Είναι εντυπωσιακό το πόσα έθιμα και συνήθειες του Δωδεκαημέρου στην Κοζάνη παραδόθηκαν από γενιά σε γενιά, προσαρμοσμένα στις ανάγκες της κάθε καινούργιας κοινωνίας αλλά κρατώντας τον τελετουργικό τους πυρήνα.

Τα Χριστούγεννα είναι η γιορτή της αφθονίας. Η αντίληψη αυτή αποτυπώνεται τόσο στις αγορές που γίνονται αυτή την περίοδο όσο και στα εορταστικά τραπέζια. Τα εθιμικά εδέσματα ποικίλουν βέβαια ανάλογα με την ευημερία της κοινωνίας γενικά αλλά και την οικονομική ευρωστία της κάθε οικογένειας ειδικότερα, πάντα όμως ξεπερνούν κατά πολύ την συνηθισμένη καθημερινή διαβίωση.

Στα Κοζανίτικα σπίτια κυριαρχούσε πάντα και παντού το χοιρινό. Αναμενόμενο. Στις παλιότερες εποχές της οικιακής οικονομίας οπότε και παγιώθηκαν τα περισσότερα έθιμα, ήταν εκεί γύρω στη μέση του χειμώνα που ο οικόσιτος χοίρος έφτανε στην πλήρη ανάπτυξη, έτοιμος για να «θυσιαστεί» και στη συνέχεια να συντηρήσει τις πολυπληθείς οικογένειες όλο το χειμώνα. Παλιότερα αυτή η «θυσία» είχε έντονο τελεστικό χαρακτήρα και συνιστούσε το έθιμο της «γουρουνοχαράς», που τηρείται ακόμα και σήμερα σε κάποιες περιοχές της Βόρειας Ελλάδας, και όχι μόνο.

Πλήθος τα εδέσματα με βάση το χοιρινό. Τηγανιές, ψητά, λουκάνικα, σπληνάντερα, τσιγαρίδες … Βασιλιάς όμως ήταν εδώ και αιώνες ένας μεγάλο τέντζερης γιαπράκια, η πιο γνωστή σπεσιαλιτέ της πόλης, που σε διάφορες παραλλαγές τη μοιράζεται με όλα τα Βαλκάνια, με την Τουρκία κι άλλες χώρες της Ανατολής. Γίνονται με λάχανο τουρσί, την «αρμιά», η οποία ωριμάζει επί 40 μέρες σε ξύλινο καδί, είναι έτοιμη να χρησιμοποιηθεί τις παραμονές και να τυλίξει σε σφιχτά στρόγγυλα ντολμαδάκια τα βασικά συστατικά της γέμισης: κιμά, ρύζι, νεροκρέμμυδο και μπαχαρικά. Οι ντόπιοι πίστευαν και πιστεύουν ότι τα γιαπράκια συμβολίζουν το σπαργανωμένο νεογέννητο Θείο βρέφος, λόγω του σχήματος και της μορφής του. Ίσα με μισή μέρα ασχολούνται οι μαγείρισσες του σπιτιού με την προετοιμασία του φαγητού, τυλίγοντας πολύ μεγάλες ποσότητες, παλιότερα επειδή οι οικογένειες ήταν πολυμελείς, σήμερα επειδή περιμένουν τους ξενιτεμένους τους από μακριά κι από κοντά. Και στις δυο περιπτώσεις βέβαια τα γιαπράκια ήταν και ο βασικός μεζές για το κέρασμα των φίλων και των επισκεπτών, καθώς αποτελούν τον τέλειο μεζέ για το ντόπιο κόκκινο κρασί.

Ακόμα πιο πλούσια τα ελέη την Πρωτοχρονιά στο Κοζανίτικο τραπέζι, ώστε να εξασφαλιστεί τελετουργικά η αφθονία για όλο το χρόνο. Κι εδώ όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα κόβουν Αγιοβασιλιάτικη πίτα με φλουρί, τον λεγόμενο «παρά» στον τόπο μας. Η πίτα αυτή όμως δεν είναι γλυκιά. Είναι μια μεγάλη κρεατόπιτα που πάντα γινόταν σε στρογγυλό σινί, κόβεται ανήμερα Αϊ-Βασιλιού το μεσημέρι και αποτελεί το εστιακό σημείο των εθίμων της ημέρας.

Τα γλυκά σήμερα γεμίζουν τραπέζια και ψυγεία σ’ όλη τη διάρκεια των γιορτών, και το θεωρούμε φυσικό. Αν πάμε όμως κάποιες δεκαετίες πίσω θα βρούμε μικρότερη ποικιλία από κεράσματα, αλλά θα είναι βέβαια όλα σπιτικά. Στις πρώτες θέσεις έρχονται τα σαλιάρια και οι κουραμπιέδες οι ζεματιστοί, τοπικές σπεσιαλιτέ που πολύ τα τιμούσαν οι ντόπιοι, αλλά και οι κουραμπιέδες οι λεγόμενοι «άσπροι» για να ξεχωρίζουν από τους άλλους, τους πιο συνηθισμένους στην πόλη.

Κι εδώ βέβαια όπως και σ’ όλη την Ελλάδα το έθιμο της αγγελίας της χαρμόσυνης «είδησης» τόσο της Γέννησης του Χριστού όσο και της αρχής του Νέου Έτους κυριαρχεί εθιμικά και γλυκαίνει την ψυχή. Τα κάλαντα της παραμονής των Χριστουγέννων, «κόλιαντα» στον τόπο μας, κι εκείνα της Πρωτοχρονιάς, τα «σούρβα» σε μας, όσο κι αν έχουν αλλάξει καθώς παραδίδονται από γενιά σε γενιά εξακολουθούν να αποτελούν ένα από τα στοιχεία που θυμίζουν Χριστούγεννα πιο έντονα από οποιοδήποτε άλλο.

Παλιότερα οι μικροί καλαντιστές ξεκινούσαν αξημέρωτα με το σακούλι στο χέρι και «τουν τσιώκου», το ειδικό για την περίσταση ξύλινο σφυράκι, για να χτυπήσουν τις πόρτες και να τα πουν σε γνωστούς και αγνώστους. Τα χρήματα ήταν φυσικά το ισχυρότερο δέλεαρ, όσο λιγοστά και να φαίνονται με τα σημερινά κριτήρια. Παράλληλα όμως τα παιδιά μάζευαν κι άλλα κεράσματα, μανταρίνια, πορτοκάλια, φιρίκια καρύδια, ξυλοκέρατα και βέβαια τα γλυκά των ημερών.

Το βασικό εθιμικό φίλεμα όμως ήταν τα «κόλιαντα» μικρά ψωμάκια που γίνονταν με σκέτο ζυμάρι κι έπαιρναν συγκεκριμένη μορφή: «τς μπάμπους τα γυαλιά», «οχτάρια», «κλώσσις», (κοτσίδες), πέρδικες, αρνιά, γουρούνια, «τζουμανίκα» (ραβδί του τσοπάνου) ήταν τα πιο συνηθισμένα. Το πρώτο που παρασκεύαζαν, ένα κουλουράκι με σταυρό στη μέση, ήταν το «κόλιαντο της Παναγίας». Μόλις ψηνόταν το έβαζαν στα εικονίσματα, όπου και έμενε μέχρι την επόμενη χρονιά χωρίς να το πειράζει κανείς, αφού επρόκειτο για αντικείμενο αφιερωμένο στη Μητέρα του Θεού και κατά συνέπεια περιβεβλημένο με ιερότητα και κύρος.

Παραδόσεις παλιές και καινούργιες συναντιούνται συνεχώς σε τούτο τον τόπο στο γύρισμα του χρόνου, και κυρίως τα Χριστούγεννα. Στολισμένη, φωτεινή και λαμπερή η Κοζάνη περιμένει τα ξενιτεμένα της παιδιά αλλά και τους επισκέπτες της, που θα επιλέξουν να ζήσουν χειμωνιάτικα Χριστούγεννα φέτος και στην πόλη και στα γύρω χωριά και στα χιονοδρομικά κέντρα της περιοχής. Κουβαλώντας ζεστά ρούχα στις βαλίτσες και διάθεση για κάτι αλλιώτικο στην ψυχή τους!

Κόλιαντα μπάμπου μ’ , κόλιαντα κι μένα ν ‘ κολιαντίνα. 

Κι μένα την τρανήτερη κι τώρα κι από χρόνου. 

Να ζήσεις χρόνους ικατό κι να τους απιράσεις. 

Ν ‘ ασπρίσεις σαν τουν Έλυμπο σαν τ ‘ άσπρου περιστέρι.

Δυο περιστέρια μάλουναν κι πάλι αγαπιούνταν. 

Ψηλά, ψηλά σηκώνονταν, στουν ουρανό φιλιούνταν. 

Κι σαν δεν έχεις κόλιαντα, δος μας ένα σιτζιούκι, 

νάνι καλό, νάνι χουντρό, νάνι ζαχαρουμένο. 

Κι σαν δεν έχεις κι σιτζιούκι, δος μας ένα κορίτσι. 

Κι τι του θέλεις γάϊδαρε του ξένου του κορίτσι; 

Να μ’  ρίχνει νιρό να νίβουμι, να μ’  στρώνει να πλαγιάζω. 

Να το φιλώ να του τσιμπώ να μι ζισταίνει του βράδυ. 

Σε νοικοκύρη άρχοντα :

 Α) 

Ήρθαμε να τιμήσουμε και τούτον τον αφέντη 

γιατί είναι αφέντης ξακουστός, αφέντης ξακουσμένος 

στην πόλη και στη Βενετιά είναι παραδειγμένος. 

Είναι και μέσ ‘ στη Σιάτιστα πύργος θεμελιωμένος. 

Να ζήεις και νάσαι αφέντη μας, πάντα τραγούδια νάχεις 

πάντα τραγούδια και χαρές και ο Θος μέρες και χρόνους. 

Ήρθαν τα παραδέφλια μας να μας καλοκαρδίσουν. 

Να πουν τραγούδια της καρδιάς, τραγούδια της αγάπης. 

Φίλοι καλωσορίσιτι χίλιοι κι δυο χιλιάδες. 

Σαν τα λουλούδια του Μαϊού κι σαν τις πρασινάδις. 

΄Ανθρωπους για τους φίλους του χίλια φλουριά ξουδιάζει.

 Β) 

Σ’ αυτά τα σπίτια τα ψηλά, ιντέκια στουλισμένα. 

Χίλιοι κρατούν τα φλάμπουρα κι χίλιοι τα ιντέκια 

κι άλλοι χίλιοι παρακαλούν αφέντη, καβαλίκα. 

Κι αφέντης καβαλίκιψιν στουν Αϊ-Γιώργη πάει. 

Βόηθα μ’  Αϊ-Γιώργη, βόηθα μι, να πάου να καζαντίσου 

να φέρου γρόσια στον τρουβά κι τα φλουριά στις τζέπις. 

Να φέρου κι ασημόκουπα να σι κιρνώ να πίνεις. 

Ισύ να πίνεις του κρασί κι ιγώ να λάμπου μέσα. 

Σε αρχόντισσα :

Είπαμι τουν αφέντη μας να πούμι κι ν ‘ κυρά μας. 

Ισένα πρέπ ‘ αρχόντισσα Βασίλισσα να γένεις 

κι στου θρονί να κάθισε τις έμορφες να κρένεις. 

Κυρά χρυσή, κυρά αργυρή κυρά γαϊτανοφρύδα, 

κυρά μ’ όταν στουλίζισι στην εκκλησιά να πάνεις, 

βάζεις τουν ήλιου πρόσουπο κι του φιγγάρι στήθεια 

κι τ’ άστρου τουν Αυγιρινό ανάμισα στα φρίδια. 

Σε σπίτι που έχουν νεόνυμφους:

Κρατεί ου δέντρους τη δρουσιά, κρατεί κι ου νιός την κόρη 

στα γόνατα την έπαιρνε, στα μάτια την φιλούσε, 

στα μάτια στα ματόφυλλα κι ανάμεσα στα φρύδια. 

Σε σπίτι που έχουν ξενιτεμένο: 

A

Ξενιτεμένο μου πουλί κι παραπουνιμένου, 

Τι να σου στείλω ξένι μου, τι να σου προβοδίσω; 

Να στείλου μήλου σέπιτι, κυδώνι μαραγκιάζει, 

να στείλου κι του δάκρυ μου σ ‘ ένα χρυσό μαντήλι, 

του δάκρυ μ’  είνι καυτιρό κι καίει το μαντήλι. 

B

Κι τα σχαρίκια έπιρναν πως έρχιτι ου αφέντης 

απού τα μέρη της Βλαχιάς κι απού του Μπουκουρέστι. 

Το Δούναβη κατέβαινε οπέρα να περάσει, 

βρίσκει το Δούναβη θουλό, τουν πόρο χαλασμένο. 

Σκύβει φιλεί το μαύρο του, σκύβει και τον ρωτάει. 

Δύνεσαι μαύρε μ’ δύνεσαι, οπέρα να με βγάλεις; 

Δύνουμαι αφέντη μ’  δύνουμαι οπέρα να σε βγάλω. 

Βάλε κουσκούνια δώδεκα και ίγγλες δεκαπέντε 

και αρτίρισέ μου την ταή σαρανταπέντε χούφτες, 

και πιάσ ‘ από τη χαίτη μου και ρίξ’  απάν’ στη σέλα. 

Να πεταχτώ, να λικνιστώ, οπέρα να σε βγάλω. 

Σε σπίτι που τσιγκουνεύεται, το τραγούδι έχει περιπαιχτικό χαρακτήρα 

Αφέντη μου στην κάπα σου εννιά χιλιάδις ψείρες. 

 ΄Αλλις γιννούν κι άλλις κλουσουν κι άλλις αυγουμαζώνουν 

κι άλλις τους Θό παρακαλούν να μην τις ζιουματίσουν. 

Και στο τέλος : 

Φούρνος να μη καπνίσει, κόκοτας να μη λαλήσει κι σαρμάντσα να μη κνίσει. 

Σε σπίτι που έχουν άνθρωπο γραμματισμένο: 

Γραμματικός εκάθονταν στου Βασιλιά την πόρτα. 

Έγραφιν κι κουντίλιαζιν όλου για την αγάπη. 

Κι σπάραξιν του χέρι του κι χύθκιν η μελάνη 

κι λέρουσαν τα ρούχα του τα χρυσοκεντημένα, 

σ’ ιννιά ποτάμια τάπλυναν βάψαν κι τα ποτάμια. 

Σε τσέλιγκα :

 Α’ παραλλαγή

Ιδώ ‘χουν χίλια πρόβατα κι πιντακόσια γίδια, 

λύκους να φάει τα πρόβατα κι τσιάκαλους τα γίδια. 

Ισένα πρέπ’ Κουστάκη μου, τσέλιγκας για να είσι. 

Μα κάτ ‘ στους κάμπους μη να πας στα πράσινα λιβάδια. 

Ικί βουσκούν τα πρόβατα κι αστουχούν τ ‘ αρνιά τους. 

Β’  παραλλαγή

Ισένα πρέπ’ αφέντη μου, τσέλιγκας για να είσι. 

Να έχεις χίλια πρόβατα κι πιντακόσια γίδια, 

νάχουν κουδούνια τα τραγιά, κουδούνια τα κριάρια. 

Να παίρν ‘ τις ράχες τα βουνά κι στις κουρφές να φτάνουν. 

Να τρων χουρτάρι τρυφιρό, να πίν ‘ νιρό καθάριου. 

Μα κάτ ‘ στους κάμπους μη τα πας, στα πράσινα λιβάδια. 

Φυτρών ‘ αλησμοβότανα, φαρμακερά βουτάνια. 

Βουσκούν τα τρών ‘ τα πρόβατα κι αλησμονούν τ ‘ αρνιά τους.

Σε σπίτι που έχουν κόρη για παντρειά :

Ιδώ χουν κόρη για παντρειά πάσχουν να την παντρέψουν. 

Της δίνουν γιο του Βασιλιά, της δίνουν γιο του Ρήγα. 

Δε θέλου γιο του Βασιλιά, δε θέλου γιο του Ρήγα, 

μόν ‘ θέλου τ ‘ αρχοντόπουλο που κουσκινίζει τάσπρα, 

που διρμονίζει τα φλουριά κι αυτά τα καραγρόσια. 

Σε σπίτι που έχουν αγόρι για αρραβώνα : 

Εκίνησιν ου νιούτσικος να πάει ν ‘ αρραβωνιάσει. 

Ουδέ τα ρούχα τ’ έβαλιν, ουδέ τη φορεσιά του, 

μόν ‘ έβαλιν πουδήματα κι αργυρουδαχτυλίδια. 

Μένα δεν πρέπν ‘ τα ρούχα μου κι ουδέ η φορεσιά μου. 

Μένα μου πρέπ ‘ν τα κάλη μου, μου πρέπ ‘ η λεβεντιά μου.

Σε σπίτι που έχουν νεογέννητο: 

Ένα μικρό μικρούτσικο σαββατουγεννημένου. 

Του Σάββατου γεννήθηκε την Κυριακή βαφτίσκιν 

κι τη Δευτέρα του προυί εβγήκε στο παζάρι. 

Σαν τούειδιν κόσμους θαύμαξιν κι όλα τα βιλαέτια. 

Του τίνος είν ‘ αυτός ου γιος, του τίνος είν ‘ ου Ρήγας; 

Για μικρό κορίτσι : 

Μωρέ μικρή μου τσαπουρνιά, τι στέκεις στολισμένη. 

Με στόλισε η μάνα μου και στέκω στολισμένη. 

Στο Δεσπότη: 

Κάτω στον κάμπο τον πλατύ στα πράσινα λιβάδια. 

Εκεί κοιμάται ο Δέσποτας με το σταυρό στα χέρια. 

Κανείς δεν πάει να τον ξυπνήσ ‘ κανείς δεν τον ξυπνάει. 

Μόνο η Κυρά η Παναγιά αυτή τον εξυπνάει. 

Ξύπνα αφέντη μ , Δέσποτα, ξύπνα και μην κοιμάσαι. 

Οι εκκλησιές γιορτάζουνε τα σήμαντρα σημαίνουν. 

Ξύπνα να δώεις αντίδωρο να πεις και τις ευχές σου.

Μετά από τους στίχους κάθε τραγουδιού λέγεται  και το τραγούδι: 

Δος μας τα μπάμπου μ , δος μας τα, να πούμι κι απού χρόνου. 

Να ζήσεις χρόνους ικατό κι να τους απιράσεις. 

Ν’ ασπρίσεις σαν τον Έλυμπο σαν τ’ άσπρου περιστέρι.

(Αρχείο Γεωργίου  Μ. Μπόντα

Τέως Δ/ντή της Μανουσείου Δημόσιας Βιβλιοθήκης Σιάτιστας Λαογράφου)

ΤΟ ΕΘΙΜΟ ΤΗΣ ΚΛΑΔΑΡΙΑΣ 

23 Δεκεμβρίου

Το άναμμα της κλαδαριάς είναι μια γραφική, γιορταστική εκδήλωση, αλλά και από τα χαρακτηριστικά έθιμα του δωδεκαημέρου της Σιάτιστας.  Η Κλαδαριά γίνεται από ξερά χόρτα το λεγόμενο «Λόζιο» που τον μαζεύουν τα παιδιά από τα χωράφια ή αμπέλια αμέσως μετά τη γιορτή του Αγίου Δημητρίου. 

Ο Λόζιος φορτώνεται σήμερα στα αυτοκίνητα, ενώ παλιά στα ζώα και τοποθετείται σε μία αποθήκη (αχυρώνα) μέχρι τις 23 Δεκεμβρίου για να ετοιμαστεί η κλαδαριά. 

Το βράδυ μόλις νυχτώσει ανάβουν οι κλαδαριές στις πλατείες, στις γειτονιές και σε πολλά σημεία κατά μήκος του κεντρικού δρόμου  της Σιάτιστας, παρουσία των τοπικών αρχών και πλήθους κόσμου, συνοδεία παραδοσιακής ορχήστρας. Ένα ξέσπασμα χαράς αγκαλιάζει τις φλόγες με τραγούδια, χορούς και χτυπήματα κουδουνιών. Η φωτιά που φουντώνει, οι φλόγες της που υψώνονται λαμποκοπώντας, η ζεστασιά που απλώνεται γύρω ανάβουν το κέφι και τονώνουν τη διάθεση. 

Το έθιμο της κλαδαριάς διατηρείται και σήμερα και συμβολίζει τις φωτιές που άναψαν οι ποιμένες στη Βηθλεέμ για να αναγγείλουν τη γέννηση του Χριστού. Αν όμως η διατήρηση και η τέλεση του εθίμου στηρίζεται στη λαϊκή αυτή δοξασία,  έχει επιβιώσει από συνήθειες των αρχαίων Ελλήνων που με φλόγα έστελναν το μήνυμα της κάθε ευχάριστης αγγελίας. 

Σούρουβα 30 Δεκεμβρίου

Τα Σούρουβα στις 30 Δεκεμβρίου, ένα έθιμο πολύ παλαιό που προμηνύει κατά την παράδοση τον ερχομό του νέου χρόνου. Την ημέρα αυτή γίνεται άναμμα κλαδαριάς στις πλατείες της πόλης από τοπικούς συλλόγους, όπου προσφέρεται σιατιστινό κρασί και παραδοσιακοί μεζέδες και ο κόσμος γλεντά υπό τους ήχους παραδοσιακής ορχήστρας. 

ΣΙΑΤΙΣΤΙΝΑ ΜΠΟΥΜΠΟΥΣΙΑΡΙΑ 5 και 6 Ιανουαρίου

Οι εκδηλώσεις  του Δωδεκαημέρου στη Σιάτιστα κορυφώνονται  με τα «Μπουμπουσιάρια» στις 5 και 6 Ιανουαρίου. 

Στη Σιάτιστα  τα Μπουμπουσιάρια είναι το έθιμο που γιορτάζεται τα Θεοφάνια.
Οι Σιατιστινοί μεταμφιέζονται ακολουθώντας πρωτότυπους προσωπικούς συνδυασμούς ρούχων και γλεντούν. Συνήθως δημιουργούνται παρέες μεταμφιεσμένων, που η καθεμιά έχει τη δική της ομάδα παραδοσιακών μουσικών. Το χαρακτηριστικό Σιατιστινό τραγούδι είναι ο Αη Βασιλιάτικος:
Τι ‘χα γω και σ’ αγαπούσα κι δεν κάθουμαν καλά,
να ‘χου ζάλη στο κεφάλι, δυο μαχαίρια στην καρδιά….

Την παραμονή των Θεοφανίων όλες οι γυναίκες μεταμφιεσμένες μετέχουν στα ολονύκτια γλέντια που γίνονται στα σπίτια και τα κέντρα της πόλης. Τη μέρα των Θεοφανίων πραγματοποιείται παρέλαση μεταμφιεσμένων στον κεντρικό δρόμο που ξεκινάει από την πλατεία της Γεράνειας και καταλήγει στην πλατεία της Χώρας, όπου και αρχίζει το γλέντι.
Η μεταμφίεση πάντα σατιρίζει καλοπροαίρετα την επικαιρότητα ή δημόσια πρόσωπα και καταστάσεις προκαλώντας άφθονο γέλιο.

Φωτογραφίες : Δημήτρης Στραβού