχολείται με την μουσική μιας και ο πατέρας του Προκόπης έπαιζε βιολί. Ο Γιάννης συνόδευε με το σαντούρι τον πατέρα του και τον θείο του Θανάση Καλέα, που έπαιζε κλαρίνο, καθώς και άλλους μουσικούς της γειτονιάς σε διάφορες εκδηλώσεις.

Δύσκολα χρόνια για τον ίδιο και την οικογένεια του, αλλά με τον ξάδελφο του τον γνωστό καλλιτέχνη του κλαρίνου, Δημήτρη Καλέα (Τούλη) φοίτησαν στο Δημοτικό ωδείο Κοζάνης, παράρτημα τότε της Θεσσαλονικης. Για καλή τους τύχη το ωδείο εκείνη την εποχή είχε εξαιρετικούς δασκάλους, όπως τον γνωστό βιολιστή Β. Κοριτσάνη, την Καλυψώ Καλπακίδου στο πιάνο, τον Θωμά Θωμαΐδη στο βιολί (που αργότερα τον κρέμασαν οι Γερμανοί στην Φλώρινα).

Εκεί φοιτά την ιδία εποχή και ο προικισμένος, ένα σπάνιο μουσικό ταλέντο μα πρόωρα χαμένος Κοζανίτης μουσικός, ο Γιάννης Δόδουρας, ο οποίος μας άφησε κληρονομιά χορωδιακά διαμάντια όπως ο «ΑΝΗΦΟΡΟΣ». Όταν ο Γιώργος Βακαλόπουλος πληροφορήθηκε την είδηση του θανάτου του μαθητή του, είπε με θλίψη: «Δεν έχασε η Κοζάνη ένα μεγάλο μουσικό, αλλά όλη η Ελλάδα».

Ένα τυχαίο γεγονός σε ένα κέντρο διασκέδασης το 1937 στη Θεσ/νικη το «Λουξεμβούργο» είναι και η αιτία που θα αλλάξει την ζωή του Γιάννη Διδίλη όταν ζήτησε την άδεια από τον διευθυντή της ομώνυμης ορχήστρας «Πάρμεν», Παρμενίωνα Αντωνιάδη, σύζυγο της πασίγνωστης  τραγουδίστριας Πάρμεν, να παίξει ακορντεόν. Στο άκουσμα του παιξίματος του νεαρού Διδίλη, ο διευθυντής μένει έκπληκτος και του κάνει πρόταση να δουλέψει μαζί του. Ο Γιάννης Διδίλης δέχεται και γίνεται βασικό μέλος στην ορχήστρα μαζί με τον δεξιοτέχνη Κοζανίτη βιολιστή, Γιώργο Κούσμα.

Το μεροκάματο είναι πολύ μεγάλο για εκείνη την εποχή και λίγο αργότερα η οικογένεια του Γιάννη Διδίλη εγκαθίσταται μόνιμα στη Θεσσαλονίκη. Μέχρι το τέλος του 1946 ο Διδίλης εργάζεται σε διάφορα κέντρα της Θεσσαλονίκης όπως, Λουξεμβούργο, Οάσις, Πικαντίλι.

Το 1947 βρίσκεται στην Αθήνα και κάνει τα πρώτα του βήματα σαν συνθέτης και ενορχηστρωτής. Συνεργάζεται με τον γνωστό Γιώργο Οικονομίδη που γράφει τους στίχους σε τραγούδια του, που τραγουδούν καταξιωμένοι ερμηνευτές του ελαφρού τραγουδιού εκείνης της εποχής όπως ο Τώνης Μαρούδας, Σώτος Παναγόπουλος, ηΤζένη Βάνου, Μάριον Σίβα, ο Παύλος Πατάκας και πολύ άλλοι.  Εκείνο όμως το τραγούδι που τον κάνει γνωστό είναι το «Εγώ για σένα μόνο ζω» σε στίχους του Γ. Οικονομίδη που το τραγούδησε ο Τώνης Μαρούδας και ήταν ένα από τα αγαπημένα τραγούδια του Κ. Γλύξμπουργκ.

Άλλα τραγούδια του Γιάννη Διδίλη είναι:

Τα «Τσιγγάνικα βιολιά» Μαρούδας-Διδίλης, το «Έχω ένα παράπονο» που το έγραψε σε συνεργασία με τον Ανδρέα Χατζηαποστόλου, «Με την ευχή σου Παναγιά» σε στίχους και στο τραγούδι τη Μάριον Σίβα, «Στης ζωής την ανηφόρα» στο τραγούδι ο Παύλος Πατάκας, «Είπες θα φύγω κι έφυγες», «Μην κτυπάς τα σπουργιτάκια» τραγούδι Πόπη Αστεριάδη, «Ο ήλιος εβασίλεψε» τραγουδι Καίτη Μπελίντα, «Σε καρτερώ», «Τον πόνο μέσα μου κρατώ. «Φεύγει η ζωή», «Με τον ήλιο συντροφιά, «Ο διαβάτης», «Φτωχόπαιδο» σε στίχουε Μαρούδα Μιχαήλ.

Εκδίδει επίσης μια υπέροχη σειρά από παιδικά τραγούδια σε μουσική δική του και στίχους του Γ. Οικονομίδη:  «Ένας γάτος με μουστάκι», «Για να παίρνεις πάντα δέκα»,

«Το παιδί μόλις ξυπνήσει», «Νάτο το καλό παιδί», «Τι δωράκι θα σου φέρω» και άλλα!

Ο Γιάννης Διδίλης βοηθά την Μαρίζα Κωχ στα πρώτα μουσικά βήματα της, συνεργάζεται επίσης με την Αλίκη Βουγιουκλάκη αλλά η συνεργασία δεν κρατά πολύ.

Παράλληλα, διδάσκει μουσική και ορθοφωνία, με μαθητές του τον Γιάννη Πουλόπουλο και τον Αντώνη Καλογιάννη.

Το 1950-58 δημιούργησε τη δική του ορχήστρα, συνεργαζόμενος με την Μπελίντα και τον Ρουχωτά και έγραφε μουσική σε στίχους του Γιώργο Οικονομίδη.  Η μουσική του παιδεία ήταν καθαρά κλασσική, υψηλού επιπέδου. Συνεργάστηκε με τον Μίκη Θεοδωράκη και χάρη σ’ αυτόν παρουσιάστηκε και παίχτηκε  στο κοινό το «Canto General».

Το 1966 βρίσκεται στη Γερμανία επικεφαλής της Ορχήστρας του Θεοδωράκη, μαζί του η Μαρία Φαραντούρη και άλλοι τραγουδιστές. Το 1967 διαλύεται η ορχήστρα.

Ο Θεοδωράκης είναι κρατούμενος και ο Διδίλης δουλεύει τη μουσική για τη «Ρωμιοσύνη» και τα «Λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας» και ολοκληρώνει το έργο σε μικρό χρονικό διάστημα. Κατά τη διάρκεια της χούντας εργάζεται σε μπουάτ και παρουσιάζει τα τραγούδια της «Ρωμιοσύνης». Έπειτα διώχθηκε από τη χούντα. Το 1971 στο Παρίσι πια, ο Διδίλης επί ένα τρίμηνο δούλεψε σκληρά πάνω στο Canto General και η πρώτη του παρουσίαση έγινε ενώπιον του Πάμπλο Νερούντα.  Τον Φεβρουάριο του 1972 πεθαίνει τραγουδώντας τη «Ρωμιοσύνη» μαζί με τον Αντ. Καλογιάννη και τους συνεργάτες του. Ο Διδίλης αγωνίστηκε και μόχθησε για την Ελληνική μουσική, το ελαφρό και λαϊκό τραγούδι. Τίμησε την Κοζάνη ως διακεκριμένος μουσικός σε πανελλήνιο και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Έχοντας έρθει σε επαφή με συγγενείς του και ανθρώπους του πολιτιστικού συλλόγου Αριστοτέλης έμαθα πως η κατοικία του Γιάννη Διδίλη ήταν στην οδό Λαζαράδων.

Η μοίρα θέλησε ο Μίκης Θεοδωράκης και ο Γιάννης Διδιλης να είναι μαζί .Οι δυο τους  συνεργάστηκαν σε όλα τα εμβληματικά καλλιτεχνικά έργα του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού.

«Το Canto General είναι αφιερωμένο στη μνήμη του μεγάλου φίλου μου και συνεργάτη Γιάννη Διδίλη, γιατί χωρίς αυτόν ίσως βρισκόταν ακόμα θαμμένο ανάμεσα στις μουσικές σημειώσεις που περιμένουν κάποιο χέρι να τις ανασύρει στο φως.» είπε ο Μίκης Θεοδωράκης συμπληρώνοντας  «Έπρεπε να έχω κάποιον δίπλα μου που να γνωρίζει και να αγαπά τη μουσική μου καλύτερα κι από μένα. Κι αυτός δεν ήταν άλλος παρά ο Γιάννης Διδίλης».

Αφιερωμένο στην μνήμη του Γιάννη Διδίλη

Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στον Νίκο Νικόλιζα (Περιοδικό «Επίκαιρα», τεύχος 2ο,)

Από όλους όσους συνεργαστήκατε, ποιος σας λείπει περισσότερο και γιατί;

Μίκη Θεοδωράκης: Ο Γιάννης Διδίλης, που υπήρξε η ψυχή της μουσικής μου στα χρόνια της πρώτης μου λαϊκής ορχήστρας, την εποχή που έθετα τα θεμέλια του έργου μου. Ήταν ένας πολύ επιτυχημένος συνθέτης τραγουδιών ελαφράς μουσικής. Σπουδαίος πιανίστας και ολοκληρωμένος μουσικός.  Το θέρος του 1961 διηύθυνε την Ορχήστρα του στην Θεσσαλονίκη σε κάποιο μουσικό-χορευτικό κέντρο. Κάποια μέρα έδωσα συναυλία στον κινηματογράφο που βρισκόταν δίπλα στο κέντρο αυτό.

Τότε πρωτοάκουσε τη μουσική μου και την ίδια στιγμή εγκατέλειψε τη δουλειά του και τη μουσική του, μπήκε στο μικρό του αυτοκίνητο και άρχισε να μας ακολουθεί από πόλη σε πόλη.  Έως ότου γνωριστήκαμε και έγινε όχι μόνο ο πιανίστας της ορχήστρας μας αλλά η ψυχή της μουσικής μου. Έφυγε πρόωρα κι αυτό μου κόστισε πολύ. Σαν ελάχιστο δείγμα της φιλίας και της ευγνωμοσύνης μου, του έχω αφιερώσει το “Canto General”.

Του Νίκου Λόλη:

Η ΕΥΑΙΣΘΗΣΙΑ ΤΟΥ ΜΙΚΗ
Η συναυλία «λόγου και μουσικής» με το Κίνημα Πολιτισμού και Ειρήνης  πραγματοποιήθηκε στην Κοζάνη το 1974. Όταν πήγαμε στο σινεμά, στη κεντρική πλατεία της πόλης , βλέπουμε πάνω στο πάλκο (σκηνή) 2 πιάνα. Αναρωτηθήκαμε γιατί δυο πιάνα; Θέλαμε μόνο ένα για τον Μίκη. Το δεύτερο λοιπόν πιάνο, ήταν επιθυμία του Μίκη να στηθεί στη σκηνή προς τιμήν του Γιάννη Διδίλη (που δεν ήταν πια στη ζωή) επί χρόνια πιανίστα στη ορχήστρα του και ενορχηστρωτή σε πολλά τραγούδια, ο οποίος καταγόταν από την Κοζάνη.

Ο Μίκης Θεοδωράκης μαζί με τον Γιάννη Διδίλη έφυγαν από την ζωή, αφήνοντας πίσω μία ανεκτίμητη παρακαταθήκη για την μουσική και την δημοκρατία. Από την Μπαλάντα του Μαουτχάουζεν μέχρι τον Ζορμπά και την μελοποίηση του Ελύτη και του Νερούδα, κατήργησαν τα σύνορα με το μεγαλείο της μουσικής τους. Το Together τιμά την εμβληματική προσωπικότητα και το έργο του, Γιάννη Διδίλη, νιώθοντας τιμή που υπήρξε κομμάτι της πόλης.

Δίκαια η Κοζάνη διακρίνεται για τον πολιτισμό της, μιας και από εδώ ξεκίνησε η πρώτη συμφωνική ορχήστρα σ’ όλη την Ελλάδα και έχει μια από της πλουσιότερες βιβλιοθήκες καθώς και ωδεία με σπουδαίους καθηγητές, σπουδαίες χορωδίες, σπουδαίους μουσικούς, τραγουδιστές που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της πολιτιστικής ζωής της πόλης. Το μόνο που μένει είναι να κατορθώσουμε να τα ενώσουμε όλα αυτά για να δημιουργήσουμε την πιο δυνατή μορφή μουσικής μαγείας

Πρωταγωνιστής σε όλα τα αποκριάτικα δρώμενα  ήταν η γειτονιά και οι άνθρωποι της. Ο φανός αποτελεί σημείο αναφοράς για τη γειτονιά και εκπληρώνει την ανάγκη για επαφή και κοινωνικότητα. Τότε η αποκριά κρατούσε αρκετές  εβδομάδες .

Τι γινόταν παλιά σε κάθε γειτονιά;

Tην περίοδο μετά  τα  Χριστούγεννα  συναντιόντουσαν  οι μεγαλύτεροι σε ένα καφενείο της γειτονιάς και συζητούσαν για τα πράγματα που θα έκαναν την περίοδο της αποκριάς ώστε ο φανός τους να είναι ο καλύτερος αφού ο ανταγωνισμός  ανάμεσα στις γειτονιές ήταν μεγάλος.

Εμείς σαν παιδιά τότε  συμμετείχαμε  στο μάζεμα  των χρημάτων για τα έξοδα του φανού. Παίρναμε  ένα  «τσινί» (ένα πιάτο τσίγκινο) βγαίναμε στη γειτονιά και μαζεύαμε χρήματα, από γείτονες και περαστικούς.  Oτι μπορούσε ο καθένας για τον φανό του, έδινε. Μη φανταστείτε πολλά. Μας έδιναν ψιλά, δεκάρες, πιντούλια, εικοσάρες  και δίφραγκα  που τα δίναμε στους μεγάλους για να αγοράσουν το δαδί για να ανάψουν  τη φωτιά, μεζέδες  και  κρασί για να κεραστούν οι επισκέπτες!

Όταν ερχόταν η μικρή αποκριά, στολίζαμε το  χώρο του φανού  με γιρλάντες, μάσκες, φαναράκια, και   ‘φυλλουρίδια’  (χαρτί από τις σερπαντίνες) τα οποία δέναμε  με  σκοινί, σπάγγο ή  σύρμα και φτιάχναμε τις  «φούντες» που τις τοποθετούσαμε  διαγώνια ή παράλληλα  αφού πρώτα τις δέναμε  στις στέγες των σπιτιών.

Τα   ‘φυλλουρίδια’ τα παίρναμε από τα χορευτικά κέντρα εκείνης της εποχής , το “Ερμιόνιο”, την  “Κληματαριά” , τον κινηματογράφο  “Όλύμπιον” που γινόταν χορευτικό κέντρο , το “Υπόγειο”  των αδελφών Ταρτάρα,  το  “Κοβεντάρειο”,  τον  ” Τρίκο” , το “Τσάκι” (πίσω από το ξενοδοχείο Άνεσις)  το “Κλιούγκι” του Χαρίση Δαιρούση   και άλλα.

Θυμάμαι το  1964 τον πρώτο  “Νουντά”  που ήταν αναπαράσταση από τον παλιό οντά των σπιτιών της Κοζάνης στην γειτονιά  του  πυροσβεστείου  επί της 11ης Οκτωβρίου 2, που αργότερα έγινε συγκρότημα  του  ΟΤΕ . Τον ονόμασαν «ου Νουντάς τς Τιάτιους», προς τιμήν της Αναστασίας (Τιάτιου) Καντηρλιώτη που ήταν η γηραιότερη γυναίκα της γειτονιάς.

Ξημέρωνε Κυριακή της μικρής  Αποκριάς και οι νέοι της γειτονιάς διασκέδαζαν  στα χορευτικά  κέντρα  της πόλης  μέχρι της πρωινές ώρες.  Ένας άνθρωπος που αγαπούσε πολύ την γειτονιά ο κουρέας  Μήκας τ’ Κάψα κοιτούσε  με αγωνία πότε θα εμφανιστούν οι νέοι για να τον βοηθήσουν  να στήσει το φανό.  Το πρόσωπο του φωτιζόταν όταν έβλεπε παρέες νέων  να κατεβαίνουν στη γειτονιά.

« Άιντε ρα που είστε, από το πρωί καρτερώ» τους φώναζε.

Οι νέοι του υποσχονταν  να πάνε  στα σπίτια τους να αλλάξουν ρούχα  και να γυρίσουν να τον βοηθήσουν!

Μετά από λίγη ώρα όλη η γειτονιά  έμοιαζε με ένα μεγάλο μελίσσι!

Άλλος έκανε τις φούντες ,άλλος τις κρεμούσε, άλλος έφερνε ξύλα και  λαμαρίνες. Τα χέρια των ανθρώπων της γειτονιάς έπιαναν και μπορούσαν  να κάνουν τα πάντα. Έπειτα σχηματιζόταν  ο πρώτος  “Νουντάς”, το σήμα κατατεθέν στους  φανούς , με προτροπή και καθοδήγηση  των μεγαλυτέρων. Στον Νουντά  οι άνθρωποι του φανού ξεκουράζονταν και προφυλάσσονταν από το κρύο . Ο πρώτος Νουντάς κατασκευάστηκε με την πολύτιμη βοήθεια του Γ. Δούρβα και την ενθουσιώδη προσφορά ολόκληρης της γειτονιάς.

Έξω από το Νουντά  έμπαινε ένας μπαξές με φυτεμένα ζαρζαβατικά  και έπειτα ζωγραφιζόταν ο νουβρός με παλιές πέτρες.  Από  το απέναντι  περίπτερο ο Νίκος  Σαμ, ιδιοκτήτης και γείτονας  που καταπιανόταν με τις επιγραφές  σχεδίαζε  σε μια ξύλινη  πινακίδα παραφράσεις από  Κοζανίτικα αποκριάτικα τραγούδια αλλά  ταυτόχρονα ζωγράφιζε και διακοσμούσε  τον χώρο.

Έφτανε σιγά σιγά  η ώρα των γυναικών που έφερναν από τα σπίτια τους  κορνίζες, σερβίτσια, φωτογραφίες,  βάζα, στρωσίδια , παλιά μπεσίκια  (αυτοσχέδιες κούνιες  που έβαζαν τα μωρά), παλιά γκιούμια, κεντητά,  τζάκια , παράθυρα με κουρτίνες, παλιά σίδερα,  γκαζόλαμπες,  και πολλά  άλλα, για να στολίσουν τον Νουντά. Αφανείς ηρωίδες οι γυναίκες κάθε γειτονιάς που εκτός από τη συμμετοχή τους σ΄ όλες τις δραστηριότητες της αποκριάς  έφερναν  από τα σπίτια τους φαγητά, γλυκά, μπακλαβά, καταϊφι, ισλί, μπομπότα κ.α

Την Κυριακή της Αποκριάς, μετά την απογευματινή παρέλαση αρμάτων, ανάβουν σε όλες τις γειτονιές οι φανοί. Γύρω από τη φωτιά συνεχίζεται ολονύκτιο γλέντι με Κοζανίτικα σκωπτικά και παραδοσιακά τραγούδια.

Το μέλλον του Νουντά

Η ανάπτυξη του εθίμου με βάση το μοντέλο “ΝΟΥΝΤΑΣ”  οδηγεί σε ορισμένες  προτάσεις. Μια από αυτές είναι και του αείμνηστου  αρχιτέκτονα Γιώργου Τσακιρίδη ο οποίος υποστήριζε  πως ένας  εντυπωσιακός , αρχοντικός,  παραδοσιακός , καλοδιατηρημένος ” Νουντάς” σχεδιασμένος  από  αρχιτέκτονες σε όλες τις γειτονιές,  θα κέρδιζε  τον θαυμασμό των επισκεπτών  και θα τους οδηγούσε να ταξιδέψουν μέσω αυτού στην εποχή, την παρακαταθήκη και την ιστορία που κουβαλά.

Οι Ελληνικοί Σιδηρόδρομοι, αποτελούν ένα από τα βασικά κομμάτια, που σχηματίζουν το πάζλ της Ελλάδας τα τελευταία 150 χρόνια. Ο σιδηροδρομικός φορέας ήταν παρών στις μεγάλες ιστορικές περιόδους της πατρίδας μας, όπως  οι πόλεμοι, η εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση κ.α. Οι Ελληνικοί Σιδηρόδρομοι δεν είναι απλά ένας σημαντικός οργανισμός αλλά  ένα διαχρονικό εθνικό κεφάλαιο.

Tο 2021 ήταν το Ευρωπαϊκό Έτος Σιδηροδρόμων!

Μέσω αυτής της πρωτοβουλίας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θέλησε να προβάλει τα οφέλη του σιδηροδρόμου ως βιώσιμου, έξυπνου και ασφαλούς μέσου μεταφοράς που  συμβάλλει  στην επίτευξη του στόχου της Πράσινης Συμφωνίας για μια κλιματικά ουδέτερη ΕΕ έως το 2050, επιδιώκοντας να μειωθούν οι εκπομπές από τις μεταφορές κατά 90 % έως το 2050.

Στην ΕΕ ο σιδηρόδρομος ευθύνεται για λιγότερο από το 0,5 % των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου που σχετίζονται με τις μεταφορές. Πέραν των άλλων του πλεονεκτημάτων, είναι εξαιρετικά ασφαλής και συνδέει άτομα και επιχειρήσεις σε ολόκληρη την ΕΕ

Οι σιδηρόδρομοι είναι το μέλλον μας δεδομένου ότι ο τομέας των μεταφορών ευθύνεται επί του παρόντος για το 25 % περίπου των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στην ΕΕ.

Η  TΡΑΙΝΟΣΕ είναι η εταιρία που εκτελεί σιδηροδρομικές μεταφορές επιβατών και εμπορευμάτων,   η  θυγατρική του Οργανισμού Σιδηροδρόμων Ελλάδος (ΟΣΕ),  που  είναι υπεύθυνος για τη διαχείριση της σιδηροδρομικής υποδομής (γραμμές, κτίρια, εγκαταστάσεις κλπ.), καθώς και για τη διαχείριση της κυκλοφορίας των τρένων. Το 2008 έγινε ανεξάρτητη κρατική επιχείρηση μέχρι την ιδιωτικοποίησή της τον Σεπτέμβριο του 2017, όταν αποκτήθηκε από την ιταλική εθνική σιδηροδρομική εταιρεία Ferrovie dello Stato, για 45 εκατομμύρια ευρώ.

Σύμφωνα με την Eurostat, η Ελλάδα είναι ένα από τα λίγα κράτη μέλη της Ε.Ε., μαζί με τη Βουλγαρία, την Κροατία και τη Σλοβενία, όπου ο αριθμός των επιβατών μειώνεται σημαντικά την τελευταία δεκαετία.

Μετά το ξέσπασμα της ελληνικής κρίσης, η ΤΡΑΙΝΟΣΕ χρειάστηκε να θέσει σε αδράνεια μια σειρά δρομολογίων για να αποφύγει την οικονομική κατάρρευση – ειδικά στην Πελοπόννησο, τη Δυτική Μακεδονία και την Ανατολική Μακεδονία-Θράκη.

Αναφορικά  μ ε την ένταξη της γραμμής Κοζάνης – Καλαμπάκας στο Διευρωπαϊκό δίκτυο, το σχέδιο ήταν επίσημο  και εγκεκριμένο ήδη από το 1980 και η ένταξή της γραμμής στο Διευρωπαϊκό δίκτυο το 1996 ήταν φυσικό επακόλουθο αυτού του σχεδιασμού.

Το  Μάρτιο  του 2013 επεβλήθησαν σχέδια και προτάσεις χρηματοδότησης από τον ΟΣΕ για τις νέες σιδηροδρομικές γραμμές Καλαμπάκα — Ιωάννινα– Ηγουμενίτσα προϋπολογισμού 16.000.00€  και Καλαμπάκα— Κοζάνη προϋπολογισμού  7.000.000€ στο πλαίσιο του προγράμματος εργασιών Διευρωπαϊκών Δικτύων Μεταφορών. Διαπιστώθηκε όμως από την ΕΔΑ μεταφορών ότι οι προτάσεις είχαν τεχνικές ελλείψεις, επισφάλεια ως προς το χρονοδιάγραμμα ανάθεσης των αντιστοίχων μελετών όσο και με το χρονοδιάγραμμα υλοποίηση τους,  καθώς  έχρηζαν αναθεώρηση.

Συνέπεια  όλων αυτών ήταν πως η ΕΔΑ, έκρινε σκόπιμο να μην εγκριθούν τη δεδομένη χρονική στιγμή οι χρηματοδοτήσεις των μελετών και να επαναξιολογηθούν με καλύτερο προγραμματισμό σε μελλοντική πρόκληση χρηματοδότησης. Η ΕΔΑ Μεταφορών υπάγεται απευθείας στον Γενικό Γραμματέα Μεταφορών του Υπουργείου Υποδομών Μεταφορών και Δικτύων και  αναλαμβάνει την αρμοδιότητα για τη διαχείριση πράξεων σιδηροδρομικών και αεροπορικών μεταφορών, καθαρών αστικών συγκοινωνιών και μέσων μαζικής μεταφοράς, ασφάλειας των μεταφορών και πρόληψης κινδύνων καθώς και πράξεων Τεχνικής Υποστήριξης συνολικού προϋπολογισμού Δημόσιας Δαπάνης

Ποιοι  είναι όμως οι λόγοι που πρέπει στην Κοζάνη   οι φορείς να βοηθήσουν ώστε να υλοποιηθεί  η γραμμή Κοζάνη – Καλαμπάκα – Ηγουμενίτσα  και να μην χαθεί αυτή η ευκαιρία για τον τόπο μας;

Ο  σιδηρόδρομος θα συμβάλει στην οικονομική ανάπτυξη των αποκλεισμένων περιοχών της Δυτικής Μακεδονίας με ευκαιρίες ανάπτυξης και αξιοποίησης στον τομέα της βιομηχανίας του εμπορίου, των μεταφορών, τον τουρισμού και θα ενισχύσει την εξαγωγική  δραστηριότητα τους. Επιπλέον  η σύνδεση με τον Λιμένα της Ηγουμενίτσας θα τον αναδείξει σε ένα σημαντικό κόμπο ανάπτυξης επικοινωνίας με την δυτική Ευρώπη αν λάβουμε υπ όψιν τα συγκριτικά πλεονεκτήματα του κόστους μεταφοράς ταχύτητας και αξιοπιστίας όλα είναι υπέρ μας.

Σύμφωνα και με την μελέτη οικονομικής σκοπιμότητας που εκπονήθηκε το 2003 αυτό το έργο αν και αρκετά μεγάλο μας  δείχνει ότι είναι οικονομικά βιώσιμο.

Σήμερα όμως  τα  πράγματα δεν είναι όπως παλιά  και το έργο αυτό (Κοζάνη – Καλαμπάκα – Ηγουμενίτσα) αποτελεί τμήμα χαμηλής προτεραιότητας  για τους εξής λόγους:

• Το κόστος του είναι εξαιρετικά υψηλό υπολογιζόμενο με σημερινές τιμές υπολογίζεται περίπου  γύρω στα  6 δισ. ευρώ και  περισσότερα. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δύσκολα θα συναινέσει στην κατασκευή ενός τέτοιου μεγάλου έργου σε πρώτη προτεραιότητα.
• Ένας άλλος λόγος είναι ότι η γραμμή Κοζάνη – Καλαμπάκα – Ηγουμενίτσα δεν εντάχθηκε το 2013 στους Ευρωπαϊκούς άξονες προτεραιότητας, οπότε η χρηματοδότησή της δεν έχει μεγάλη προτεραιότητα από τα Ευρωπαϊκά Ταμεία.

Δυστυχώς  υπάρχουν άλλες προτεραιότητες στο Ελληνικό σιδηροδρομικό δίκτυο που ακόμη απαιτούν γρήγορες δράσεις και  αυξημένη χρηματοδότηση,

Οι  φορείς του νομού μας μπορούν όμως να πιέσουν έχοντας σαν οδηγό την μελέτη του 2003 με τα οφέλη που θα προκύψουν και  για το κράτος  και για την περιοχή μας καθώς και την σημερινή κατάσταση που επικρατεί στην Ευρώπη με τα τεράστια έξοδα μεταφοράς .

Η σιδηροδρομική  γραμμή  Κοζάνης – Καλαμπάκας – Ηγουμενίτσας πιστεύω ότι είναι απόλυτα απαραίτητη για την επόμενη μέρα.

Οι γέφυρες που κατεδαφίστηκαν με την  σύμβαση μεταξύ του ΟΣΕ – Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας, βάσει της οποίας ο ΟΣΕ επέτρεψε να κατεδαφιστούν οι εν λόγω γέφυρες που δεν είναι σε χρήση, για να διευκολυνθεί η οδική κυκλοφορία , πρέπει να ξαναχτιστούν.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι τίποτε δεν είναι σίγουρο  όσον αφορά στα μελλοντικά έργα για το σιδηρόδρομο, και  ο ανταγωνισμός για την ένταξη σιδηροδρομικών υποδομών και από άλλες περιοχές της  Ελλάδας είναι ιδιαίτερα ισχυρός, καθώς οι εκεί τοπικές κοινωνίες και οι πολιτικοί παράγοντες  είναι ιδιαίτερα δραστήριοι. Για το λόγο αυτό, θα πρέπει το έργο να  ενταχθεί στην ατζέντα των τοπικών θεσμικών φορέων της Δυτικής Μακεδονίας  και  πρέπει  να διεκδικηθεί από την τοπική κοινωνία της περιοχής μας αλλά  και από τους   πολιτικούς  της εκπροσώπους  από κοινού, μαζί με την  περιφέρεια της Ηπείρου γιατί αυτό το έργο τους οφελεί και αυτούς.

Γιατί  είναι ευκαιρία για την  Δυτική Μακεδονία  να γίνει η σιδηροδρομική  γραμμή  Κοζάνης – Καλαμπάκας – Ηγουμενίτσας;

Η περιοχή ήδη καλύπτεται κατά ένα μεγάλο μέρος από σιδηροδρομικό δίκτυο. Η  σύνδεση της  με την Θεσσαλονίκη που είναι συνδεδεμένη  και με τους συρμούς του Πειραιά θα την καταστήσουν  εμπορικό κόμβο  γιατί τα  εμπορεύματα θα ταξιδεύουν  με χαμηλό κόστος για την Ευρώπη αλλά και  την Τουρκία.

Η κατασκευή της σιδηροδρομικής Εγνατίας (Κοζάνη – Καλαμπάκα – Ηγουμενίτσα) θα  δώσει  νέες διεξόδους στις υπάρχουσες επιχειρήσεις που υπάρχου  στην Κοζάνη και θα προσελκύσει  το ενδιαφέρων καινούργιων επενδυτών  όταν τα  εμπορεύματα της περιοχής, θα μπορούν εύκολα να  πηγαίνουν προς την Νότια Ελλάδα  και ουσιαστικά όλους τους βασικούς διεθνείς λιμένες.

Η  Ελβετία είναι μια από τις πιο προχωρημένες χώρες παγκοσμίως στο θέμα της ενιαίας χωροταξικής και συγκοινωνιακής θεώρησης, και δη της αλληλεπίδρασης του σιδηροδρόμου με τα αστικά κέντρα. Στην Ελβετία ξέρουν πώς να φτιάχνουν ελκυστικά και ρεαλιστικά δίκτυα σταθερής τροχιάς και ο σιδηρόδρομος έχει πολύ μεγάλη αποδοχή από τους πολίτες.

Την τελευταία εικοσαετία στην Ελλάδα το θέμα της ενιαίας αυτής θεώρησης απέτυχε πλήρως, καθώς οδήγησε συστηματικά είτε στην υποβάθμιση των συγκοινωνιακών δικτύων, είτε σε πολυδάπανα πλην άχρηστα έργα πλήρους διαχωρισμού. Με οδηγό την Ελβετική εμπειρία, μπορούν να γίνουν προσπάθειες στην Ελλάδα της οικονομικής κρίσης για το αυτονόητο, δηλαδή για το πώς η χώρα θα καταφέρει να αποκομίσει τα οφέλη από επαρκείς συγκοινωνίες, χωρίς να εξαναγκάζεται σε παράλογα έργα, γιατί ο σιδηρόδρομος είναι λύση και όχι πρόβλημα.

Τα βασικά σημεία σχετικά με τις δυνατότητες και προοπτικές του σιδηροδρομικού μέσου στην Κοζάνη και τη Δυτική Μακεδονία έχουν ως εξής:

• Στη Δυτική Μακεδονία έχουμε απομείνει με την εικόνα ενός απαρχαιωμένου μέσου για το σιδηρόδρομο. Ο σύγχρονος σιδηρόδρομος είναι περισσότερο ελκυστικός, με σύγχρονους συρμούς, άρτια υποδομή, αναβαθμισμένες υπηρεσίες και συνέργειες συνδυασμένων μεταφορών.
• Σύμφωνα με την πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μέχρι και τις επόμενες δεκαετίες ο σιδηρόδρομος θα ενισχυθεί και θα διαδραματίσει βασικό ρόλο στον τομέα των μεταφορών, τόσο των επιβατικών, όσο και των εμπορευματικών, εις βάρος του οδικού τρόπου. Η πολιτική της Ε.Ε. πρέπει να ακολουθείται, προκειμένου να επιτυγχάνεται η βέλτιστη και βιώσιμη κινητικότητα του πληθυσμού, η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της παραγωγής και η διεκδίκηση των κοινοτικών χρηματοδοτήσεων στον τομέα των μεταφορών.

Τα νέα αναμενόμενα σιδηροδρομικά έργα στην περιοχή μας τοποθετούνται σε ορίζοντα μετά το 2020, με ένταξη στο επόμενο ΣΕΣ της σιδηροδρομικής Εγνατίας (Κοζάνη – Καλαμπάκα – Ηγουμενίτσα).

Σε μετέπειτα ορίζοντα αναμένονται οι γραμμές Φλώρινας – Κρυσταλλοπηγής – Δυρραχίου, Σιάτιστας – Καστοριάς, Θεσσαλονίκης – Γιαννιτσών – Έδεσσας και Κοζάνης – Βέροιας. Ωστόσο, η κατάσταση είναι ρευστή και θα πρέπει οπωσδήποτε τα έργα αυτά να διεκδικηθούν από την τοπική κοινωνία.

• Ο εμπορευματικός σιδηρόδρομος αποτελεί βασικό παράγοντα για τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας των προϊόντων μίας χώρας ή περιοχής, όπως και για τη μείωση των τιμών των αγαθών, όμως για να μπορέσει να αναπτυχθεί σωστά θα πρέπει να διαμορφώνεται ανάλογα ολόκληρη η εμπορευματική αλυσίδα και να προβλέπεται η συνεργασία των διαφόρων μέσων.

Στην Ελλάδα έχει μόλις αρχίσει μία αντίστοιχη μεταρρύθμιση, επ’ ευκαιρία και της μετατροπής του λιμένα Πειραιά σε πύλη εισόδου της Ευρώπης σε συνεργασία με το σιδηροδρομικό μέσο.

Για την περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας, η επανεκκίνηση του εμπορευματικού σιδηροδρόμου αποτελεί αναγκαιότητα προκειμένου να παραμείνει ανταγωνιστική η παραγωγή της, με δεδομένη και την εμπορευματική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα.

• Η αξιοποίηση του σύγχρονου σιδηροδρομικού μέσου μπορεί να αποτελέσει βασικό εργαλείο για τη μεταλιγνιτική περίοδο, όπου θα απαιτηθεί αναπροσαρμογή του παραγωγικού προφίλ της περιοχής και δράσεις για τη συγκράτηση του πληθυσμού και των εισοδημάτων.

Ο σιδηρόδρομος μπορεί να προσφέρει τόσο ως εμπορευματικός, για την ανταγωνιστικότητα των προϊόντων και την προσέλκυση παραγωγικών επενδύσεων, όσο και ως επιβατικός, για τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής της περιφέρειας, για την πρόσβαση του πληθυσμού σε πιο μακρινές παραγωγικές θέσεις, συγκρατώντας το  μεταναστευτικό ρεύμα φυγής, και για την ελκυστικότητα προς τα έξω των τοπικών αναπτυξιακών δράσεων.

Στο Δήμο Κοζάνης περνά η έκταση του σιδηροδρομικού σταθμού, μετά τη συμφωνία παραχώρησης που υπέγραψαν στην Κοζάνη ο πρώην  δήμαρχος της πόλης Λευτέρης Ιωαννίδης, με τη διοίκηση του ΟΣΕ και την “ΓΑΙΑ ΟΣΕ” προβλέπει  ότι ο επιβατικός σταθμός παραμένει στην υφιστάμενη θέση, ενώ οι εγκαταστάσεις του εμπορευματικού σταθμού μεταφέρονται σε νέα θέση, στα Κοίλα Κοζάνης.

Και ερωτώ . Σε ποια πόλη, μεγάλη ή μικρή, της Ευρώπης ο σιδηροδρομικός σταθμός δεν είναι στο κέντρο; Αφήστε στην άκρη τα ψευδοπρόβλημα «στα Κοίλα ο Σιδηροδρομικός Σταθμός»

Είναι το τραίνο ένας πράσινος οικολογικός τρόπος ταξιδιού και μεταφοράς;  Ναι ή Όχι; Είναι το τραίνο το βασικό μέσο μεταφοράς ανθρώπων και προϊόντων σ’ όλο τον πολιτισμένο κόσμο; Ναι ή Όχι;

Εάν η απάντηση σας είναι  «Ναι» και θέλετε περισσότερες πληροφορίες, προτείνω να μπείτε στη σελίδα  “Κίνηση Φίλων Σιδηροδρόμου Κοζάνης”  μια σελίδα που έχει στόχο την ενημέρωση της τοπικής κοινωνίας σχετικά με το σιδηροδρομικό μέσο, την επανεκκίνηση, την υποστήριξη καθώς  και την ανάδειξή του.

Εκεί βρίσκαμε  τα βασικά είδη για τις ανάγκες του νοικοκυριού, τρόφιμα, απορρυπαντικά, γενικά είδη οικιακής χρήσης αλλά και τσίπουρο με μεζέ!

Οι  πιο πολλές ταμπέλες έγραφαν «Παντοπωλείο»

Λίγες έγραφαν  «ΕΔΩΔΙΜΑ-ΑΠΟΙΚΙΑΚΑ». Η λέξη εδώδιμα σήμαινε φαγώσιμα και η λέξη πποικιακά τα είδη που έρχονταν από τις αποικίες των ευρωπαϊκών χωρών όπως μπαχαρικά, τσάι, καφέ, σοκολάτες κ.ά.  Στο κάτω μέρος της ταμπέλας υπήρχε  το επίθετο και όνομα  του ιδιοκτήτη ,αλλά όλοι οι γείτονες  τον ξέραμε με το μικρό!

 -Πετάξου στον κυρ-Γιώργο να πάρεις  λίγη φέτα, λίγο σαλάμι από το ακριβό, καμιά σοκολάτα  από τις μικρές  και την μαρμελάδα που έφερε προχθές. Ας βάλει και κάνα δυο  δράμια ρύζι και λίγη θρεψίνη. (μερέντα της εποχής, την  βγάζανε από την  επεξεργασία της σταφίδας και έμοιαζε με μαρμελάδα)

Αν δεν σου έφταναν τα χρήματα έλεγες στον κυρ-Γιώργο, κάπως χαμηλόφωνα, να σου βάλει τον  πελτέ, τον  φτηνό και αν δεν είχες καθόλου χρήματα του έλεγες  να τα γράψει και στο τέλος του μήνα θα περνούσε η μάνα να τον πληρώσει!

Αυτά τα γραφικά μαγαζάκια εκτελούσαν σπουδαίο κοινωνικό έργο με το βερεσέ χωρίς τόκο για τους οικονομικά αδύναμους της γειτονιάς. Μέσα σ’ αυτά ο κόσμος ένιωθε ζεστά  και οικεία. Από τις πόρτες του μπακάλικου  περνούσε καθημερινά όλη η γειτονιά για να ψωνίσει σε οκάδες και δράμια.

Οι  παραγγελίες πήγαιναν και έρχονταν. Όλοι ήξεραν περίπου τι φαγητό θα μαγειρέψεις αύριο, αν περιμένεις καλεσμένο, ποιος έχει χαρές, σε ποιον  δεν  πήγαν καλά οι δουλειές και είχε «στένεμα», δηλαδή «γράφτα κυρ-Γιώργο»!  Ο μπακάλης αποτελούσε εξέχουσα προσωπικότητα της τοπικής κοινωνίας γιατί στα χέρια του κρατούσε το φοβερό και τρομερό μπακαλο-τέφτερο!

Ήξερε τα μυστικά όλων και οι πελάτες, μάθαιναν τα παλιά, μπαγιάτικα νέα, από τις εφημερίδες που χρησιμοποιούσε για το περιτύλιγμα των προϊόντων, μια προσφορά του καταστήματος.

Ο τρόπος ζωής των κατοίκων αν και πολύ δύσκολος, ήταν απλός αλλά ωφέλιμος για το περιβάλλον. Υπήρχε μηδενικός αριθμός άχρηστων αγαθών και συνεπώς σκουπιδιών, αφού δεν υπήρχαν οι χιλιάδες συσκευασίες σε πλαστικά, νάιλον σακουλάκια ή  πλαστικά μπουκάλια.

Η σημερινή φρενίτιδα της υπερκαταναλωτικής κοινωνίας, με τα χιλιάδες παρόμοια προϊόντα μεταξύ τους, συσκευασμένα σε απίστευτη ποσότητα πλαστικού, καθώς και η μανία με τα εμφιαλωμένα σε πλαστικό αναψυκτικά, είναι η καταστροφή για τον πλανήτη.

Κάποτε μας έλεγαν, ότι θα μας επέβαλλαν να αγοράζουμε το νερό και εμείς χαμογελούσαμε απορημένοι. Τελικά μας έφεραν στο σημείο να μην πίνουμε το νερό της βρύσης ή της πηγής, αλλά να αγοράζουμε δεκάδες πλαστικές συσκευασίες νερού. Αγοράζουμε το δωρεάν αγαθό της φύσης, φορτώνοντας με χιλιάδες πλαστικά μπουκάλια τον άλλοτε καθαρό πλανήτη.

Αντρική υπόθεση

Έναν ακόμη λόγος για βόλτα στο μπακάλικο που είχαν αποκλειστικά οι άνδρες της γειτονιάς ήταν  να περάσουν για να πιουν ένα τσίπουρο  στα γρήγορα ξεροσφύρι, μια  κούπα  κρασί ή καμιά  ρετσίνα  για να κατεβαίνουν πιο ευχάριστα οι μπουκιές  με τον συνοδευτικό μεζέ, που συνήθως ήταν λίγες  ελιές, λίγο τυρί και καμιά  ντομάτα! Για τραπέζι  είχαμε τον πάγκο ή το βαρέλι απ’ το κρασί. Πάνω του υπήρχε μια  λαδόκολλα για τραπεζομάντηλο. Αν τύχαινε  να συναντηθούν περισσότεροι άνδρες της γειτονιάς  ο μεζές γινόταν πιο πλούσιος με σκουμπρί και λακέρδα.

Τα ποτήρια γεμίζαν, τσουγκρίζαν και η ιστορία ξεκινούσε.  Κάθε τσίπουρο ήταν και μια γύρα με τον αντίστοιχο μεζέ.  Συζητούσαν με συμπάθεια ο ένας  για τον άλλο, τραγουδούσαν και έκλαιγαν για τους  καημούς, τα βάσανα και τις έγνοιες της ζωής. Άλλοτε  άλλαζε  το σκηνικό και  πειράζονταν  μεταξύ τους , με ατάκες και  αστεία. Έτσι λυτρώνονταν ξορκίζοντας  τις έγνοιες και της σκοτούρες  της δύσκολης  ζωής.

Τα  μπακάλικα ξυπνούν  μνήμες, Μας  γυρνούν σε παιδικές αναμνήσεις, στις  δύσκολες εκείνες  εποχές, τότε που το καθημερινό φαγητό και η επιβίωση δεν ήταν κάτι εύκολο και αυτονόητο!

Ιστορικά  παντοπωλεία της γειτονιάς επί της 11 Οκτωβρίου

Ένα αγαπημένο μπακάλικο ήταν αυτό  στην γωνία της Αρχελάου απέναντι  από το ποδηλατάδικο των αφών Σκαρκαλά  που το  διηύθυνε ο αείμνηστος Γιώργος Καραδήμος ,γνωστός σε εμάς  ως μπάρμπα Γιώργος. Τον  θυμάμαι πίσω από τον πάγκο με την ποδιά του,  γελαστό, κεφάτο και πρόθυμο  να εξυπηρετήσει. Το ζύγισμα των προϊόντων τότε ήταν απλό. Όταν τα δύο κοκοράκια (οι δείκτες της ζυγαριάς) ήταν στο ίδιο ύψος,  δεν  έκανε λάθος στη μέτρηση ο μπακάλης. Αυτό που ζύγιζε είχε το ίδιο βάρος με τα σταθμά που έβαζε.

Μας βλέπει σήμερα από ΄κει ψηλά ο μπάρμπα Γιώργος, να ταλαιπωρούμαστε με τις διπλές μάσκες στα super market και  ίσως  απορεί που ιδρώνουμε ψωνίζοντας  και πληρώνοντας  της  μετρητοίς

Κατεβαίνοντας  την Αριστοτέλους                                                                                                                                                              Στα δεξιά μου στέκετε  ακόμα όρθιο, αλλά  καταβεβλημένο από την φθορά του χρόνου,  με κατεβασμένα  ρολά  το παλιό μπακάλικο του κυρ Γρηγόρη Λιόνα που εκτός από  την μπακαλίστικη  τέχνη ήξερε να κάνει κρασιά και τσίπουρα.  Θυμάμαι τα γαλίκια  γεμάτα  σταφύλια και την χαρακτηριστική μυρωδιά των σταφυλιών που γινόταν  κρασί και τσίπουρο. Δίπλα  ήταν το μπακάλικο του Θεόδωρου Παπαϊωάννου που σήμερα  είναι ο γνωστός φούρνος της κόρης του Γιάννας. Όλοι οι γείτονες το ξέραμε σαν το μπακάλικο του «Θοδωράκη». Αυτό από μόνο του λέει πολλά.

Πιο  κάτω ήταν  το μπακάλικο του Τιμόθεου Τσιότσια. Δεν θα ξεχάσω τα μεγάλα του χέρια που κατέβαζαν από τα ψηλά ράφια τα προϊόντα. Ο Τιμόθεος είχε πολύ ύψος και μια καρδιά μικρού παιδιού

Απέναντι από το ξενοδοχείο Αλιάκμων ήταν το μπακάλικο του Κωνσταντίνου Δερίλα, ο οποίος εκτός από μπακάλης ήταν πολύ καλός μουσικός κορνετίστας και συνεργάτης του Θωμά Καραματσούκα  (Γκατζαλάτσα)  ένα από  καλύτερα κλαρίνα της περιοχής. Ο δυο τους κουβάλησαν στην πλάτη  τους  όλη την μουσική  παράδοση της Κοζάνης.

Τέλος, το μπακάλικο του Νιάκου Παγούνη που εκτός από προϊόντα μπακάλικου είχε και φρούτα. Ξακουστά ήταν και τα χειροποίητα  γιαούρτια που έκανε η  οικογένεια Παγούνη σε χωμάτινο γούπο, μια παράδοση πολλών ετών.

Πήξαμε στη νοσταλγία, θα μου πείτε… Όμως, πώς να το κάνουμε, αυτά τα παλιά  μπακάλικα  κανακεύουν τον άνθρωπο, ήταν   μικρά λιμανάκια μες στον τραχύ βίο της ζωής.

Δεν υπήρχαν τυποποιημένα ή προσυσκευασμένα προϊόντα, αλλά όλα ήταν χύμα, εκτός από κομπόστες, τοματοπολτό,  σαρδέλες του κουτιού κ.ά.

Ποιος γεννημένος τη δεκαετία του  ’60-’70 δεν έχει αναμνήσεις από το μπακάλικο της γειτονιάς;  

Ήταν κομμάτι της παιδικής μας ηλικίας.

Κάτι άλλο που θυμάμαι από εκείνη την εποχή και μου έκανε μεγάλη εντύπωση, ήταν μια πολύχρωμη αφίσα που έβλεπα σε πολλά περιοδικά. Ήταν μια φωτογραφία που έδειχνε αυτόν που πουλούσε επί πιστώσει και αυτόν που πωλούσε  της μετρητοίς. Κι όμως οι μπακάληδες της γειτονιάς μας επέμεναν  να βοηθούν πάντα τους ασθενέστερους και να πουλούν επί πιστώσει

Είναι σίγουρο ότι σήμερα κανείς νέος δεν ξέρει την ιστορία του βερεσέ, κι όσοι παλιότεροι την ξέρουν μάλλον την έχουν ξεχάσει. Υπάρχει άλλωστε η σύγχρονη εκδοχή του βερεσέ με τις τραπεζικές πιστωτικές κάρτες. Όμως η οικονομική κρίση των τελευταίων χρόνων έφερε τα πάνω κάτω και δεν αποκλείεται να ξαναφέρει τα βερεσέδια.  Φαίνεται ότι ο καιρός έχει γυρίσματα και ότι δεν είναι απίθανο να ξαναζήσουμε μια νέα εκδοχή του βερεσέ!

Ιστορίες που έγιναν ανέκδοτα

Κοζανίτισσα που έμενε  στην Αθήνα, επιστρέφει στην Κοζάνη και πηγαίνει στο μπακάλικο  της γειτονιάς   να αγοράσει Μπάτζιο. Μπαίνει μέσα  και επιθυμώντας να δείξει πόσο Αθηναία έχει γίνει, απευθύνεται  στον μπακάλη  του μαγαζιού:
-Έχετε βάντζον;
για να πάρει την απάντηση από τον μπακάλη «Βίντσιν ο βάντζος!» 

(μπίτσιν στα Κοζανίτικα σημαίνει τελείωσε. Βάντζος = μπάτζιος ανήκει στην κατηγορία λευκών  αλμυρών (ημίσκληρων  τυριών )  και παρασκευάζεται από φρέσκο αιγοπρόβειο γάλα.

Εκτός από το μπάτζιο τα μπακάλικα διέθεταν ακόμα κασέρια κεφαλοτύρια και ούρδα. Η τυρομάζα που απέπλεε  από την παρασκευή του μπάτζιου και του βουτύρου η μυζήθρα, στην Κοζάνη λεγόταν ούρδα.

Το κοζανίτικο κασμέρι, το ιδιωματικό χιούμορ των κατοίκων της Κοζάνης δεν άφησε ασχολίαστη  ούτε την ούρδα. Ούρδα λέμε αυτόν που δεν έχει μυαλό.

– Καλά που σι είδα κι θυμιθ΄κα να πάρω κανένα κιλό ούρδα.

-Είσαι ούρδα κατσ’καβαλισια

– Άι μαρ ούρδα

Τα Delicatessen

Τα σύγχρονα μπακάλικα λίγη σχέση έχουν με τα παλιά. Ο μπακάλης σήμερα είναι ένας άνθρωπος που έχει ενημερωθεί, έχει σπουδάσει, έχει ταξιδέψει, έχει ψάξει, έχει γνωρίσει πράγματα και αυτές τις γνώσεις τις μεταφέρει στους πελάτες του.

Μπορεί να σου πει από την ιστορία που κρύβει το κάθε προϊόν μέχρι τη συνταγή για να το φτιάξεις. Τα σύγχρονα μπακάλικα δεν είναι μικρά απρόσωπα σούπερ μάρκετ.  Είναι ένας χώρος που θα πας, θα δεις, θα ρωτήσεις, θα μάθεις και θα ξαναπάς για να πεις τις εντυπώσεις σου. Όσο για την ύπαρξη ή μη του σύγχρονου μπακαλο-τέφτερου, δυστυχώς δεν έχουμε καμία ενημέρωση για να σας τη μεταφέρουμε. Βλέπετε ο σύγχρονος μπακάλης είναι και εχέμυθος!

Στην εφηβική τους ηλικία οι BAD  BOYS, γοητευμένοι απ` την ροκ κουλτούρα και τους μύθους που την εξέφραζε, βρήκαν διέξοδο και το 1968  δημιούργησαν την μπάντα τους.

Η ενασχόλησή τους με την μουσική είχε να κάνει με την ανάγκη τους να ξεφύγουν από τα ασφυκτικά πλαίσια της εποχής και την επιθυμία τους να εκφράσουν τις νεανικές τους ανησυχίες και τους προβληματισμούς τους μέσα από τη μουσική.

Ποιοι ήταν οι BAD  BOYS ;

Στο Γυμνάσιο ο Μάρκος Ντόνας ξεκινά αυτοδίδακτα το ταξίδι του στη μουσική με μια μικρή κιθάρα  που στα χέρια του γίνεται μεγάλη. O Mάρκος προέρχεται από μουσική οικογένεια. Ο παππούς του να ήταν από τους  καλύτερους κλαριτζήδες της περιοχής και ο πατέρας του, Νίκος, έναν από τους πιο ταλαντούχους δεξιοτέχνες  και γνωστούς σαξοφωνίστες.  Ο Μάρκος, σολίστας  στην  μπάντα,  ότι άκουγε από μουσική  μπορούσε να το παίξει, ήταν ιδιαίτερα χαρισματικός στην κιθάρα και αργότερα και στο μπουζούκι!

Ο Προκόπη Δούρβας είναι το δεύτερο μέλος της μπάντας, επίσης αυτοδίδακτος μουσικός στην κιθάρα  αλλά  ταυτόχρονα προικισμένος  με  φωνή.  Ο Προκόπης κάποια χρόνια μετά την δημιουργία της μπάντας,  κατηφόρισε προς την Αθήνα όπου σπούδασε  θέατρο και  πήρε  μέρος στο φημισμένο μιούζικαλ των Τιμ Ράις και Άντριου Λόιντ Βέμπερ  «Jesus Christ Superstar». Ο Προκόπης Δούρβας  επιλέχτηκε με οντισιόν ανάμεσα σε 800 ηθοποιούς-τραγουδιστές για την παράσταση αυτή! Το μιούζικαλ έπαιξε και στην Αθήνα μεταφρασμένο στα ελληνικά με τον τίτλο «Ιησούς Χριστός, Υπέρλαμπρο Άστρο»  σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Μαλαβέτα, σε μουσική διεύθυνση του Μίμη Πλέσσα και σε διεύθυνση  ορχήστρας τον  Μαικ Ροζάκης  στο θέατρο Καλουτά  το 1978.

Τον Προκόπη Δούρβα  τον συναντάμε μετέπειτα να τραγουδά στο φεστιβάλ τραγουδιού στην Κέρκυρα  που οργάνωνε τότε ο  Μάνος Χατζηδάκις, ένα τραγούδι με τίτλο «Κιλκίς» σε μουσική δική του,  στίχους του  Κυριάκου Ντούμου και ενορχήστρωση του Μάνου Χατζηδάκι. Το φεστιβάλ  αυτό σημάδεψε την ελληνική μουσική πορεία ενώ σε αυτό είχαν λάβει μέρος και ξεχώρισαν, οι αδελφοί Κατσιμίχα, ο Θανάσης Παπακωνσταντίνου, η Τάνια Τσανακλίδου και άλλοι.

Το τρίτο μέλος της παρέας, ο ταλαντούχος και ψυχή του συγκροτήματος  ο Θωμάς  Διδίλης, έπαιζε ντραμς. Ο Θωμάς ήταν επίσης αυτοδημιούργητος. Ξεκίνησε να παίζει ντραμς  στις ξύλινες καρέκλες  του σπιτιού  του και  αργότερα αγόρασε το πρώτο του σετ ντραμς από τον Ανθομελίδη. Κάπως έτσι ξεκίνησε το ταξίδι του στη μουσική. Για  χρόνια έπαιζε   σε πολλά  κέντρα  της Κοζάνης ενώ ήταν αυτός που ο Σταύρος Ξαρχάκος του εμπιστεύθηκε  να παίξει  ντραμς στη συναυλία του στην Κοζάνη, όταν ο δικός του ντράμερ αρρώστησε.

Το τέταρτο  μέλος της παρέας ήταν ο  Νίκος Υψηλάντης, ο οποίος ξεκίνησε την πορεία του στη μουσική  από ένα ακορντεόν  που είχε ο  πατέρας του και κατέληξε σε ένα  αρμόνιο Υamaxa.

Τελευταίο μέλος της μπάντας ήταν ο  γνωστός  σε όλους κιθαρίστας, Πάνος Καρδογιάννης ο οποίος είχε κάνει πέρασμα από τους Sterns, αλλά κατέληξε  στους BAD  BOYS.  Ο Πάνος εργαζόταν στη  ΔΕΗ αλλά αγαπούσε την μουσική, ήταν μέλος της Πανδώρας και  έπαιζε κιθάρα σε πολλά δημοτικά συγκροτήματα της Κοζάνης.  Σε μερικές  συναυλίες συμμετείχε και ο κορνετίστας Πλιάκης Ηλίας που ήταν επίσης  μέλος της Πανδώρας όμως δεν ακολούθησε το επάγγελμα του μουσικού.

Η πρώτη τους μουσική ευκαιρία ήρθε με την  συμμετοχή τους στη ραδιοφωνική εκπομπή του αξέχαστου Κυριάκου στην EΡT Κοζάνης. Η  ηχογράφηση έγινε στο σπίτι  του Θωμά Διδίλη  και ακούστηκε σε όλη τη Δυτική Μακεδονία.

-Είχαμε την τιμή, να είμαστε η πρώτη μπάντα που έκανε ποδαρικό σε αυτήν την εκπομπή. Για να αντέξει μια μπάντα πρέπει τα μέλη της να δώσουν την ψυχή τους και κάτι παραπάνω – που συνήθως δε φτάνει. Χρόνο! αναφέρει χαρακτηριστικά  ένα μέλος του συγκροτήματος των BAD  BOYS.

Από την πρώτη κιόλας συναυλία των BAD  BOYS, ουρές είχαν  σχηματιστεί έξω από τον   κινηματογράφο  «Ολύμπιον» που  γέμισε ασφυκτικά και   πλημμύρισε από χρώματα  και ρυθμό. Τα φώτα έσβησαν και σε συνδυασμό με το εντυπωσιακό σκηνικό  ανέβηκε στην σκηνή ο Ηλίας Παρδάλης που παρουσίασε τότε τους BAD  BOYS στο κοινό μέσα σε κραυγές παροξυσμού κοριτσιών και  αγοριών! Οι BAD  BOYS είχαν δώσει τον καλύτερό τους εαυτό.

Ο Ηλίας Παρδάλης που παρουσίασε τους  BAD  BOYS  ήταν και ο μάνατζερ του συγκροτήματος.  Είχε μουσικές στήλες σε εφημερίδες, έκανε εκπομπές ξένης μουσικής στο ραδιοφωνικό σταθμός της Κοζάνης, οργάνωνε συναυλίες, είχε και την δική του εφημερίδα με τίτλο «Μουσικό  μέλλον» ενώ τελευταία ήταν DJ  στην  ντισκοτεκ Tiffany ’s.

Οι BAD  BOYS   ήταν  το Κοζανίτικο συγκρότημα  που έφτασε να παίζει  δίπλα στους Socrates Drank the Conium.  Το πιο σημαντικό τους όμως κατόρθωμα ήταν πως με την παρουσία τους στην Κοζάνη έκαναν την νεολαία να αγαπήσει περισσότερο την μουσική, άνοιξαν τον δρόμο για  νέους μουσικούς όπως ο Κιουρτσόγλου, ο Κουτσουνάνος, ο  Τζούκας, ο  Ραφαηλίδης, ο  Τζήμκας   που έφτασαν  πολύ ψηλά στο μουσικό στερέωμα.

Όσοι από εμάς είχαμε την τύχη να είμαστε έφηβοι την δεκαετία του ‘70 ζήσαμε ανεπανάληπτες στιγμές ελληνικής ποπ και ροκ μουσικής με τους  BAD  BOYS,  τα τραγούδια που ακούγαμε στα δεκάξι μας ήταν εμποτισμένα με συναισθήματα, δημιουργούσαν  νέα εγκεφαλικά μονοπάτια και για αυτό μας είναι πολύ δύσκολο όχι απλά να τα βγάλουμε από μέσα μας αλλά και να τα συγκρίνουμε με οτιδήποτε άλλο. Η δεκαετία του 1960 -1970 σημάδεψε τη μουσική όσο καμία άλλη.

Μετά τους  BAD  BOYS  το ενθουσιασμένο και διψασμένο κοινό της Κοζάνης είναι έτοιμο να δεχτεί τις  πρώτες DISCOTHEQUES που δεν άργησαν να φανούν!

Οι πρώτες DISCOTHEQUES

Η πρώτη disco της Κοζάνης ήταν αυτή των αδελφών Παπαβασιλείου και ονομαζόταν  “La Jeunesse”, βρισκόταν  στην οδό Παπασιώπη σε ένα υπόγειο με πρώτο  DJ  τον Τάκη Μπίσκα. Η υποδοχή των Κοζανιτών στο νέο αυτό είδος διασκέδασης ήταν ανεπανάληπτη! Καθώς όμως, άρχισαν τα προβλήματα εξαιτίας του δυνατού ήχου και της φασαρίας, τα μηχανήματα σφραγίστηκαν ώστε να δουλεύουν στη χαμηλότερη ένταση. Τότε οι ιδιοκτήτες αναζήτησαν και βρήκαν άλλο μέρος που λειτούργησε έξι μήνες μετά, το υπόγειο που υπάρχει κάτω από τον τότε κινηματογράφο «Τιτάνια» εκεί όπου σήμερα έχει τις εγκαταστάσεις του, ο Μασούτης.

Η δεύτερη disco δημιουργείται  στο ισόγειο του Ξενία από τον επιχειρηματία Ντέμο και ένα χρόνο αργότερα ανοίγει, στο υπόγειο του Ταρτάρα (κάτω από τη Regina)  η «Ωμέγα»  από τον Μένιο Πιτένη, η οποία κατόπιν αγοράστηκε από τους Παναγιώτη Αποστολίδη, Σάκη Μανάτο και Παναγιώτη Σαββίδη  και ονομάστηκε Tiffany ’s. Πρώτος DJ εκεί ήταν ο Ηλίας Παρδάλης.  Η Tiffany ’s άφησε εποχή για το επίπεδο της μουσικής της αφού οι ιδιοκτήτες της είχαν παράλληλα και το δισκάδικο «Studio ΗΧΩ» έτσι είχαν πρόσβαση σε όλες τις νέες κυκλοφορίες ενώ παράλληλα εφοδιάζονταν με δίσκους από το εξωτερικό. Η Tiffany ’s υπήρξε  disco αναφοράς.

Λίγο αργότερα άνοιξε η «Άδωνις», στην οδό Βαλταδώρων, απέναντι από το γυμνάσιο από τον επιχειρηματία  Στέφανο Πάφα και  το «Studio 51»  που δανείστηκε το όνομά του από το θρυλικό κλαμπ της Νέας Υόρκης «Studio 54» από τον  Σαββίδη  Παναγιώτη, δίπλα από το φωτογραφείο της Δάλλα.

Ο κινηματογράφος «Ολύμπιον» μεταμορφώθηκε και εκείνος στην  disco «Γαλαξίας» από τους αδελφούς Παπαβασιλείου με  την πίστα της να περικλείεται από πισίνα. Τέλος, η Disco «Oz» που βρισκόταν  στο  σημερινό υποθηκοφυλακείο  της  Κοζάνης