Στις 23 Μαΐου 2024, ο πολυχώρος ΙΑΝΟΣ, φιλοξένησε την παρουσίαση του νέου μυθιστορήματος της Σοφίας Νικολαΐδου, με τον τίτλο τα «Δικά μας Παιδιά», από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο.
Η συγγραφέας, μια ερευνήτρια, αισθάνθηκε την ανάγκη να γράψει ένα βιβλίο για να “κατανοήσει” καλύτερα τη νέα γενιά. Το μεγάλο στοίχημα ήταν να ερμηνεύσει τη μουσική και τους στίχους των νέων, νιώθοντας ότι δεν επικοινωνούσαν την ίδια γλώσσα. Προκειμένου να έρθει σε επαφή και να τους ακούσει, αποφάσισε να μιλήσει μαζί τους, κάνοντας ένα βήμα πίσω. Η προσέγγιση, όμως, δεν ήταν “εύκολη” υπόθεση. Πολλοί νέοι είναι ερμητικά κλειστοί απέναντι στο εξωτερικό περιβάλλον και απρόσιτοι, ενώ η επικοινωνία των ίδιων με τους γονείς τους συχνά δημιουργούσε εμπόδια. Η Σοφία κατάφερε τελικά να κλείσει ραντεβού μ’ έναν νεαρό μουσικό, ο οποίος, όμως, αρχικά είχε φανεί απρόθυμος και επιφυλακτικός. Μετά από μια «άβολη» αρχή, της άνοιξε την «πόρτα» και το κουβάρι άρχισε να ξετυλίγεται!

Αυτή η ιστορία των δικών μας παιδιών, των παιδιών που μεγάλωσαν κλεισμένα στα δωμάτια τους, εκεί που «ακούν μουσική με ακουστικά, συνθέτουν beats στον υπολογιστή και γράφουν μπάρες στα τετράδια τους» αποτυπώνει ρεαλιστικά τη νέα γενιά των σύγχρονων κοινωνιών. Αυτή η γενιά κάνει λάθη, αμφισβητεί και έρχεται, με τον δικό της τρόπο, σε ρήξη με τα κατεστημένα, αλλά και προστατεύει ενίοτε τους γονείς από σκληρές αλήθειες και δυσάρεστες εμπειρίες. Γιατί, όχι ονειρεύεται και διεκδικεί έναν διαφορετικό κόσμο για το μέλλον.
Όσο κι αν οι γονείς βιώνουν ανησυχία και φόβο για τις επιλογές και συμπεριφορές των παιδιών τους, όσο κι αν βλέπουν βία, εθισμό στα social media και λίγο συγκεχυμένο τον ηθικό τους κώδικα , η ελπίδα για αλλαγή, η ειλικρίνεια και ο σεβασμός ίσως και να βοηθήσουν για να γεφυρωθεί το χάσμα.
Μπορεί αέναη να είναι η σύγκρουση των δυο γενιών (γονείς – παιδιά), αλλά αέναη παραμένει και η αγάπη που τις ενώνει! Γι’ αυτό και μέσα από το κείμενο, το να μπεις στα παπούτσια του άλλου, να αισθανθείς τη διαφορετικότητά του και να αφουγκραστείς την αλήθεια του ίσως και να είναι το πρώτο βήμα για έναν ανοικτό δίαυλο διαλόγου, με κατανόηση, ενσυναίσθηση και χωρίς στερεότυπα! Σε κάθε στιγμή ανάγνωσής τους, τα «Δικά μας Παιδιά», υπενθυμίζουν, στους αποδέκτες τους, την αξία της επικοινωνίας και της αγάπης, μεταξύ γονέων και παιδιών, δηλαδή μεταξύ ανθρώπων!

Στην εκδήλωση συμμετείχαν και μίλησαν οι:
Κώστας Β. Κατσουλάρης: Συγγραφέας – Διευθυντής της Book Press και
Ηλίας Μαγκλίνης: Δημοσιογράφος – Συγγραφέας.

Ακολούθησε συζήτηση με το κοινό ενώ η βραδιά έκλεισε, με υπογραφές βιβλίων από την Σοφία Νικολαΐδου, η οποία χαμογελούσε και μιλούσε με κάθε αναγνώστη, σε μια ζεστή ατμόσφαιρα, θυμίζοντας Θεσσαλονίκη!

Ο Αλμπέρ Καμύ, 74 χρόνια πριν, είχε εξιστορήσει μια αρρώστια που θέριζε ανθρώπινες ζωές, σε μια γαλλική επαρχία της αλγερινής ακτής, με το όνομα Οράν. Για κάποιους μήνες το Οράν είχε αποκλειστεί από τον υπόλοιπο κόσμο και οι κάτοικοί του ζούσαν σε μια ατέλειωτη εξορία, μαζί με τον φόβο, για την οποία δεν ήταν προετοιμασμένοι. Τους πήρε κάμποσος χρόνος για να συνειδητοποιήσουν, ότι η επιδημία δεν χωρούσε συμβιβασμούς, παραχωρήσεις, χάρες και εξαιρέσεις. Όλα τότε είχαν ξεκινήσει από τους ποντικούς! Η νομαρχία της περιοχής είχε σκαρφιστεί κάποια μέτρα αλλά ήταν αδύνατα να σταματήσουν το κύμα της εξάπλωσης του ιού. Τα κρεματόρια δούλευαν νυχθημερόν. Τα τραμ περνούσαν φορτωμένα  με νεκρούς. Οι τελετές είχαν απλουστευτεί… μέχρι που όλοι κατάλαβαν πως η «πανούκλα σήμαινε ότι έπρεπε ο καθένας και η καθεμία να απαρνηθούν τις «προσωπικές τους υποθέσεις» για να πάρουν τη ζωή ξανά στα χέρια τους! Νοερά μιλήσαμε με τον Καμύ.  Οι αλήθειες, που προέκυψαν από τη συζήτησή μας, σκιαγραφούν, με τον πιο άμεσο τρόπο, την οδυνηρή εμπειρίας του Covid -19, που ζει σήμερα η ανθρωπότητα!

Γιατί πρέπει να μιλήσουμε για το Οράν  κάπου το 194….;

Γιατί «[…] ένας βολικός τρόπος για να κάνεις τη γνωριμία μιας πόλης, είναι να μάθεις πώς δουλεύουν οι άνθρωποί της, πώς ερωτεύονται και πώς πεθαίνουν»…

Πώς ζούσαν, λοιπόν, οι άνθρωποι αυτής της πόλης;

« […] πάνω απ’ όλα τους ενδιέφερε το εμπόριο, και κύρια ασχολία τους ήταν, κατά τη δική τους έκφραση, οι δοσοληψίες. Φυσικά, απολάμβαναν και τις μικρές χαρές, αγαπούσαν τις γυναίκες, το σινεμά και τα θαλάσσια μπάνια… Πολύ λογικά, κρατούσαν αυτές τις απολαύσεις για τα σαββατόβραδα και την Κυριακή. Τις εργάσιμες μέρες της εβδομάδας πάσχιζαν να κερδίσουν λεφτά, πολλά λεφτά. Τα βράδια… συναντιούνταν κάποια συγκεκριμένη ώρα στα καφενεία, έκαναν βόλτα στην ίδια λεωφόρο ή στρογγυλοκάθονταν στα μπαλκόνια τους…..

Μονότονη ζωή….

«Σύγχρονη ζωή….  η έλλειψη χρόνου και περισυλλογής, σου επιβάλλει να αγαπάς και να αγαπιέσαι χωρίς να το ξέρεις…

Αυτό δεν είναι πρωτότυπο!

Το πρωτότυπο είναι …η δυσκολία που συναντάς, όταν θέλεις, να πεθάνεις! Η αμηχανία! Δεν είναι καθόλου ωραίο να αρρωσταίνεις… Κάθε άρρωστος έχει ανάγκη από στοργή, του αρέσει ν’ ακουμπάει κάπου…. Στο Οράν, όμως, οι κλιματολογικές υπερβολές, η σπουδαιότητα των επιχειρήσεων…, η ασημαντότητα του διακόσμου, το ακαριαίο λυκόφως και η ποιότητα των ηδονών,….. απαιτούσαν καλή υγεία. Εδώ ο άρρωστος ήταν μόνος!

Δεν μπορώ να καταλάβω… Απάνθρωπο είναι αυτό!

« Σκεφθείτε κάποιον που πεθαίνει, παγιδευμένος πίσω από εκατοντάδες τοίχους που τρίζουν απ’ την ζέστη, ενώ την ίδια στιγμή, ένας ολόκληρος πληθυσμός, στα τηλέφωνα ή στα καφενεία, μιλάει για συναλλαγές, φορτωτικές, γραμμάτια…. Τότε θα καταλάβετε πόσο άβολος είναι ο θάνατος, έστω κι αν είναι σύγχρονος, όταν συμβαίνει σ’ ένα άνυδρο περιβάλλον»!

Άρα δεν αγαπάς και αγαπιέσαι μόνο, χωρίς περισυλλογή, πεθαίνεις και ο θάνατός σου είναι μέσα στην αμηχανία…. Όσο ζεις, όμως,;

«Φτάνει να αποκτήσεις συνήθειες, και τότε οι μέρες περνούν χωρίς δυσκολία»…

Και πώς ανατράπηκε αυτή η καθημερινότητα;

« Κάπου τον Απρίλιο του 194…, όταν […] εργοστάσια και αποθήκες άρχισαν κυριολεκτικά να ξεχειλίζουν από πτώματα  ποντικιών …Απ’ τις απόμακρες συνοικίες ως το κέντρο της πόλης,… όπου κι αν ήταν συγκεντρωμένοι [άνθρωποι]πλήθος ποντικοί βρίσκονταν στους σκουπιδοτενεκέδες ή σε μακριές σειρές στα ρείθρα των δρόμων…».

Φρίκη! Και πώς αντέδρασαν οι πολίτες και οι αρχές…

« Οι απογευματινές εφημερίδες άρχισαν να ασχολούνται με την υπόθεση, ρωτώντας τις δημοτικές αρχές αν σκόπευαν να επέμβουν ή όχι. Και ποια μέτρα έκτακτης ανάγκης σχεδιάζονταν για να προστατέψουν τους δημότες απ’ αυτή την απαίσια εισβολή»!

Μάλλον η κατάσταση ήταν σοβαρή!

« Στις μέρες που ακολούθησαν…. ο αριθμός των τρωκτικών μεγάλωνε, και μέρα με τη μέρα η συγκομιδή του δήμου πλήθαινε… [….]ορδές ποντικών όταν έφταναν τρέμοντας στο φως, άρχισαν να γυρίζουν γύρω γύρω, και ξεψυχούσαν κοντά στους ανθρώπους… Καθαρισμένη τα χαράματα απ’ τα νεκρά ζώα , η πόλη τα ξανάβρισκε λίγο λίγο, σε ολοένα και μεγαλύτερους αριθμούς, στη διάρκεια της μέρας…».

Υπάρχουν νούμερα για πόσους ψόφιους ποντικούς μιλάμε;

« Το πρακτορείο Ραντόκ, ανακοίνωσε στη ραδιοφωνική του εκπομπή, ότι οι αρμόδιες υπηρεσίες περισυνέλλεξαν και έκαψαν έξι χιλιάδες διακόσιους τριάντα έναν ποντικούς, σε μία μέρα μόνο»…

Δεν ήταν …. σύμπτωση;

«Ως τότε η δυσφορία αφορούσε απλώς ένα αποκρουστικό σύμπτωμα… Μετά όλοι αντιλήφθηκαν πως το φαινόμενο αυτό, με την απροσδιόριστη έκταση και την σκοτεινή προέλευση, ήταν μια απειλή»!

Ποιος υπήρξε ο ασθενής μηδέν;

« Ο θυρωρός στο σπίτι του γιατρού Ριέ, με δυνατούς πόνους στο λαιμό, τις μασχάλες και τους βουβώνες…. Έπρεπε να μπει σε απομόνωση και ειδική θεραπεία. Πέθανε στο ασθενοφόρο καθ’ οδόν για το νοσοκομείο…».

Μετά τα πράγματα σοβάρεψαν….

«Οι άνθρωποι κλεισμένοι στην κάμαρά τους, τα ποντίκια πέθαιναν στους δρόμους»… Οι δημοτικές αρχές, όμως, μαζί με την νομαρχία είχαν αρχίσει τις έρευνες… Κανείς δεν είχε να διανοηθεί να κινητοποιηθεί, όσο οι γιατροί αντιμετώπιζαν μεμονωμένα κρούσματα…».

Πότε κινητοποιήθηκαν οι αρχές;

« […]Όταν οι θάνατοι πολλαπλασιάστηκαν τόσο, που όσοι ασχολούνταν με τη μυστηριώδη αρρώστια, κατάλαβαν πως είχαν να κάνουν με σωστή επιδημία…»

Επιδημία από τι;

« Η κοινή γνώμη είναι ιερή: όχι ακρότητες! Στην αρχή κανένας δεν τολμούσε να δώσει ένα όνομα»!

Μάλλον γιατί ο άνθρωπος δεν πιστεύει στις συμφορές;

« Όταν ξεσπά κάποιος πόλεμος, ο κόσμος λέει: Δεν πρόκειται να κρατήσει πολύ, είναι μεγάλη βλακεία. Βλακεία είναι, αλλά αυτό δεν τον εμποδίζει να διαρκεί! Η συμφορά δεν έχει ποτέ ανθρώπινα μέτρα, γι’ αυτό λέμε πως …είναι εξωπραγματική, ένα κακό όνειρο που θα περάσει. Δεν περνά όμως πάντοτε, και μόνο οι άνθρωποι περνούν, από εφιάλτη σε εφιάλτη, επειδή δεν έχουν λάβει προληπτικά μέτρα!…Οι άνθρωποι στο Οράν δεν έφταιγαν περισσότερο απ’ όλους τους άλλους, απλώς είχαν ξεχάσει τι θα πει μετριοφροσύνη, νόμιζαν ότι έχουν την κατάσταση στα χέρια τους, και πως οι συμφορές είναι απίθανες»..

Την πανούκλα την έβλεπαν, την ζούσαν, αλλά δεν την πίστευαν! Μεγάλη ανοησία είχαν!

« [..] εξακολουθούσαν να κυνηγούν τις υποθέσεις τους… να ετοιμάζονται για ταξίδια, να έχουν απόψεις… Πώς να σκεφτούν μια πανούκλα που καταργεί το μέλλον, τις μετακινήσεις, τις συζητήσεις; Πίστευαν πως ήταν ελεύθεροι, όμως ποτέ κανείς δεν θα ‘ ναι ποτέ ελεύθερος, όσο υπάρχουν συμφορές.».

Από άγνοια ίσως;

« Όταν κάνεις έναν πόλεμο, είναι ζήτημα αν ξέρεις τι θα πει έστω κι ένας νεκρός. Και καθώς έναν άνθρωπος δεν βαραίνει καθόλου, εκτός κι αν τον έχεις δει νεκρό, εκατό εκατομμύρια νεκροί, σπαρμένοι στο διάβα της ιστορίας, δεν είναι παρά ένας καπνός μέσα στην φαντασία!».

Δεν ταίριαζε η πανούκλα στο Οράν;

Η λέξη δεν περιείχε μόνο όσα της είχε φορτώσει η επιστήμη, μα κι ένα σωρό εικόνες που δεν ταίριαζαν καθόλου με τούτη την κιτρινόγκριζη πόλη, που η ζωντάνια της κατέπεφτε τώρα, … ευτυχισμένη σε γενικές γραμμές, αν η ευτυχία μπορεί να συμβαδίσει με το πένθος! Και μια τόσο αδιάφορη ησυχία, κατέλυε τις παλιές εικόνες της συμφοράς, την πανουκλιασμένη Αθήνα που την εγκατέλειψαν τα πουλιά της, τις κινέζικες πόλεις πλημμυρισμένες σιωπηλούς ετοιμοθάνατους, τους βαρυποινίτες της Μασσαλίας που στοίβαζαν αποσυντεθειμένα πτώματα μέσα σε λάκκους, την κατασκευή του πελώριου τείχους στην Προβηγκία, για να κόψει τον μανιασμένο άνεμο της πανούκλας, την Γιάφα με τους απαίσιους ζητιάνους, τα υγρά και λερά κρεβάτια κολλημένα στο πατημένο χώμα μέσα στο σπιτάλι της Κωνσταντινούπολης, το καρναβάλι με τους μασκαράδες γιατρούς την εποχή του Μαύρου Θανάτου, τα ζευγαρώματα των ζωντανών μέσα στα κοιμητήρια του Μιλάνου, τα κάρα με τους νεκρούς μέσα στο πανικόβλητο Λονδίνο…».

Δηλαδή, οι άνθρωποι δεν διδάσκονται από τις εμπειρίες των προηγούμενων; Έτσι, και στο Οράν… Πότε ξεκαθαρίστηκε η κατάσταση;

« […]χρειάστηκε κάμποσος χρόνος… για να καταλάβουν πως δεν χωρούσε συμβιβασμούς! Η πόλη έπαψε να συνδέεται με την υπόλοιπη χώρα με τα συνήθη μέσα επικοινωνίας, και σαν να μην έφτανε αυτό, μια νέα απόφαση απαγόρευε την ανταλλαγή κάθε είδους αλληλογραφίας, γιατί το μικρόβιο θα μπορούσε να μεταδοθεί από τις επιστολές…»|.

Αυστηρή καραντίνα..

«Κανένας δεν μπορούσε να βγει από την πόλη…[..]οι επαναπατριζόμενοι ήταν ελεύθεροι να επιστρέψουν, αλλά όχι και να ξαναφύγουν…. Αιχμάλωτοι της πανούκλας…  Αυτός ο απάνθρωπος χωρισμός μας είχε σπάσει το ηθικό… αίσθημα εξορίας …αυτό το κενό… αυτή η ειδική συγκίνηση… ο παράλογος πόθος να ξαναγυρίζεις στα παλιά ή να επισπεύδεις τον χρόνο, αυτά τα πύρινα βέλη της μνήμης…».

Πλήρης μοναξιά….

«Καθένας έπρεπε να δεχτεί να ζει απ’ τη μια μέρα στην άλλη, μόνος…. μέσα στην άκρα μοναξιά και δεν μπορούσε να περιμένει βοήθεια από τους άλλους…».

Τελικά, οι άνθρωποι συνειδητοποίησαν το κακό που συνέβαινε;

« Δυσκολευότανε…. , μοιράζονταν κάποια αισθήματα κοινά, χωρισμού, φόβου, πάντα, όμως, έβαζαν σε πρώτη μοίρα τις ατομικές τους έγνοιες… […] Την αρρώστια κανείς δεν την είχε αποδεχτεί ακόμη κατά βάθος. Οι περισσότεροι ήταν κυρίως ευαίσθητοι με τα πράγματα που τους χαλούσαν τις συνήθειές τους ή έβλαπταν τα συμφέροντά τους,… και μ’ αυτά τα αισθήματα δεν αντιμετωπίζεται η πανούκλα».

Ποιος είχε ευθύνη γι’ αυτό το κακό;

« Πρώτη τους αντίδραση, ήταν να ρίξουν όλο το φταίξιμο στις τοπικές αρχές. Έπειτα ο νομάρχης άρχισε να στέλνει καθημερινό δελτίο, με την παράκληση να ανακοινώνονται ανά εβδομάδα τα αποτελέσματα.. Χρειάστηκε να περάσει ένα διάστημα και να αυξηθούν οι θάνατοι, και μόνο τότε η κοινή γνώμη συνειδητοποίησε την αλήθεια..».

Η πολιτεία τι μέτρα πήρε για να αντιμετωπίσει την επιδημία;

Ο νομάρχης πήρε μέτρα που αφορούσαν την κυκλοφορία και τον ανεφοδιασμό των οχημάτων… Η βενζίνη πουλιόταν με δελτίο. Ακολούθησαν μέτρα για την περικοπή του ηλεκτρικού ρεύματος. Μόνο τα είδη πρώτης ανάγκης έφθαναν δια ξηράς και θαλάσσης στο Οράν. Τα καταστήματα ειδών πολυτελείας έκλειναν από την μια μέρα στην άλλη… ο αριθμός των πεζών μεγάλωνε αισθητά γιατί πολλοί άνθρωποι καταδικασμένοι σε απραξία από το κλείσιμο των μαγαζιών κα κάποιων γραφείων, πλημμύριζαν τους δρόμους… ήταν προς το παρόν σε αναγκαστική άδεια….».

 Οι άνθρωποι πήγαιναν στην Εκκλησία;

«[…] ο καθεδρικός ναός της πόλης …ήταν σχεδόν γεμάτος πιστούς όλη την εβδομάδα… και ο πατήρ Πανελού, διακήρυττε, ότι:[…] Οι δίκαιοι δεν έχουν τίποτε να φοβηθούν, όμως οι φαύλοι έχουν κάθε λόγο να τρέμουν.  Μάλλον, ο Θεός που τόσο καιρό έδειχνε τον οίκτο του… έπαψε πια να περιμένει…  Η θεία ευσπλαχνία δεν μπορούσε να διαρκέσει για πάντα»!

Δηλαδή, ο Θεός έγινε τιμωρός….

« Το κακό που υπάρχει στον κόσμο προέρχεται σχεδόν πάντα από την άγνοια που νομίζει ότι τα ξέρει όλα και πως έχει  την εξουσία ακόμη και για να σκοτώσει..».

Υπήρξαν κάποιοι που βοήθησαν περισσότερο από τους άλλους;

« [..]Πάντοτε  στην ιστορία έρχεται μια στιγμή που όποιος λέει ότι δυο και δυο κάνουν τέσσερα, τιμωρείται με θάνατο. Η ουσία είναι να ξέρεις αν δυο και δυο κάνουν τέσσερα  ή δεν κάνουν τέσσερα».

Πού ήταν τα περισσότερα θύματα;

« [..] στις μακρινές συνοικίες, που ήταν πολυάνθρωπες και είχαν λιγότερες ανέσεις, παρά στο κέντρο της πόλης. Ξαφνικά μετακόμισε στις συνοικίες των επιχειρηματιών… Η κοινωνία των ζωντανών έτρεμε πως, μέρα με την μέρα, θα αναγκαζόταν να παραχωρήσει τη θέση της στην κοινωνία των νεκρών».

Μακάβριο μου ακούγεται… Εντελώς απίθανο….

« Φυσικά, μπορεί κανείς πάντοτε να κάνει πως δεν βλέπει, να κλείνει τα μάτια και να αρνείται το φαινόμενο, όμως το φαινόμενο έχει μια τρομαχτική δύναμη που, μοιραία, παρασέρνει τα πάντα. Ως και έλλειψη παρουσιάστηκε στα φέρετρα, και δεν υπήρχε ούτε πανί για σάβανα ούτε θέση στο νεκροταφείο…»!

Σκέτη απελπισία…

« […]η συνήθεια της απελπισίας είναι χειρότερη κι από την ίδια την απελπισία.. έβλεπε τους ανθρώπους τόσο απαθείς και αφηρημένους, ένα θέαμα τόσο ανιαρό, που όλη η πόλη έμοιαζε με αίθουσα αναμονής»!

Τελικά τι αποκόμισε το Οράν από την ιστορία της πανούκλας;

« Το μόνο που μπορεί να κερδίσει ένας άνθρωπος στο παιχνίδι της πανούκλας και της ζωής, ήταν η γνώση κι η ανάμνηση…Ίσως, αυτό»!

 Η επόμενη μέρα;

« […] φαινομενικά ήταν οι νικητές της πανούκλας, είχαν ξεχάσει τη δυστυχία, αλλά για κάποιους που αναπολούσαν τους δικούς τους ανθρώπους που χάθηκαν.. είχαν χάσει κάθε χαρά μαζί μ’ ένα πλάσμα θαμμένο σ’ ένα ανώνυμο λάκκο ή λιωμένο στις στάχτες του κρεματορίου. Γι’ αυτούς θα υπήρχε πάντοτε η πανούκλα. Αυτό που μαθαίνει κανείς μόνο μέσα στη μεγάλη συμφορά: οι άνθρωποι αξίζουν πολύ περισσότερο τον θαυμασμό παρά την καταδίκη»!

         Ο Αλμπέρ Καμύ ήταν γεννημένος στο Αλγέρι. Τη μεγάλη του αναγνώριση την έλαβε μέσα από δυο μυθιστορήματα, τον Ξένο (1942) και την Πανούκλα (1947). Εξίσου σημαντικά και τα φιλοσοφικά του έργα Ο μύθος του Σίσυφου και Ο επαναστατημένος άνθρωπος. Το 1948 τού απονεμήθηκε το Βραβείο Νόμπελ. Πέθανε το 1960.

Πήγαινε, σοῦ λέω, πήγαινε στόν κόσμο, γιατί ὁ κόσμος

εἶναι το χωράφι πού σοῦ ἐμπιστεύτηκαν. Πήγαινε ἐκεῖ ὂχι

σάν ἄρχοντας, ἀλλά μᾶλλον σάν ἕνας ἐπιστάτης, πού ἐπι-

βλέπει καί φροντίζει τά αγαθά γιά τά ὁποία θά δώσει λόγο.

Bernard de Clairvaux, De consideratione, II,6,12

         Ένα “αγαθό“ σε απειλή;

Για τι πράγμα μιλάμε όταν κάνουμε λόγο για δημοκρατία; Σε ποια πραγματικότητα αναφερόμαστε;  Όσο κι αν ο Κλώντ Λεφόρ φαίνεται δυσνόητος, θα δανεισθώ μια αλήθεια από την επιστημοσύνη του, όταν επιμένει, ότι η  “νεωτερική δημοκρατία” είναι απροσδιόριστη γιατί πρόκειται για το αίνιγμα μιας «κοινωνίας που δεν διαφεντεύει όλες τις δυνατότητες προσδιορισμού της και επινοεί συνεχώς τον εαυτό της».

Αν υπήρχαν κάποιες “σταθερές βεβαιότητας”, αυτές δεν υπάρχουν πια! Ποια “υποκείμενα” είναι σε θέση να διεκδικήσουν κάτι το “κοινό”, όταν  βρίσκονται σε συνεχή συγκρουσιακή σχέση με τις κοινωνίες τους;  Όταν αισθάνονται ότι είναι ξένα προς το περιβάλλον που ανήκουν; Μήπως η εξουσία δεν ανήκει πουθενά και οι ίδιες οι δημοκρατίες δεν διαθέτουν ταυτότητα και κάπως έτσι αναγνωρίζονται ως  μη  “οικείες”, και αφού  δεν μας είναι αγαπητές τις αποστρεφόμαστε;

         Ας σκεφτούμε κάτι.

Δεν μπορεί να μισούμε τη δημοκρατία και να συζητάμε για δημοκρατία. Ούτε να απομυθοποιούμε το τι είναι και να διατηρούμε τις υπερπολύτιμες αξίες της για το πώς θα οργανώσουμε τη ζωή και τις δραστηριότητές μας!

Επομένως, προβληματιζόμαστε και συζητάμε γι’ αυτή γιατί στο συλλογικό μας φαντασιακό παραμένει κάτι  “οικουμενικό” και ένα διαρκές αίτημα!

               Πώς μπορώ να καταλάβω τη δημοκρατία;

Καλό είναι να θυμόμαστε από πού ξεκίνησε! Από τη συνήθεια της Αθήνας της κλασικής περιόδου να αναλύει πολύπλευρα τις όψεις της πολιτικής της ζωής και να εξαντλεί τα όρια σε επιχειρήματα και αντεπιχειρήματα.

Ήταν πολύ εργατικός πολίτης ο Αθηναίος τότε: τη μια μέρα  στην συνέλευση του δήμου για να αποφασίσει για θρησκευτικά ή οικονομικά συμφέροντα. Μιαν άλλη μέρα στη συνέλευση της φυλής του για οργάνωση μιας θρησκευτικής τελετής, τον έλεγχο δαπανών, για  αναγόρευση αρχηγών και δικαστών. Τακτικά, τρεις φορές το μήνα στη γενική συνέλευση του λαού· κανένα δικαίωμα απουσίας. Η συνεδρίαση, όμως, ήταν μεγάλη· δεν πήγαινε μόνο να ψηφίσει· ερχόμενος από το πρωί, ήταν υποχρεωμένος να παραμείνει ως αργά το απόγευμα, ακούγοντας όλες τις αγορεύσεις μια και αφορούσαν τη ζωή του. Τι δείχνει η προηγούμενη αναφορά; Για να γίνει ο αντιληπτός ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η δημοκρατία χρειάζεται χρόνος, δουλειά και ενθουσιασμός!

Υπάρχουν “οδηγίες χρήσεως” για τη δημοκρατία;

Έτοιμες συνταγές δεν υπάρχουν. Η δημοκρατία απαιτεί μια συγκεκριμένη εκπαίδευση από τον άνθρωπο στο να κατανοεί, να αποφασίζει και να αισθάνεται κυρίαρχος του εαυτού του.  Πόσο εύκολα τότε η “κοινωνία των θεατών” θα γίνει “κοινωνία των ενεργών πολιτών” και το πρόβλημα αυτής «της έσχατης απροσδιοριστίας που αφορά την εξουσία, τον νόμο, την Γνώση και το θεμέλιο της σχέσης του ενός με τον άλλον»  θα αποσαφηνιστεί, για να επιστρέψουμε στον Λεφόρ…

Τελικά η συνθήκη του “απογοητευμένου ανθρώπου”  δεν είναι και τόσο άσχημη!

Βιβλιογραφικό Σημείωμα:

• Μυριάμ Ρεβώ ντ’ Αλλόν, Γιατί δεν αγαπάμε τη δημοκρατία;, μτφ. Μιχάλης Πάγκαλος, Βιβλιοπωλείο της «ΕΣΤΙΑΣ» – Ι.Δ. ΚΟΛΛΑΡΟΥ @ ΣΙΑΣ Α.Ε., Αθήνα 2016.
• Coulanges Fustel, Η Αρχαία Πόλη, μτφ. Λίνας Σταματιάδη, Εκδόσεις Octavision Media A.E.B.E., Αθήνα 2006.
• De Romilly Jacqueline, Πόσο επίκαιρη είναι η αθηναϊκή Δημοκρατία σήμερα; Συνομιλίες με τον Fabrice Amedeo, μτφ. Ελένης Οικονόμου, Ερμής, Αθήνα 2009.

Όσο οι κοινωνίες προχωρούν, τόσο η ίδια θα προσαρμόζεται δυναμικά στις εξελίξεις των καιρών μέσα από τις “συμβολικές μορφές” και  ζωντανές “αφηγήσεις”  που έχει στη φαρέτρα της.

Οι, μεν, πρώτες αποτελούν όχι μόνο το «κλειδί» για την κατανόηση και ερμηνεία των ανθρωπίνων συμπεριφορών απέναντι στα κοινωνικά προβλήματα και στις σχέσεις τους με τις δομές εξουσίες, αλλά μεταμορφώνονται και σε νέες “υβριδικές”μορφές, όπου εκφράζουν την εποχή τους, αναδεικνύοντας πτυχές φαινομένων της επικαιρότητας!

Οι, δε, δεύτερες αποτυπώνουν νοοτροπίες, φόβους, προσδοκίες και είναι σε ανοιχτή επικοινωνία με τον κόσμο που το ίδιο το κείμενο κυοφορεί, αλλά και τον πραγματικό κόσμο μέσα στον οποίον διαμορφώνεται ( Ingarden, 1958)!

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Και επειδή η λογοτεχνία έχει ενσωματωθεί στη δημοσιογραφία με ποικίλους τρόπους, αποκαλύπτοντας την πορώδη φύση των ορίων ανάμεσα στις δυο δραστηριότητες (Βερβεροπούλου, 2008), εφόσον οι σχέσεις τους θυμίζουν τα ζευγάρια εκείνα του Strinberg, που συζούν, αλλά μισούνται, που μισούνται αλλά δεν μπορούν να κάνουν ο ένας χωρίς τον άλλον ( Πλωρίτης, 1991), η μεταναστευτική της εκδοχή καταδεικνύει επαρκώς και σε βάθος πλευρές της παγκοσμιοποιημένης πραγματικότητας, όπως η μετανάστευση, ο υπερεθνικισμός, οι ταυτότητες και οι τοπικές κουλτούρες.

FACTFULNESS

Τι είναι εκείνο που ο συγγραφέας δεσμεύεται να ακολουθήσει σωστά; Τον χρυσό κανόνα της “εγκυρογνωμοσύνης”! Σε μια τέτοια μορφή διαχείρισης ανθρώπινης υπόθεσης να αποφύγει τη «συναίνεση» γιατί αποκλείει και διχάζει τους ανθρώπους και  να στηρίξει την τέχνη του σε έγκυρα στοιχεία και δεδομένα. Τότε το κοινό θα αρχίζει να συνηθίζει την ιδέα ότι ο κόσμος του σήμερα είναι καλύτερος από του χθες (Rosling, 2018).

Κρίση Ταυτότητας

Σε πολλές περιπτώσεις,  το θέμα της ταυτότητας έχει μονοπωλήσει το ενδιαφέρον μας! Πώς ορίζεται, διαμορφώνεται και αντιμετωπίζεται η «ταυτότητα» ενός ανθρώπου ή μιας κοινωνίας; Κάπου έχει ορισθεί ότι ως άνθρωποι έχουμε δυο κληρονομιές (Μααλούφ, 1999):

• Ø Την κάθετη κληρονομιά που μας έχουν δώσει
• Ø Και αυτής της εποχής που ζούμε.

Ενώ η πιο σημαντική και καθοριστική για την ζωή μας είναι η δεύτερη επιλογή, αυτή που διεκδικούμε συνήθως είναι η κάθετη! Πού βρίσκεται η «ταυτότητα»; Στο σημείο τομής που τέμνονται οι δυο παραπάνω.

Για τον μετανάστη η ταυτότητά του διαμορφώνεται κάτω από ιδιαίτερες συνθήκες, εφόσον ο ίδιος αποκομμένος από την «κοινωνία προέλευσης» ζει στα πλαίσια μιας πολιτισμικά διαφορετικής κοινωνίας  και αναζητά το στίγμα αυτής της «ετερότητας», που έχει, μεταξύ δυο πολιτισμικών συστημάτων και μέσα από διαδικασίες επεξεργασίας εμπειριών, παραστάσεων, προβλημάτων και όλων όσων προκύπτουν από την πολιτισμική συνάντηση και αλληλεπίδραση! Και αυτό η λογοτεχνία το προβάλλει!

• Πού πάει ένας άνθρωπος όταν δεν ξέρει που να πάει; « Ποιος είμαι & πού ανήκω;»

             Ο μετανάστης, όπου κι αν κατοικεί,  νιώθει ξένος τόσο στη χώρα διαμονής, όσο και στη χώρα  προέλευσης. Ένας από τους βασικούς ήρωες στο μυθιστόρημα  Κι άλλο  του Χακάν Γκιουντάι, θα εξομολογηθεί φωναχτά: «[…]Αν είσαι μετανάστης, είσαι μόνο ένας αριθμός, δεν έχεις όνομα, δεν έχεις ταυτότητα, και θα σε γράψει η εφημερίδα μόνο αν πεθάνεις… Ο θάνατός σου θα είναι η ταυτότητά σου».  Και κάπου αλλού οι ήρωες της Ανατολικο – γερμανίδας, Τζέννυς Έρπενμπεκ, αισθάνονται «Περαστικοί» και στην Οράνιεν Πλάτς (πλατεία στο Ανατολικό Βερολίνο), όπου έχουν κατασκηνώσει, θα διαδηλώσουν για να γίνουν «ορατοί»:  «  […] Όταν γίνεσαι ξένος, …δεν έχεις επιλογή πια. Δεν ξέρεις πού να πάς. Δεν ξέρεις τίποτα πια. Εγώ δεν μπορώ να δω πια τον εαυτό μου, το παιδί που ήμουν. Δεν έχω πια εικόνα του εαυτού μου. Κι εγώ – εγώ δεν ξέρω πια ποιος είμαι. Ξένος γίνεσαι. Για τον εαυτό σου  και για τους άλλους…».

Αυτή η βαθειά αίσθηση της αποεδαφοποίησης (Déterritorialisation) και του μη ανήκειν (Désappartenance) πουθενά  αποτελεί το κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα της ταυτότητας του μετανάστη! Όπως ακριβώς το ορίζει ο ήρωας του Τζαμιώτη στο ΠΕΡΑΣΜΑ:  « […] πολλοί από  μας είμαστε κατά κάποιον τρόπο διπλά ξεριζωμένοι. Πριν χάσουμε τα σπίτια μας είχαμε αποκοπεί οριστικά από την κουλτούρα μας. Οι πόλεμοι, η διαφθορά, η άνοδος των φανατικών ανάγκασαν τους πιο μορφωμένους  ή τους πιο ανήσυχους  … να στρέψουμε την πλάτη μας στις ρίζες μας.  […]Εμάς, όμως, δεν μας θέλει κανείς. Βάρος είμαστε γι’ αυτούς. Εμάς θα μας κλείσουν σε στρατόπεδο  ή σε κάποια φυλακή μέχρι να βρουν τρόπο να μας γυρίσουν πίσω.  […]Πίστεψέ με, δεν αξίζει τίποτα η πατρίδα μας, καμμιά πατρίδα που ζητάει από τους ανθρώπους της να κάνουν τέτοια πράγματα δεν αξίζει.»!

Μπορεί  η “εθνική ομφαλοσκόπηση” κάποιων χωρών ( Γαλλία, Γερμανία, κ.α) να ζημιώνει την προώθηση τρόπων επίλυσής του μεταναστευτικού, ωστόσο, υποθάλπονται και άλλες αιτίες παθογένειας πίσω από έναν τέτοιο ξεριζωμό:   εμφύλιες ή περιφερειακές συγκρούσεις, επιδημίες, φτώχια, πείνα, εκμετάλλευση. Τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά και εύκολα!

• Η λογοτεχνία “beurre” στη Γαλλία

Στη δεκαετία του ’80  αναπτύσσεται  η λογοτεχνία της αμφισβήτησης & διεκδίκησης από Γάλλους συγγραφείς, των οποίων οι  γονείς  είναι μετανάστες από τις χώρες του Μαγκρέμπ. Οι ίδιοι διεκδικούν ένα διττό ανήκειν, αφού είναι Γάλλοι και μετανάστες δεύτερης γενιάς, αραβικής καταγωγής. Βρίσκονται στο μεταίχμιο  δυο πολιτισμών, αναζητώντας μια νέα ταυτότητα. Ας υπενθυμίσουμε, ότι στη  Γαλλία, η παρουσία των βόρειο – αφρικανών είναι αισθητή και περισσότερο συνυπάρχουν παρά συμβιώνουν με τους Γάλλους.

Ο όρος “beurre”, από υποτιμητικός, στην αρχή, γίνεται αργότερα αυτοπροσδιοριστικός, αφού οι συγγραφείς αξιώνουν να μιλήσουν για τους εαυτούς τους, μέσα από την λογοτεχνία και να καταγράψουν ένα αβέβαιο παρόν & ένα προβληματικό μέλλον. Χαρακτηριστικό παράδειγμα  η συγγραφέας Alice Zeniter και το βιβλίο της Η τέχνη της απώλειας, από τις εκδόσεις Πόλις!

         Αντί Επιλόγου

Όταν ένας ολόκληρος κόσμος, που μέχρι πρότινος τον αγνοούσες, πέφτει πάνω σου από πού ξεκινάς; Να τον γνωρίσεις και να μάθεις ο “πρόσφυγας” αυτός ποιος ήταν στην αρχή, τι ήταν στη μέση και τι είναι τώρα! Άλλωστε, η μετακίνηση των ανθρώπων στις ηπείρους χιλιάδες χρόνια κρατάει! Ποτέ στασιμότητα.

Η μεταναστευτική λογοτεχνία, μέσω του ιδιαίτερου χαρακτήρα της, αναλαμβάνει μια αποστολή: να  προωθήσει “πανανθρώπινες αξίες” ανάμεσα στους λαούς  απέναντι σε κάθε ροπή της ανθρώπινης φύσης προς την εχθρότητα και αντιπαράθεση! Ο σεβασμός προς την κουλτούρα και τον πολιτισμό του ξένου είναι απαραίτητο στοιχείο αποδοχής. Γι’ αυτό, κρίνεται αναγκαία η καλλιέργεια μιας νέας αντίληψης, όπου οι πολυπολιτισμικές διαφορές αντί να διαιρούν  να ενώνουν, αντί να περιχαρακώνουν  τα άτομα ή τα έθνη να τα γεφυρώνουν, αντί να επιβάλλουν τον μονόλογο του εθνικισμού να συμβάλλουν στην ανανέωση των παραδοσιακών δεδομένων, ώστε οι άνθρωποι να κατορθώσουν να ζήσουν με τους ” άλλους”, χωρίς αποκλεισμούς  και βία.

Βιβλιογραφικό Σημείωμα

• Βερβεροπούλου, Ζ. (2008), « Τρόποι της δημοσιογραφίας στο σώμα της λογοτεχνίας», Δια – κείμενα, τευχ.10, Θεσσαλονίκη: Εργαστήριο Συγκριτικής Γραμματολογίας, 43 – 56.
• Ingarden, R. (1958). Studies in Aesthetics. New York: Garden Press.
• Μααλούφ, Αμίν. ( 1999). Φονικές ταυτότητες, Αθήνα: Ωκεανίδα.
• Mc Crone, D., (2000). Η κοινωνιολογία του εθνικισμού. Οι  αυριανοί μας πρόγονοι. Μτφ. Ν. Βάγιας. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
• Πλωρίτης, Μ., ( 2008), « Love – Hate», Η λέξη, τεύχ. 104, Αθήνα : Η λέξη.
• Ζενιτέρ Άλις, Η Τέχνη της Απώλειας, Εκδόσεις Πόλις
• Κωνσταντίνος Τζαμιώτης, Το Πέρασμα, Εκδόσεις Μεταίχμιο
• Χακάν Γκιουντάι, Κι άλλο, Εκδόσεις Ωκεανίδα
• Τζέννυ Έρπενμπεκ, Περαστικοί, εκδόσεις Καστανιώτης.
• Hans Rosling, Factfulness,εκδόσεις Κάτοπτρο